Skip to main content

Full text of "Leipziger Studien zur classischen Philologie"

See other formats


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can't off er guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the füll text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 




über dieses Buch 

Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im 
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde. 

Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch, 
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann 
von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles 
und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist. 

Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin- 
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat. 

Nutzungsrichtlinien 

Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse 
zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nichtsdestotrotz ist diese 
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch 
kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen. 

Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien: 

+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese 
Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden. 

+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen 
über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen 
nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials für diese Zwecke und können Ihnen 
unter Umständen helfen. 

+ Beibehaltung von Google -Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über 
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht. 

+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein, 
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA 
öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist 
von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig 
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der 
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben. 

Über Google Buchsuche 

Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google 
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen. 



Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter http : //books . google . com durchsuchen. 



UC-NRLF 




B 3 ^atl osb 



■LIBRARY / 

OF THE 

UNIVERSITY OF CALIFORNIA. 
Class 




Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



LEIPZIGER STUltlEN 



ILOD E 



HER AI 



;BECK H. LIPSIÜ8 C.WAGHSMÜTH 



AcnT 



i:.:;!. 



Verla^^ von S. Hlrzel in Leipzig. 



^arftettungeti 

auö bcr 

Sittengefdjtdjte Korns 

in bcT ^cit 
i?on 3lugiift 6i^ jum Slu^gaitg ber Slntoninc. 

Sttbtotg ^neblaenber 

2)rct ^änbc. 
I. 3)ie (gtabt Äcm. 3)cr §of. 3)ic fcrci @tättbc. Der gcf eilige 3>crfcbr. Xic 
grauen. IL 25a« 33crfc^r<jli?cfen. 3)ic 9icifew ber S^ouriften. 3)ic (^djauf^iclc. III. I^cr 
Vu^ue. 3)ic Äünflc. 3)ie fdböne Sitteratur. %^cefie iinb Äiitift bcr '!t>rofa. Xic rcliivcfcu 
3iifläiibc. 2)ic "ipi^ilofopbic al« (gr5ie^crin jitr ©tttfid^fcit. Xcx Unflcrblid)tcitöglairbc. 

2^c^% neu bearbeitete unb vjermc^rte 5luflagc. "ipreiö: «Ä 38.—, in A>albfranj 
gebunbcn Jft 44.— 

D. JUNII JUVENALIS 
SATÜRARÜM LIBRl V. 

Mit erklärenden Anmerkungen 
von 

Ludwig Friedlaender 

Preis geheftet 14 Mk. 



M.VALERII MAETIALIS 

EPIGRAMMATON MBItl. 

Mit erklärenden Anmerkungen 

von 

Ludwig Friedlaender 

Preis geheftet 1 6 Mk. 



Petronii 

eena Triiiialchionis 

Mit deutscher Uebersetzung und erklärenden Anmerkungen 



Ludwig Friedlaender 

Preis geheftet 5 Mk. 



Digitized by 



Google 



LEIPZIGER STUDIEN 



ZUR 



CLASSISCHEN PHILOLOGIE 



HERAUSGEGEBEN 



VON 



0. EIBBEOK H. LIPSIUS 0. WAOHSMÜTH 



ACHTZEHNTER BAND 
JSrsi^s Heft. 




LEIPZIG 

VERLAG yON S. HIRZEL 
1897. 



Digitized by 



Q^oo^z 



Digitized by 



Google 









QÜIBÜS REBUS SINGÜLOßüM AHICAE 
PAGORÜM mCOLAE OPERAM DEDERINT 

SCRIPSIT 

CAROLUS SCHERLING 

OOTHAMU& 



Laipagw Stadien. XVIII. 



l I o:''^'/^ 



Digitized by 



I 

Google j 



Digitized by 



Google 




De opificio opifieibnsqne veteram Graecoram, qaoniam ad 
yitam cnltamqne eiyitatnm perspiciendom gnmmi sunt momenti, 
hoc saeealo complnres viri docti quaesivernnt. Dnmumnas 
anno 1860 libram edidit, quem inscripsit: 'Die Arbeiter nnd 
Commanisten in Griechenland nnd Bom\ Frohberger anno 1866 
egit 'de opificnm apnd veteres Graecos condicione' program- 
mate Grimensi de quo nonnnlla dissernit Bnechsenschnetzing 
in Fleckeiseni annalibns anni 1867 p. 11—22. Heroica tem- 
pora Biedenaner tractavit: 'Handwerk nnd Handweiker in den 
Homerischen Zeiten' (1873). Praeterea nomine notisBimos libros 
Bnechseiiflchnetzii: 'Besitz und Erwerb im klassischen Alter- 
thnm' (1869) et Blnemneri: 'Technologie nnd Terminologie der 
Gewerbe and Kttnste bei Griechen nnd Bömem' 4 voll. 
(1874—1887. — Blnonner techn.). Eis libris de condicione 
edocemor opificnm^ qnaenam fnerit in ciyitatibns veteram et 
de ratione, qua qnisqne in arte sna exercenda nsns sit. Loca 
antem^ qnibns opificia singnla florebanty non nisi praeterenntes 
tetigenmt De qnibns libros a societate Jablonowskiana praemiis 
omatos edidemnt Blnemner: 'Die gewerbliche Thätigkeit der 
Völker des klassischen Alterthnms' (1869.»» Blnemner de opif.) 
et Bnechsenschnetzins: 'Die Hanptst&tten des Gewerbfleisses im 
klassischen Alterthnm' eodem anno. Qnos ut consentaneum est 
de Attica et Athenamm nrbe mnlta dixisse, ita diligentins de 
ipsa Attica qnaerere non poterant. Itaqne operae pretinm 
est omnia colligere, qnae ad opificia in pagis Atticis exer- 
eitata spectant, praesertim cum bis proximis annis acre pago- 
mm constitnendomm stndinm ortnm sit, ad quam rem fortasse 
opificia perlnstrantes panca conferre poterimns. Accedit, qnod 
Bonc corpus inscriptionnm Atticamm ad finem fere perductnm 



Digitized by 



Google 



4 Carolas Scherling 

est, nt plnrimi titnli bcile praesto sint, ex qaibns locnpletis- 
sima testimonia snmere licet. Adhibiti sunt quantuin scio a 
Bnechsensehnetzio primo in recensione snpra landata pag. 17 sq. 
nie antem nnllam rationem habnit locorum, ubi singali opi- 
fices habitabant, sed id egit, ut inquilinornm nnmernm demon- 
straret mnlto maiorem esse quam civiam. Titalos perlnstrandi 
Wilamowitzins initinm fecit, qui inHermae vol. XXII p. 107 sqq. 
inquilinoram nomina collegit, qnae iu lapidibns occnmint additis 
et demotico et opificio, qnod quisque exercebat. Hnnc cata- 
logamClercios supplevit in appendice libri, qui inscribitnrz'Les 
mötöqnes athäniens' (1893) = 'bibliothöqne des äcoles fran- 
{^es d' Äthanes et de Borne' vol. 64. Multos eomm opificnm, 
qni in nrbe ant in Piraeo habitant, Wachgmathins commemo- 
ravit in secando volnmine libri de nrbe Athenarnm conscripti 
(1890). Bestat igitur, nt cives colligantory qnos in titolis in- 
venimng, nee minus inquilini, qnos post illos viros doctos co- 
gnovimns. Neqne scriptores neglegendi sunt, qui et ipsi mnlta 
de opificibns Atticis memoriae prodidenint. Qoamobrem 
fractam decerpere eonabor, quem haec opera latnra est. 

Qnod antem titnlis non pariter de omnibns opificiis edo- 
cemnr, de nonnnllis nihil fere comperimns, hnias rei altera 
causa ingens lapidum iactura est quam semper qneretnr, qui 
titnlis operam dabit; altera causa repetenda est e titulorum 
ipsorum ratione. 

Maximi enim momenti sunt rationes curatorum opemm 
publicorum, quae exstant bis locis: CIA I 321—324, IV 1 üasc. 
2 p. 74, fasc. 3 p. 148, n2 829-834, add. 834 *» 834% IV 2 
834^. Ei titnli, qui in volnmine primo et prima parte volu- 
minis quarti expressi sunt, circa annum quadringentesimum 
nonum exarati ad opera in Erechtbei temploet perfecta et 
perficienda spectant Becentiores rationes eamm pecunianmi 
sunt, quae erogatae erant ad aedem Cereris et Proserpinae 
Eleusine et ad Eleusininm Atheniense restitnenda: II 834'' et 
IV 2 834 \ Nam curatores rationes reddunt eins anni, quo 
Cephisophon archon Atheniensium erat, h. e. a. 329/28. Titu- 
Inm 834 <* ad porticum a Philone Demetrii Phalerei temporibus 



Digitized by 



Google 



QnibuB rebus singulonim Atticae pagonim incolae operaxn dederint 5 

Eleusine exstractam referendnm esse probabiliter viri docti 
coniecernnt Geterornm tittüornm, qnos snpra commemoravi, 
parva tantmn fragmenta servata sunt, qaae ad varia opera 
saecnlo qaarto perfecta pertinent. Inspiciendi praeterea dona- 
riorum titali. Cum antem demoticnm non semper addatnr, 
opificinm ommno raro significetnr, admodnm panca ex eis 
Incramnr. Similis ratio titalomm sepulcraliam est, qnomm 
longe plurimi nihil exhibent nisi mortui patrisqae eins nomen 
addito demotico. Saepius statnariornm titnlos adhibebimns, 
qnibns nonnunqnam adscriptnm est, cnins pagi sint, si modo 
loco qnodam ipsins Atticae statna constitnenda erat. Sed si 
qni peregrinornm inssn statnas fingebant, demotici loco addere 
solebant maioris patriae nomen 'A-^^valog. Itaqne fieri potnit 
nt in statnae basi Oropi reperta primum faerit nomen pagi, 
deinde hoc eraso incisnm sit J^^i^valo^ J) Sive errore primum 
lapicida demoticnm exaraverat sive interea Oropus a Boeotiis 
capta erat 2), aptnm exemplum illius statnariornm Athenien- 
sium consuetudinis habemus. 

Praeterea permultos fabros navales novimus ex eis titnlis, 
qnibns naves ennmerantur, quas respnblica Atheniensium in 
tribuB Piraei portibus Cantharo Zea Mnnychia colloeatas ha- 
bebat (II 789—812). Quae nomina ad annum huius saecnli 
quadragesimum innotuerunt ooUecta exstant apud Boeckhium 
'Urkunden ttb. d. Seewesen d. att Staates' p. 93 sqq. Ea, 
quae postea eognovimns, in appendice coUegi. Sed vehementer 
dolendnm est, quod demotica adscripta non sunt. Ne cata- 
logos qnidem pateramm argentearum, quae k^BlBv&eqwal 
dicuntur, neglegemus, qnibns inquilinorum notitia maxime 
augetur (CIA H 768—776, IV 2 768^— 776 ^ p. 185 sqq.). 

Hi potissimum tituli nobis sunt adhibendi. Interdum ex 
aliis quoque hauriemus, quorum sno quisque loco nominandus 
erit. In Universum antem apparet nos titnlis optime edoceri 



1) GIAttic. U 1208. Ubi postea hoc corpus inscriptionam afferam, 
namemm Tolominis solum ponam. 

2) titoluB ineuntlB saeculi tertü est; cfr. Loewy "Inschriften griech. 
Büdhaaer' n. 127*. 



Digitized by 



Goo^^ 



6 Carolas Scherling 

de eis opifieibnSi qmbns ad aedificia exetraeDda opus est. 
Eos a reipablicae magisfcratibns ex iis potissimam pagis electos 
esse, abi opificia maxime florebant freqnentesqne ea de cansa^ 
opifices consederant, facile coniciemns. 

lam oritar qaaestio, nam omnino recte pntemos ftiisse loea 
certa, qnibns singula opificia floraerint. Si magnus opificam 
nameras eodem loco habitat, dnbitatio esse non potest Sin 
minor est numerns, inrene conclndimns in eo ipso pago, cni 
Uli adscripti sunt, sedem eins opificam generis fnisse? Estne 
omnino veri simile eos re vera in snis pagis habitavisse? 
Non desnnt exempla, qnibns addacamnr, nt singaloram opi- 
ficiornm snnm fiiisse locnm arbitremor. Gommemoro Geramici 
pagnm ab arte figlina dictum atqne dnas Athenarnm vias, 
qoamm altera iQfioyXvg>iu)v altera lußanoTtoicüv est, cfr. Froh- 
berger 1. 1. p. 30. Fabri aerarii in Colono forensi sedem babe- 
bant, qua de re cfr. Wachsmath 1. LI 180 adn. 1. IIi 253. 
His aliisqae, qaae nunc non ennmero, exemplis satis demon- 
stratur eos, qai id^n opificiam exeroebanty eodem looo habi- 
tare solitos esse. Qaae sententia titalis qnoqae stabilitur. 

Nee in aniyersam est probabile opifices, abi aliqao loco 
consederanty hone alio matavisse. Nam mos erat cam Grae- 
conun tam Atheniensiam filiam opificio patris institai, at per 
malta saecala idem opificiam ab eadem geate exercitatam sit. 
Ubi aatem antiqaitus negotinm posteris a maioribas traditar, 
etiam sedes tradi patanda est. Atqae paaperrimam qaemqae 
minime occasionem domicilii mntandi habaisse perspteaam est. 
Velat ex Demosthenis loco LVII 10 medio fere saecalo qoarto 
plarimos Halimasiorum Halimante habitavisse discimas. Atqne 
eo veri dissimilias est homines pagom mntasse, qno propias 
a Glisthenis temporibas absunt Attamen oantio qnaedam 
semper adhibenda erit, praesertim si de maioribas officinis 
agitnr, qaae per servos exercentar, qaas consentanenm est aot 
in oppidis aat prope oppida sitas esse. 

Hoc statim addo mnlto minorem esse in titalis nameram 
ciyiam; qai opificiam exercent, qnam inqnilinoram. Qaod 
minime mirationem movet, qnoniam plnrima opificia penes 



Digitized by 



Google 



Qaibas rebus singnlonim Atticae pagomm incolae operam dederint. 7 

pereg|rin0s inqnilinoBqae faisse, mplta i^ servjis exerdtata esse 
BcimuSi qaos nonnunquam plarimos in oücinis Atbenienaes 
diyites possidebant.') Ipde etiam explioatur, qpod Zenophon 
eoBTiy. IV 4 dicit ipaltos opifices in domibas oondnetis habi- 
tare, aam inqvilinis solnm sibi emere non licebat, nisi honoris 
cansa popnliscito eis coneessom erat Cur aat^m eives ab 
opificiiB exercendis abstinnerint, ea eausa est, qnod opificia 
illiberalia putabantur eiqae, qni ea exercebapt, despicie- 
baatar.^ Ea contMiptio tanta erat, nt lex daretar, ne quis 
ciyibus nee viris nee feminis forense negotium opprobrio 
daret') In eidudem orationis paragrapho 31 orator excoMt, 
qnod mm ita com suis vivit, nt vult, h. e. qnod vittas Fendit. 
Itaqne qni cives ipsi opificinm aliqnod exereebant, ei ant 
homili loßo nati ant panperes snnt. Panpertate eolm coactos 
mnltos et viros et feminas ad opificia se conTerti^se in eadem 
oratione legimns ; §§ 35. 45. 



CAPUT I. 

De agricuUura et de pecuaria. 

Anteqnam antem de jpsis opifieibus yerba faciam, dicen- 
dnm mihi est de agrieultura, qnae est parens et nntrix cete- 
ramm artinm, nt ait Xenophon oecon. Y 17, et de peena- 
ida« Itaque et nostra refert oomperire; qnibns in regionibns 
agrieolae pecuariiqne maxime habitaverint et ad hami Atüoae 
feTtilitatem penitns eognoscendam operae pretinm est nndique 
testimonia congerere. Qna in re brevis esse potero^ qnoniam 
qaae scriptores tradidernnt plnrime viri docti de pagis et de 
Attica in nniversnm scribentes collegernnt, qnornm primns, ni 

X) dir. Thuc. VXI 27, 5. 

^ dat. Dramann p. 23 sq., Frohberger p. 10 sq., Blpenmer de 
opif. p. 61. 

3) Demoath. LVn 30, 



Digitized by 



Google 



8 Carolas Scherlisg 

fallor, MeuTsias fnit libro, qni ingcribitur: de popnlis Atticae 
Über singalaris 1616. 

Attica terra natura non tarn fertilis erat quam aliae Grae- 
ciae partes. Sat tennis hnmus est, qna sniniDam solnm tegitnr. 
Itaqne Thncydides I, 2 Xeivroyetov Atticam appellat. Similia 
tradidenmt Plntarchns Sol. 22 et Isocrates IV 34; caasam rei 
Plato Critias p. 111 aperire studet. Nihilo minns ab initio 
Attici operam dedenint, ut agros assidno labore quam ferti- 
lissimos redderent.0 Unde factum est, nt egregiam yariomm 
frnctaom copiam terra ferret, praesertim cum optima eaeli 
serenitate et hieme atqae aestate bene temperatis agricolae 
adiuYareDtar. Sno igitur iure Plato 1. 1. p. 110^ fertilitatem 
Atticae praedicat. 

Apertum est agricaltnram maxime flomisse in dnobns vel 
tribos Atticae agris: in campo Thriasio, Atheniensi, qni plernm- 
qne to neölov nominatnr, denique in Paraliae campo, si hanc 
partem Atticae, nbi passim coUes effernntor, campi nomine 
complecti licet.^) 

Primnm de campo Thriasio dicam, qnippe in quo 
Ceres agricnltnra homines institnisse feratnr loco prope Elen- 
sinem sito, cni Bhario campo nomen erat. Hnnc Hyperides 
orator condnxerat, id qnod scimns ex titalo Eleosinio 329/28 ex- 
arato'}, ubi legimns: [fiia^unrg] ^Pa^lag ^TteQsldjjg rXavKlTt- 
nov KoXXvzBv^) ' naga tovtov klaßofiev filod-woiv fiedlfxv[(ov*) 

1) cfr. Borsian "(sfeogr. gr.' I 258, nbi auctoribus in adnotatione se- 
conda citatis Thnc. I 82, 4 addendug. 

2) cfr. Borsian I 264, Kiepert 'Alte Geographie' p. 281 sq. Quo fon- 
damento nisas Bursianos dicat Mesogaeain ad Aegaleum naque pertinere 
eiusqoe partem esse campnm Atheniensem non ?ideo. Contra Mesogaea 
sive Meaoysiov pars terrae Paraliae est prope Pallenen sita cfr. III 61 A 
n 31 : x<oQiov üaXktjvrjai iv Msooytlfp; A I 24 civis Stiriensis fondom 
habet iv M$aoy£l<p; II 9 Pallenensis fondos Oae et in Mesogeo possidet. 

3) IV 2 834«» col. II 41 sq. 

4) Hyperidis gentem ex Plutarchi q. f. Yitis dec. orat. 848 1> co- 
gnoTimoB. Ex titolis addere possumos Glaucippi, Hyperidis filü, uxorem 
Miiöiov foisse, qnae Aesculapio circa centesimam quintam dedmam olym- 
piadem (320—16) aliqnid dedicavit II 835 y. 33. 

5) Foncart boU. de corr. hell. YIII (1884) p. 195 adn. 1 dizit in 



Digitized by 



Google 



Qoibus rebus singulomm Atücae pagorum incolae operam dederint. 9 

jiQt(^wv) PHAPIIII hwv] TezTaQwv h. e. ab eo accepimns mer- 
cedem sescentenos nndeviginti modios hordei per quattaor 
aDHOs: ab anno igitar 332/31 ad annnm 329/28 quotannis cura- 
tores Eleosinii illam hordei multitadinem accepernnt Qaod 
fimmenti genas prae ceteris Ulic coltmn esse ex titolo videmas, 
nam titnli supplementa oerta sunt. lam ante titalam repertam 
ex Theophrasto cognoyeramus hordenm in Attica plurimam 
satnm esse, minus triticnm (bist, plant Vni 8, 2). Atqne per- 
magno nnmero modium, qnos Hyperides quotannis reddit, 
egregia fertilitate agros fuisse demonstratur, ut facile intelle- 
gamusy cur hoc potissimum loco Geres primum frumentum 
sevisse dicatur. Idem ex agrorum pretio apparet Nam Theo- 
phon quidam in pago Eleusinio agrum babebat duobus talentis 
aestimatum (Is. XI 42), quae summa maxima est.^) Quod 
igitur omnes, qui non in oppido Eleusinio habitabant, agri- 
colae erant, in titulo a Eoehlero probabiliter ad annum 321/20 
relato (IV 2 574 e) significantur nomine yew^oL, quibus oppositi 
sunt: V TtavrjyvQig twv elaaq)i%vovfxivwv ^Ekl^vojv — xai oi 
%d TtQoaoretov olxovvreg (v. 17 sq.). 

Alterum oppidum Thria est, unde totus campus nomen 
traxit Non minus pretiosi ibi agri sunt quam Eleusine ; nam 
Theophontis, quem supra commemoravi, agerThriasius duorum 
talentorum et dimidii est. Ex eo hordeum eum demessuisse 
insequente paragrapho docemur. Complures fundi in titulo 



lapide, quem ingpexit, potina exstare quam i2. Qua de causa supplevit 
ßedlfivolvg]. In apographo aatem, qaod Tsoantas in ephem. arch. ser. in 
Yol. I addidit — est tabula undecima — clare agnoscitur littera i^, quam 
etiam Koehler in corpore inscriptionum expressit. Quin Graecorum ser- 
moni melius respondeat accusatiTus, dubium non est; ut pauca exempla 
afferam: Arist Ban. 173. Dem. XXXYI 51. Isae. V 35. In titulis genetivus 
obieetiTas com Terbo ßla^wcig conlonctuB est, fila&atctg tBfjLSvmv vel 
oixiiS¥ Tel yijg, velnt 11814 a A 26 sq. Sed simile exemplum inveni II 
834 c 49, ubi legimus: [r/^]^ oßoXov. Itaque hoc quoque loco vestigüa 
lapidis nitentibuB fiMfJiviiov] scribendnm est De frumento ab Hyperide 
mercedis loco reddito agi recte Foucart p. 199 expouit. 
1) cfr. Buechsenschuetz ^Bes. u. Erw.' p. 84. 



Digitized by 



Goo^^ 



10 Garolus Scherling 

hypothecario Hadriani aetati fortasse adscribendoO nomiDantar, 
6 qnibnfi uniis iaxarca est, fandus in extremo campo prope 
montes sitns.^ Palea hordei ad aedificandam adhibebatar'), 
seilioet qua mixta cam Into et aqua singnlae partes congla- 
tinarentnr. Itaqae ab Artemone Thriasio novem sacci^) paleae 
emuntar, noTenis obolis singnli, qua opus erat ad Cereris tei^- 
plnm, qnod Eleasine erat, reatitaeiidam (IV 2 834^ I 31 sq.)- 
Sed non Bolum Cereales frnges, veram etiam yarUs arbores 



1) m 61 A U 26. fi II 39 sq. 

2) cfr. scbol. Aesch. I 97. Boeckh Staatshaushalt I> p. 90 in ad- 
notatione a. 

3) cfr. II 834*» 173: a/v(»a)v aaxoi elg tijv otxoSo/xlav zov teixovg. 

4) Locis allatis yerbam oaxog simplici littera x exaratum est, anno 
igitur 329, sed II 834b H 62 forma adxxofv ezstat duplici littera x, anno 
357 lapidi incisa. Quaeritnr utrum errore scribae hoc factum an medio 
qnarto saeculo utraque forma ab Attidfl adhibita sit Nam com in titalis 
verbnm odxog tribas tantam locis occurrat, inde quod bis simplex littera x 
est, nihil concludere ausim. Itaqne scriptores ezaminandi. Onmium Atti- 
cistarum testimonüs constat odxog Attlcorum, adxxog Graecorom esse; 
cfr. Lobeck ad Phryn. p. 257. Hoc verum esse ex scriptoribus apparet, 
etsi eodicum scribae saepe communem formam restituerunt Aristophanes 
quidem semper forma adxog utitnr; Ach. 822. Eccl. 502. Lys. 1211. 
Tbesm. sec. frg. 10 ap. Mein. frg. com. Graec.np.l083, nbi oaxlov legi- 
mus. Quod Acb. 745 scriptum est adxxog: homo Megarensis, non 
Atheniensis loquitur. Mira igitur obscuritate Meisterhansius in *gram- 
matica titulomm Atticorom" p. 73 adn. 672 dicit scholiastam ad ilium 
Aristophanis yersum testem esse poetam ambas formas adhibuisse. Prae- 
terea Xenophon anab. IV 5, 36 scripsit oaxla , quam formam recte ser- 
TaTerunt Codices Vaticanus et duo Parisini, in editione Dindorfii ABC 
Etiam apud Menandram in Deminrgis fi;g. 4 y. 4 (Mein. lY \02) oiSovaiv 
IX&ßov caxlov slz elg tijv böov e. q. s. com Meinekio scribendom 
censeo, cum altera forma admissa pessimus versus evadat: -c | ^ v^ g z 
cfr. Christ Metrik ' p. 327. Sed dubito nnm cum Kabero ad Photium 
s. v. aaxvipavxai in oratione Dem. q. f. XLYIII 12 mntandnm sit acex^v- 
<pavxai^ quod vnlgo traditnm est, in caxwpdvtai, Nam agitur de oratione 
ab ignoto homine in causa privata scripta, ex qua formam non Atticam 
non est cur expellamus. Poterit sane quod Photii codex exhibet caxtj- 
^dvzai, mutationi favere videri. Quae cum ita sint, in titnlo supra a^to, 
qui publicns est, formam dnplici littera x exaiatam scribae tribuo; nam 
illis temporibus Attica forma simplici x scripta valuisse videtur. 



Digitized by 



Google 



QoibnB rebna siogulonim Atticae pagoram incolae operam dedeiint. 11 

fraticesqoe campns ThriaBius ferebat, ex quibus Biügillatim 
vitis affertar; nam Tbeophon in fondo cum varios frnctns tum 
vinnm reliqait (Is. XI 43). Ubi viniiin cnltnin esse vel inde 
apparet, qood Aesehylns Elensinins puer vites servasse dicitnr 
(Paus. I 21, 1). EtiaiD fabas et mala et mala Pnnica ibi cre- 
visse recte conclademns ex Porphyrii de abetineDtia libelli 
loco (IV 16 p. 255, 4 sq. Nanck), qni seriptor Theopfarasti tvbqI 
evaeßelag librnm secntns narrat eis fimctibiis mystis Elensiniis 
yesci non licere. 

Dici nequity utnim knixaQTtla^ quam Thriae mius ex eis 
habiiit, qui propter Hermas mutilatos damnati sunt (I 277 v. 12), 
framenti an arbornm fraetnnm faerit, quoniam voce *^ xagnog^ 
Qtramqne genns signifieatur. Intellegendam antem est ins 
fractus demetendi. Eadem notio tab. Heracl. I 107 sq. (CIG HE 
5774y 5) invenitur, qua de re Lipsins praeceptor illustrissimus 
me edocuit Secundaria notio est ipsius frnetus, atque non 
solum agronun, sed etiam aliarnm rernm ut argenti; cfr. tab. 
Gortyn. VII 33, VUI 45. 

Hnie fertilissimo campo procul dubio magis articoccarnm 
ager convenit, quem Anacaeae fuisse scimus (lU 61 A III 
30 sqO, quam campo Marathonio. Itaque cum MUchhoefero 
Ath. MiUh. XVIII p. 302 eum pagum maritimae tribus Hippo- 
thoontidis parti adscribendum esse puto. Eiusdem tribus Elaeu- 
fiiorum et Acherdusiorum pagi sunt, quos olivis et piris feris 
abundavisse nominibus eorum demonstratur. Atque Acher- 
dusios, quibus Aristoph. Ecd. 362 alludit, in montibus habi- 
tasse inde cognoseimus, quod duri et asperi esse dicebantur; 
cb. Mein. frg. com. IV 621 n. 63. Sed utrum in maritima 
an mediterranea tribus parte pagi Uli siti sint, diiudicare non 
licet Nam Milchhoeferi argumentum, qui quod pagorum 
nomina in ovg syllabam exeuntia ab oocidentali Aegalei parte 
nondum reperta sint, utrumque pagum mediterraneae trittyi 
tribuit, multum valere recte Loeper Miuh. XVII p. 416 negavit; 
neque vero huius sententiam probo, qua putat Eleusiniae re- 
gioni olivas magis convenire quam DeceÜcae. 

Aliqua cum verisimilitudine Gothocidas in campo Thriasio 



Digitized by 



Google 



12 Carolufi Scherling 

habitayisse et Milchhoefer et Loeper contendant, com prope 
Thriam Cothocidae cuinsdam titnlns sepulcralis iiiYeiitns 8it 
cfr. Müth. XII 326 n. 480. Duo agri parvi sane pretii ibi 
noti BQDt ex titnlo U785c 11 8. 12, quam ob rem nescio 
an in eztremo campo ponendi sint. Ab bis fortasse non mnl- 
tum Cropidae absant, qnem pagum inter Rhitos et Acbarnas 
fdisse e Thac. II 19 Bcimns. Semel in titnlo admodnm lace- 
rato II 788 A 13 commemorantnr adhibita nominis forma, qnae 
vnlgaris esse videtnr: [^cci^/oy ev] KXwnt[d(jjy\ 

Neqne yero peenaria neglecta iacnit. Sed consentanenm 
est eam non tarn in ipsa planitie quam prope montes flomisse, 
id qnod manifestum fit Xenophontis narratione hell. Y 4, 21, 
qni refert Sphodriam, cum anno trecentesimo dnodeoctogesimo 
noctumam in Atticam invasionem ex Boeotia facere conatus 
Thriae iter flezisset, redenntem greges rapnisse. Ovinm im- 
primis sunt greges, quas plnrimas optimasqne in Attica nntri- 
tas esse constatJ) Praeter oves capras non defaisse Isaei loco 
saepins a nobis citato demonstratur, ubi narrat in Theophontis 
agris sexaginta oves et centnm capras esse. Deniqne snariam 
faetam esse inde videmns, qnod a Pataeco Elensinio dno snes 
emnntnr ad templum Elensininm et sacerdotis domum pnr- 
ganda (IV 2 834^ I 50). Campus Rharius quoque sue pnr- 
gatus est, quod mortuus in eo iacuerat (ibid. y. 43). Sed magni 
momenti snaria non fuisse videtnr, cum saepe ex Megaride 
XoiQovg ^voTiTcag importatas esse Aristoph. Ach. 764 doceat; 
cfr. schol. ad h. 1. 

A tribus partibus campus Thriasius montibus includitur, 
in quibus agriculturam cum pecuaria coniunctam invenimus. 
Maxime vinum in vallibus et declivibus montibus cultum esse 
yidetur. Seimus enim prope Eleutheras oppidum in extreme 
Atticae angulo sitnm Dionjsi templum fuisse, qui Eleutheras 
condidisse ferebatur. (Paus. 1 38, 8; Diod. IV 2, 6). Erant etiam, 
qui illic eum natum esse dicerent. (Diod. lU 66, 1). A vini 
cultura sumptum est Oenoes yici nomen, quorum alter — duo 
enim in Attica erant — in illis montibus situs est. Quod vero 

1) cfr. Athen. XI 540 D. 



Digitized by 



Google 



QuibiiB rebus slogolorum Atticae pagomm incolae operam dederint. 13 

Antiopes liberi a pastore quodam prope Eleatheras inventi esse 
dicüntnr (Paus. 1. 1. § 9), inde pecnariae locnm faisse intelle- 
gimiis. Eam agricolae Phylasii exercent, qni pagas orientem 
yersQS a eampoThriasio iacet. Itaqoe Ärigtophanes Ach. 1022 sq. 
nnnm ex eis querentem indacit, qnod duo boves sibi sint erepti, 
per qaos ad illnd tempns yictam sibi comparayerit. Atque con- 
snlto Aelianus, qni fertar, in epist. rnst 15 Callippidem, qni 
Cnemonem ad Panem venerandnm vocat, Phylasinm esse fingit 

Qni Elensine Athenas ibat, Corydallnm transgressns in 
campnm Atheniensem perveniebat Cnins fertilitas non 
nbiqne eadem est; etenim agri Aegaleo adiacentes minus fer- 
tiles sunt, nt peendes freqnentiores ibi fnerint. In titnlo hypo- 
thecario p. 10 commemorato nnus ager Corydallensis affertnr 
(A II 18). Ex Cholargi pago, qni septentrionalem Aegalei 
partem tangit, dives farinae yenditor nomine Nansicydes ori- 
nndns est, si qnidem is, qni ab Aristophane Eccl. 426 et a 
Xenophonte mem. II 7, 6 commemoratur, idem est atque Nan- 
sicydes CholargensiSi cnius Plato Gorg. 487 ^ mentionem facit: 
id qnod mihi veri simillimnm esse videtnr, qnoniam tempns 
optime qnadrat neqne alins einsdem aetatis Nansicydes notns 
est Fortasse pronepos huins Navatfiivifig Navaixvdov XoXaQ- 
yevg est, qni anno 284/3 nominatnr II 314. Ex Xenophontis 
loco comperimns enm magnam familiam habnisse per quam, 
nti mos erat Atheniensinm, farinam parabat Sed idem anctor 
est Nansicydem snbus et bnbns alendis tantam pecnniam acqni- 
siyissCy nt saepe litnrgias snsciperet 

Non procnl a Gholargo in yico nomine Phrygiis (0Qvyia) 
oves alebantnr, quamm lana permagni aestimabatnr. Eam 
intellegendam esse Arist. Av. 493 iam scholiasta ad h. 1. vidit.^ 
Ex hac igitnr regione magna pars Atticae lanae ab Athenaeo 
V 219 ^, Plinio n. h. XXIX 23, aliis landatae profecta est; 
qua de causa illae quoque oves inter nqoßaxa nedicnca 
numerandae sunt, quae perbona putabantur^); cfr. infrap. 23. 

1) dr. Müchhoefer 'Text eu den Gurtios-Eanpertschen Karten von 
Attika' U p. 41. 

2) cfr. Harp. s. t. Ilediaxa'; Said. s. t.; Anecd. Bekk. I 296, 14 sq. 



Digitized by 



Google 



14 Carolas Scherling 

Deinde de agricnltora et pecnaria inter Thymaetadas et 
Piraeum ezercitata testimoniiim exstat in Demosthenis q. f. 
oratione XLVII. Is enim, qni orationem habet, a pnero agri- 
oola est prope hippodromam^) (§ 53), in domo cum horto con- 
inncta. Qainqoaginta oves habait, qnas sibi per virn ereptas 
esse vehementer lamentatur (§ 52). Enm ipsnm tribns Oeneidis 
esse ex paragrapho 12 conclndo. Ibi enim narrat arbitros 
Oeneidis et Erechtheidis tribns de cansa sna arbitrinm tniisse. 
Alterins igitnr tribns fnit. Cnm antem a pnero in fhndo sno 
se habitayisse dieat, etiam proayos enm possedisse conieere 
licet Qna de cansa fnndnm eidem tribni adnnmerabimns cni 
possessorem. lam sola Oeneis relinqnitnr, qnoniam nnlla 
Erechtheidis pars in illa regione posita est. Inde apparet sat 
angnstam esse trittyem nrbanam tribns Hippothoontidis. 

Eadem natnra totins terrae est, qnae nsqne ad Hymettnm 
patet^ in qna nbiqne parcam agricnltnram nna cnm pecnaria 
exerceri yidemns. Ut et agros et pascna Piraeenses anno nt 
videtnr 321/20 locayemnt, cnins locationis pactnm II 1059 ad- 
hnc exstat. Primnm nominantnr Paralia, Halmyris^ Thesenm. 
Eos agros esse ex v. 15 sq. cognoscimns. Etiam arbores in 
Theseo satae erant (v. 9 sq.; cfr. Wachsmnth I 148 adn. 3). 
Thesmophorinm yero et Schoennntis ager sacer {zifievogy) 
hvofXia snnt h. e. pascna. 

In Phaleri pago, qni Piraeo confinis est, inqnilinns agri- 
cola habitabat nomine Manes (II 768 v. 24). Aristidem Alo- 
pecensem in hoc pago fnndnm possedisse forte scimns ex 
Plntarcho Arist. I 1, qni locus ex Demetrio Phalereo snmptns 
est Alii agri in centesimamm rationibns commemorantnr 



t) in Echelidarum pago sitas est, cfr. Wachsmath II 1 p. 173 sq. 
Mflchhoefer Text n 6 sq. 

2) Beete Boeckh ad GIG 103 et Staatshshlt I p. 141 adn.c, item 
Kruse 'Hellas ' U 37 arbitraDtor non esse de saUnis cogitandum. 

3) Simplidssimam enim est supplere zifievogj quod in v. 2 legitar: 
xä/Jia T€fiivri. Boeckhios x^9^ov sapplevit, quod ad sensnm Idem valet. 
Itaque Schoenuntis ager numinis alicaias, fortasse et ipse Cereris Thes- 
mophorae, sacer est. 



Digitized by 



Google 



QuibuB rebus BiDgolorum Atücae pagomm incolae operam dederint. 15 

(IV 2 788^ V. 4, 6, 12, 15, 20). Praeterea III 61 A II 48q. affer- 

tor Ix^aQ ]Ql(jt}v 0alfiQol, nbi Dittenberger [xv7t]Qia}v 

sapplevit, reete opinor; haec arbor, quae xvnQog nominari 
sdeti olivae similig angnentum odoratnm praebet; cfr. Dioseor. 
1 124 Kfihn. 

De Halimnsionim pago parvo') Demosthenes verba fach 
LVII 10. Quo ex loco manifestum est plurimoe paganog 
agroB eoluisse; etiam in titulo III 61 A III 25 ager Hali- 
rnusius affertnr. Cum agricultura eorum cohaeret, quod Ce- 
rerem d'€Oßoq)6Qov et Proserpinam venerantur (Paus. I 31, 1); 
mysteria quoqne eis celebrata sunt (Clem. Alex, protrept. 
p. 35, 16 Dind.). 

Sub ipso Hymetti monte Aexonenses habitant, qui anno 
345/4 fundum locaverunt pacto, quod servatnm est (II 1055), 
accurate descriptum. Itaque discimns Phelleidem'), quodnomen 
fundi est, arboribus fuisse eonsitam (y. 19 sq.: 6 ^vUvog 
xaQTtog), e quibus vites (v. 17) et olivae (v. 34 sq.) nominatim 
commemorantur, atqne frumento, quod v. 19 verbis Jij^i^TQiog 
xaQTtog indicatur. Quibus autem plantis vel arboribus recen- 
tibus eonsitus sit ager in titulo III 61 B II 35 sq. allatus dici 

nequit Exstat enim : x^Q^^'^ [ ] xacvcHv ^l^(ovrjac. Agro- 

rum Aexonensium etiam a Xenopbonte hell. 11 4, 26 mentio 
fit, ubi dieit nonnuUos Aexonenses, qui in snos agros ituri 
etant, a Lysimacho esse trucidatos.*) Quod ad pecuariam 
attinet: caprae videntur ibi pastae esse. Nam nomen Aexo- 
nensium apud Suidam s. v. ^i^wvevg ita explicatur, ut dicat 
eo signifieari, qui capras emant Hanc explicationem comoe- 



1) Septuaginta tres tItos ad iadiciom de demotis fereadom adfuisse 
Demosth. § 9 dicit. 

2) cfr. de nomiius forma Keil ^s. Sylloge inacript. Boeot/ p. 622; de 
re Sanppe "Epistola crit ad Qodofr. Hermannom' (» Ausgew. Sehr, 
p. 117 8q.), cui plane assentier. 

3) £i, qui Piraeom occapaTerant, alti sunt, cum GaUistratum e tribu 
LeontMe in agro captom necarent LeontidiB aatem pars urbana inter 
Piraeom et Aezonen sita est, nam eius est Halimas. Itaque CaUistratus 
in liac regione habitavisBe videtor. 



Digitized by 



Google 



16 Carolas Scherling 

diam redolere facile nobis persuadebimus. Sed sal deesset, 
nisi re vera caprarü inter eos faissent. 

Statim adinngo Anagyraflioram pagam sab meridionali 
Hymetti parte Bitam, ex qno Midias Gephisodori filins (II 809 
d 49} oriondus est. Eam palos, qnibiis vites sabligantnr, 
domnm saam portasse et pecadam greges eo doxisse Demo- 
Bthenes XXI 167 narrat. Inde apertam est Midiam yineta et 
pasciia possedisse. Qaamqaam Demosthenes non refert, abi 
Midiae fiindi faerint, tarnen non est^ car eos Anagynmte foisse 
negemns. 

Hymettns mons ipse Piatonis temporibns plantis et frnti- 
cibos, non arboribns florebat, nt ex Piatonis Critia p. 111^ 
elncet, quem locnm ad Hymettom spectare iam Kruse "^Hellas' 
n p. 22 intellexit Herbae vero polcherrimae optimaeqae 
erant; qnamm maltitadinem egregie descripsemnt Ovidios 
metVn 702, Solinns VII 18^ ed. Mommsen; confer Aeliani var. 
bist X 21.*) Nobilissima omninm herbanim thymns erat, 
qnae nt in ceteris Atticae montibas, ita optima in Hymetto 
reperiebatnr.*) Inde mel Hymettinm apnd omnes veteres cele- 
berrimum erat. Ab Eapolide (Mein. II 426) thymns inter ea- 
pramm cibos affertnr, qaas in Hymetto non defnisse alionde 
conclaseramns; cfr. qnae p. 15 exposni. 

Iam yenio ad Alopeces pagnm, qni adhnc ab omnibos 
yiris doctis sab Lycabetto esse putabatar prope yieam, qui 
nanc '^Ambelokipi' yocatnr. Naperrime yero Doerpfeldios 
Müih. XX (1895) p. 507 breyiter indicayit se non adstipalari 
haic sententiae, sed a meridionali arbis parte Alopecen ponere in 
yia ad lapicidinas Hymettias ducente; efr. qnae infra dicam. Ex 
Piatonis apolog. Soor. p. 33^ coli. Eathyd. p. 291^compertam 
habemas Critonem Alopecensem agricnltaram exercaisse. Enndem 
oyes habaisse Xenophon mem. II 9, 2 memoriae ptodidit Prae- 
terea fandi in eo pago siti nominantnr; undecim yel daodecim 
stadiis a mnroTimarchi fondns Alopecensis distabat(Aesch.I97). 

1) Hodie locum ezstare prope monasterium Kaeaariani dictum, qai 
hia descriptionibiu respondeat, Milchhoefer Text II p. 24 adnotavit 

2) cfr. Eubulum (Mein. III 2t4) et Aatiphanem (Mein. III 141) alios. 



Digitized by 



Goo^^ 



Qnibas rebus singalonuii Atticae pagonim incolae operam dederint. 17 

In titolis tria praedia inveni (II 784 Ä 8 ; III 61 B II 23, 43 sq.). 
Sed eam agricnltaram nlla re insignem faisse nngquam aa- 
dimuB. 

Beliqunm spatinm, quod interest inter Hymettnm et Lyca- 
bettum, si vera est Doerpfeldii sententia, magnis Agryles et 
Ancyles pagis expletur, qnoraiD aterqae in dnas partes diyisns 
est, V7viv€Q&€V et xa^v7t€Q&€v, Lycabetto proxima Ancyle 
iacet, id quod Loeper 1. 1. p. 351 enucleavit probavitque Milch- 
hoefer Math. XVIII p. 292. Et Agrylae et Ancylae fimdas 
erat prope Hymettum ; nam legimns III 61 A II 21 sq. : %(aQiov 
l^vTcvXrjai xal ^^yQvkijai tiqoq rt^ ^YfirjTtfp, Aliud praedium 
in Ancyle sola situm in eadem inscriptione B I 23 sq. affertur. 
Ibidem kntxoQTtia, quae dicitur, invenitur I 277, 10, qualem 
Thriae exstare vidimus. Ceterum ad Loeperi de Ancylae situ 
sententiam bene quadrat, quod civis Ancylensis Phlyae fnndnm 
possidet, nt ef&citur ex in 61 A I 6 sq. 

Circa ipsam Athenarum urbem horti optime cnlti erant; 
nota est omnibus suayissima Sophoclis descriptio, qua Colo- 
num Hippium praedicat (Oed. Gol. 16 sq. 58 sq. 668 sq.). Vites, 
lauri, olivae, varii flores ibi yiatorum oculos delectabant. Gele- 
berrimae eae olivae sunt, quibus academia umbrabatur (Plut. 
Cim. 13; Arist. nub. 1005), prope quam hortus situs est, quem 
Hyperides I col. 26 y. 22 sq. commemorat; alium ad portam 
Achamicam positum tituli III 61 A II 34 sq. testimonio cogno- 
yimus. Praeter fructus olera permulta horti Athenienses fere- 
bant') Notissimae sunt Laeiadarum raphani (Hesych. s. y. ^oxt- 
adai. Posidipp. ap. Rock. lU 337). Quo in pago ad yiam 
Eleusiniam sito Gimonis horti erant, quos ciyibus aperuit 
(Plut Gim. 10). Tituli bis Laeiadarum agros exhibent (III 61 
A I 31, B n 31). Denique moneo suburbii partem ad Ilissum 
positam nomine TcrjTcoiy horti, praeditam esse. 

Non procul ab bis hortis Lycabettus coUis tendit, quem 
satis sterilem esse ex Piatonis Eryx. 400^ effioitur. Ibi enim 
Socrates affirmat, si quis apud Scythas nomades Pulytionis 



1) cfr. Wiskemann ^Antike Landwirthschaft ' p. 6 sq. 
Leipiigtt Städten. XVin. 



Digitized by 



Google 



18 CaroluB Scberling 

dommn posaideat, eum nihilo divitjorem yignm iri quam qai 
apnd Athenienses Ljcabettam. Sab eo tarnen paBcna non 
defiiisse inde collegerim, qnod Nicomachi Piraeensis, qai pe- 
cndefl alebat I titalae sepalcralis (II 2453) ibi inveDtas est. 
Qaod antem Xenophon oecon. XIX 6 terram circa Lycabettam 
gitam aridam dicit, eam non vitaperat, sed opponit terrae ad- 
modam amidae, qaalis in Phaleri regione est. Olivas igitar illic 
caltas esse idem I. 1. § 7 testis est; adde qaod Statias theb. 
XII 621 Lycabettam pingai meliorem oliva nominat Sed nbi- 
qae fere in campo Atheniensi olivae reperiantar; saepissime 
secnndam vias serebantnr (Xen. 1. 1. § 13. Lys. VII 24). 

Ab hoc colle fertilissimas Atticae campas incipit, qai 
Cepbisi rivo secatar. Ibi omnia fragam genera terra ferebat, 
at qaaecanqae ad agricaltaram pertinent, abandarent. Qaod 
optime cognoscimas ex palcherrima eias Atticae partis de- 
scriptione, qaam in Pacis fabala Aristophanes exhibet; Try- 
gaeam Athmonensem, qai pagas nanc Menidi vocatar*), saepe 
gaadiam, qaod ex agricaltara percipit, profitentem indacit. 
Quae et ipse Trygaeas et choras dicit, at ad Athmoniae pagani 
primam spectant, ita totias campi condicionem depingant. 
Principalem locam cultara vitiam obtinet; v. 190 Trygaeus 
ipse se vitiam caltorem bonum esse indicat, id qaod ipso 
nomine prae se fert. Itaqae Pax dea salatatar epithetis a 
vitibas maxime repetitis: q^UaianelwTaTr] {30S) et ßovQvodwge 
(520). Dalce mastam y. 576 inter pacis bona affertar, qaoram 
libentissime agricolae reminiscontar. Imprimis Lemnia vitis 
V. 1 1 62 laadata colebatar, qaam ab Androtione in libro de 
agricaltara conscripto commemoratam esse scholiasta testis est. 
Aliad vitiam genas, ßorgvg NixoargaTeiogj a Lynceo ap. Athen. 
XIV 654 A laadatar. Etiam Romanoram temporibas hanc 
caltaram floraisse titalo III 61 demonstratar, in qao legi- 

masAII19: xwgiov apnteXovQyijJv ^i&fnovoL Accedit 

caltara ficoram, qaae identidem ab Aristophane laadantar nna 
cam vitibas. In deliciis Atheniensiam caricae (iax^iSeg) faerant, 



1) Milchhoefer Text U 7. 



Digitized by 



Google 



Qoibiu rebus singalonim Atticae pagorum ineolae operam dederint. 19 

e quibag massam compactam comparabant (574 sq. 558. 596. 
628 alios locos). Nee desunt alionim scriptornm testimonia. 
Alexis quidem %6 TcaQaarifiov tijg livTix^g caricas vocat.*) 
Memorabilis ea lex est, quam Plato de legg. VII 844^ sq. 
constituit: ne liceret frngibas agrestibns vesci anteqnam messis 
tempns adeSset; quae lex maxime ad nvas et ficos pertinet, 
Bcilioet qood potissimi fmctiis erant. Ficormn copiam permag- 
nam non faisse ex illa lege cognoscitar, qua Solon ficos expor- 
tari vetuisse dicitnr.') Solnm ut oleum exportarent Solonem 
Atheniensibns permisisse dicunt, qnoniam mnltum Optimum- 
que parabatur (Paus. X 32, 11. Aesch. epist. V 2). Itaque civis 
Atheniensis Aristaeus nomine oleum inyenisse fertur (Plin. n. h. 
YII 56, 199). Olivae igitur praeter vites ficosque Attioae pro- 
priae sunt itemque Athmonensium pagi cfr. Pac. 578. Nee 
mirum, quandoquidem Minerva ipsa Atheniensibus olivam 
donayit, quae cum fico primnm in Attica creyisse dicitur (Ael. 
rar. bist. III 38). De tribus potissimis frugibus Xenophon') 
cogitat, cum eos, qui multum vinum vel oleum Tel frumentnm 
possident, maxime pacem flagitare dicat. 

Mentione digna oratio Dinarchi q. f. est, quam memo- 
rat Dion. Halic. de Dinarch. iudic p. 656 R: diadmaala 
lA&iAovBvGi tibqI tf^g fivQQlvrjg xal Tfjg ixiXanog.') Fortasse 
inde, quod initium orationis est: Evxo^ai drj %ij Jr^firjrQc xal 
%fj KoQTßj coniectura assequi possumus, quae altera pars in illa 
lite fuerit. Nam Pausanias I 31, 4 tradidit praeter alios deos 
Cererem Anesidoram et Proserpinam Protogenam Phlyae 
cultas esse. Cum autem Phlya finitima Athmonensium pago 
Sit, praesto est coniectura in Phlyenses scriptam esse ora- 
tionem. 



1) Athen. XIV 652 C, nbi alii quoqae de carids loci inYeniantur; 
cfr. m 74 D. 

2) Istras ap. Athen. III 74 £; Flut. Sol. 24. cfr. Boeckh 1. 1. 1 60. 

3) de vect. V 3. Ibi verba: oix oi ^Sioivoi minime apta sunt. Si ea 
ezpeUemas, etiam verborom concinnitas restitaetor; ovx oi — ovx ol — 
t/ Ä — t/ Sh e. q. s. 

4) cfr. Meier-Schömann-Lipsios 'Att.Proz.' p. 472 adn. 4 

2* 



Digitized by 



Google 



20 Garoltts Scherling 

Myrti baccae, qnas Athmoniae faisse ex oratione modo 
aUata apparet, etiam a Trygaeo nominantnr v. 575. Cetera 
poma haec sunt: mala (1001) et mala punica (ibidem). Eis 
addendae siint mori, qnas e titnlo III 61 cognovimns.^ Ut 
cetera lapidum testimonia absolyam, 1 277 v. 3 sq. iTtmaQftlap 
Athmoniae yenisse comperimns. Accedit ager cniiu mentio 
fit in titulo votivo IV 1 p. 182. n. 373*": Ta&tivai(f d&carriv 
XCJQiov 'Ad^iiovo&ev Xaig^drifiog (Dtkia*) Flomm maxime 
Violas Trygaens amat; neqne enim violarium landare obllTi- 
scitar, quod prope puteam domi habet (v. 577 sq.) Eas mnl- 
tag in Attica satas esse e Pindaro frg. 46 Bergk., nbi ioaTi- 
q>avoi Athenae praedicantar, conclndere licet. Ac ne thymas 
qnidem Trygaeo ignotns est, cfr. v. 1169. Hanc ingentem 
flomm copiam apibns yictnm Optimum praebnisse consenta- 
neam est Atque perbonnm mel Trygaeas habet; est enim 
TsrQdißolov (v. 252 sq.). 

Praeterea Acharnis vitinm cnlturam exercitatam esse scimas 
ex Arist Acham. 183 sq. 230 sq. id qnod confirmatnr titnlo 
sepnlcrali Romanornm aetate exarato, quem in vico Menidi 
invenernnt (III 1454), nbi iegimns: Mcnteöiav af^rtelovQydg Met- 
krjoiog, Imprimis in meridionali Parnethis clivo, snb qno 
Acharnae sitae snnt, vites colebantnr; itaque Statins theb. 
Xn620sq.. Parnethem benignum vitibus appellat. Onm yites 
tnm alios fructns Appollodorns Achamensis in fnndo sno habebat, 
quem Achamis sitnm esse e Demosthenis q. f. oratione LIII 4 
condndere licet. Ibi arbores frngiferae vini pampinis cinctae 
commemorantnr (1. 1. § 15); praeterea seminaria olivamm oom- 
paraverat. Inseqnente paragrapho rosarinm ab inimicis direp- 
tnm esse ApoUodorns qneritur. Romanorum temporibus etiam 
ager iuglandibus consitus Achamis exstabat^) De eodem tem- 



1) ni 61 A II 19: x^Q^ov dfi7t€kovQy(ov xal avxafilvov li^fi. 

2) Mirum est \^(jlov6^€v pro Ä^fiovoZ esse exaratum. Sed inde ortum 
est, quod Ghaeredemiis in animo habuit sese ex pago suo rem, qaam de- 
dicat, Athenas attalisse. 

3) III 61 B II 47: x<oQ' ßaai?ux[c5v kx]a^tjai cfr. Macrob. sat II U. 
Poll. VI 80. Ptin. n. h. XY 22. Theophr. caas. plant lY 2, 1. 



Digitized by 



Google 



QnibuB rebus singalornm Atticae pagorom incolae operam dederint. 21 

pore Laciannm testem habemus, qui segetes Parnethis landat 
(Icaromen. 18, bis aceas. 8) et Acharnis mille plethra possidere 
Qiagnnni bonnm nonnallis yisum esse narrat (ibid.). 

Prope Acharnas habitavisse ChoUidas recte Milchhoefer 
contendit in actis acad. Berol. 1892 eandemqne sententiam 
Jf AM. XVIII 296 contra Loepemm defendit, qni ibid. XVII 
295 Chollidas in nnmero pagomm nrbanoram esse censnit. 
Argamento antem Arist Acharn. v. 33 sq. ntitnr. Inde apparet 
etiam Chollidas ad cnltnram Titinm et olivamm incnbnisse; 
acetnm qnoqne ipsi fabricabantnr (v. 512. 995). 

Magis antem Decelicnm acetnm notnm fnisse ridetnr, cnins 
Alexis (Mein. III. p. 514) mentionem facit. Omnino in collibns 
qni a Pamethe ad Branronem tendnnt, h. e. in Diacria (Hesych. 
s. ▼. JictKQulg\ homines vitibns colendis operam dare vide- 
mns. Testis est Aristophanes , qni in Vespis Philoeleonem 
Diacrinm (1223) narrantem facit se pnemm palos clam dem- 
psisse (1201). 

Yitis exorta est ex yeternm sententia in Icariae pago 
(Simon, frg. 221 B. Lnc. dial. deor. XYIII 2 cnm schol.), qni 
in septentrionali Pentelici parte prope ^Dionyso' vicnm sitns 
est Itaqae antiqnnm Dionysi templnm ibi erat festnmqne 
agebatnr, qno choregia a demotis snscipiebatnr. De ea accn- 
rate egit mnltis lapidibns allatis Bnck 'Papers of the Americ. 
schoor V p. 77 sq.O Fertilitatem loci testatnr titulns ab illo 
viro Americano editus (IV 2 1141*), in quo agri et horti no- 
minantnr loco qnodam siti, cnins nomen 'Av^qbIov est.') 

Semachidarum quoqne pagus cum Dionyso coninnctus est. 
Ibi enim a Semacho eiusque filiabus deus hospitio est exceptus, 
qua de causa ex illarum gente sacerdotes eligebantur (Steph. 
Byz. 562, 12 sq.). Credibile est hunc pagum non longe ab 
Icaria, propria Dionysi sede, afuisse. Hoc quoqne veri 



1) cfr. Milchhoefer 'Philolog. Wochenachr.' VU (1887) p. 77 gq. 

2) Nomen fortasse cohaeret com dv&^v^ av^gjjda>v, qaod apium 
gtnas est Hole rei conTeoit, qaod BrilesBiam mel afferinr ab Aldpbr. 
ep. III 23. 



Digitized by 



Google 



22 Carolas Scherliog 

simile est in meridioDali parte Semachidas ponendos esse, 
qnoniam Antiochidis tribas sunt, caius trittys mediterranea 
illic est, velnt Pentele Antioehidi erat tribata. Accnratiora 
yero constitnere non licet 

lam ceteros agri Atheniensis pagos absolvam. Gephisiae, 
eaias nomen ad nostra tempora mansit, olemm genas qnod- 
dam imprimis colebatnr, rapas rotundas dieo, qnas Grates 
(Mein. II p. 243) commemorat. Timarcham ibi fandnm posse- 
disse Aeschines I 101 narrat. 

In pago IphistiadarnmO inqnilinos agricola occnrrit, qua- 
lern antea Phaleri tantom inyenimas. Nomen eins Sosias est 
(II 772 B I 11). Praeterea ex Piatonis testamento, qnod Laert. 
Diog. III 41 exhibet, in eo pago alternm ex Piatonis agris 
sitnm faisse yidemas. Alter in pago Eiqeaidwv sitas est 
Quem cum ab occidentali parte Gephisns tangat, a vero non 
aberrabimas arbitrati ioter Iphistiadas et Gephisnm esse 
ponendnm. 

Restat, ut de Phlyae pago snb Lycabetto sito verba fa- 
eiam. Qni qaam fertilis fnerit, vel etymologia nominis demon- 
stratnr. Derivatnm enim esse yidetnr a verbo cpXvuv, qnod 
idem valere atqne TtoXvxaQTiElv Aelianns var. bist III 41 
dicit Itaqne numinnm, qnae Phlyenses colnnt, nomina ple- 
raqne ad agricnlturam spectant nt Gereris et Proserpinae, 
quas pag. 19 attuli, Dionysi Anthii aliomm (Paus. I 31, 4; 
Theophr. ap. Atben. X 424 ^). Qaa de cansa agri Phlyenses 
mnlto saepius affernntnr quam ceterornm pagoram. In titnlo 
illo, qni est III 61, septies. Unins agri A col. II 13 nomi- 
nati pars Athmonensium pagi est Quanti solnm aestimatnm 
Sit, ex rationibas centesimaram discimns, in quibns II 788 

B 8 sq. exstat: [a7tido\xo \ OX\vr^0Lv, In lacuna aut 

XioQiov ant xfj/cog ant aygog exaratam faisse apparet Pre- 
tiam fandi fuit dnoram talentornm et trecentaram drachmaram, 
qaod maximam esse Baechsenschaetzias docet^Bes. a. Erwerb* 
p. 84. 

1) De forma nominis cfr. Koehler ad titalum stadm afferendam; 
Meisterbans p. 92. 



Digitized by 



Google 



Qaibas rebus siDgalorom Atticae pagorum incolae operam dederint. 23 

Principalem igitnr locum in hoc campo agricaltnra obti- 
nait ; neqae tarnen prorsns pecaaria deest. Apparet antem eam 
in montibos maxime exercitatam esse sicat in agro Thriasio. 
Ut Eactemonis Cepbisiensis caprae yidentnr in Pentelico 
monte pastae esse ; qoas eam pastore tredecim minis vendidit 
(Is. VI 33). Primnm necatae esse dicebantar caprae in Icario 
monte prope Icariae pagnm, qaod vites depavissent (Porpbyr. 
de abstin. II 10). Praeterea magnos oviam greges nt Decele- 
ae, ita tota Diacria fnisse ex Thac. VII 72,5 cognoseimas. 
Nam inter maxima detrimenta, qnibas Decelea a Lacedae- 
moniis occapata Athenienses affecti sunt, lactnra oviam no- 
minatar. Itaqae in bis qnoqne montibns magnam Atticae lanae 
partem comparatam esse arbitrari licet; cfr. p. 13. Neqae hoc 
Alcipbron ignoravit, qai epist. III 41,1 lanam Decelicam affert. 

Alicnius momenti pecaariam etiam Aoharnis faisse inde 
videmus, qnod Theocritas id. VII 71 pastorem Acharnensem 
indacit Sed ibi imprimis caprae erant; nam nonnallae plantae 
arboresqne, qnas Enpolis in Caprarnm fabala in namero 
eamm affert, qaas illae amant, at hedera,') qaercas, ilex 
Acbamensiam propriae erant cfr. infra p. 43. 

Paaca addam de exigao campo Marathonio maltis 
paladibus referto. Reliqna aatem pars satis fertilis olivis et 
Yitibns consita erat; cf. Nenn. Dien. XIII 184; XVIII 18. Vel 
nomine vini caltaram prae se fert alter Oenoes pagns, qai in 
campo Marathonio occarrit*) Magna igitar eam probabili- 
tate Milchhoefer in actis acad. Berol. 1892 p. 35 sq. eontendit 
prope Marathonem Cycalae pagam sitam esse, caias men- 
tio fit in poletaram titnlo IV 1, n. 277» (p. 177) v, 14 sq. 
V. 18 oQyag^ terra admodnm pingnis, affertar, caias altera pars 
inter Pythiam et aqaaedactam qaendam, altera in pago Cy- 
calae est. Terram aatem pingaem aptam non esse ei regioni, 
qaae via Bleasinia secatar — ibi enim aliad Pythiam erat — 



1) Mein. II 426. De hedera cfr. Paus. I 3t, 4; Theophr. hist. 
plant m 18, 6. 

2) Nonn. Dion. XIII 182. Lac. Icarom. XVIII. 



Digitized by 



Google 



24 Carolas Schorling 

sed campo Marathonio tribnendam esse omnes Milidihoefero 
oonoessnros spero. 

Pecnariam in illis agris exercitatam esse etsi expreasis 
yerbis traditom non est, tarnen inde apparet, qnod Diaeriae 
montibofl eironmdantnr. Ad Pansaniam solam testem pro- 
Yocare licet, qni rivurn, quo planities dividitnr, in saperiore 
parte aqnam pecadibng bonam praebere affirmat 132, 7. 
Praeterea in agro Marathonio eqai alebantnr. Qaod concin- 
dendnm est ex Gratini verbis (Mein. V p. XLVIII n. GLXXIX), 
qni Marathonen! evmTcoTdrtjv yocat. Cains testimonii locnple- 
tissimi vis non infringitnr verbis scholiastae ad Plat Menex. 
240^, qni Marathonen! natara agpemm et eqnis non expe- 
ditnm appellat hoc nt videtnr respioiens, qnod prae aliis agris 
non aptns erat, nbi eqni exercerentnr. Itaqne magni momentl 
hanc victus comparandi rationem fnisse yix est oredibile. 

Alind vero vitae degendae genns eis offerebatar, qni 
prope montes babitabant, qni inde a Diacria ad Boeotiae 
fines patent: scilicet venatio. Ulis enim temporibns montea 
magnis silvis consiti egregiam feraram copiam alebant 
Praecipne de Pamethe hoc yaletOi qui feris apris insignig 
erat teste Pansania I 32,t. Qnod addit etiam nrsos ibi inve- 
niri, ad ipsins tempora speotat^); nam Xenophon cyneg. 11 
nrsos in externis terris eapi confirmat. Praeter apros leporea 
a comicis saepissime inter Atheniensinm delicias commemo- 
rantnr. Sed qnarto saecnio in Attica rari erant, id qnod di- 
scimns ex Nansicratis fragmento (Mein. IV 578; ap. Athen. 
IX' 399^ sq.): ov {iv %ij 'A%%iKf]) öaovnoö' €VQ€lv kativ ovxi 
^(jcöiov. Qnibus yerbis Athenaens contraria esse pntat ea, 
quae Alcaens comicns dixit: xoQiawov tva rl kcTtrov; %va 
fOVQ öaavTtodag ovg av kißü^fiev akal dia7ta%%Biv ^f>^. Sed 
cur ex his yerbis sequi eredat mnltos lepores in Attioa fuisse, 
non perspioio. Nansicratis sententia confirmatur potius Nico- 
strati yerbis, qni dicit daövTcoda iav fceQcrvxfjS ayogaoov, 
(Mein. II 829). 

1) Said. 8. V. UaQvaaoiOi cfr. Kruse 'Hellas' II 1 p. 21. 

2) cfr. Keller 'Thiere des klass. Alterthams' p. tOS. 



Digitized by 



Goo^^ 



Quibus rebus siogulorom Atticae pagoram incolae operam dederint. 25 

Qaibas absolntis iam eoB pagos perlustratanis smn, qnibas 
angastnm inter mare et montes apatiam expletar, qnod ad 
meridiem ab agro Marathonio spectat. Primi Tithrasii wm- 
naodi, qnoram earicae eelebres erant (Mein. II 795). Dubi- 
tavenint viri dooti, atrum trittyi maritimae Aegeidis^an medi- 
terraneae eos tribuerent. Equidem Tithrasios in^ maritiioa 
trittye babitayisse arbitror, cfr. infra p. 34. Fundus ^eorom 
II 846b 7 nominatur. Incertae sedis Cydantidae sunt, cfr. 
Loeper L 1. p. 350, 355, 360 adn. 2. Trea fundi ex eorum 
pago affenmtnr, e quibus una kaxcezM est (II 785 y. 5, 7, 3). 

Certiora de eis pagis scimus, qni in catalogo a Strabone 
IX p. 399 eoBBcripto exstant Ut igitur a septentrionibas in- 
eipiam, primo Myrrhinntte occurrit. Apud Strabonem sane 
Myrrhinantis nomen legimus; sed mibi quidem Milcbboefer acL 
aoad. Berol. 1892 p. 16 persuasit ab illo commutatos esse pagos. 
Eis, qiiae Loeper 1. 1. p. 327 sq. profert, Milebhoeferi sententia 
non refellitar; cfr. Milchh. Mitik. XVIII p. 281 sq. Semel in 
poletamm titolo ad Hermocopidas speotante I 274 y, 17 com- 
memoratar xfaqlov ifi Mv[QQivov%Tr] xal ayJQog [x]al [o]hi£a. 
Ex Otrynes pago duo fundi innotuerunt ex III 61 A III 23, 24. 

Maximns autem iiiius partis pagus Araphen putandus est, 
quem prope yicum, qui Belanideza yocatur, situm esse Loeper 
et Milcbboefer nunc consentiunt.^) Ibi agriculturam floruisse 
ex Isaeo IX 18 scimus: ^AQaqyr^vLuv ol noklol imv totb 
cvyyeiagyovvTwv (seil. Ev&vxQUTei t^ l4o%vq>lhyv tvotqI) e. q. s. 
Oliyas maxime cultas esse Demostbenes, qui fertur, XLIIT 69 
testatUT, ubi dicit Hagniam Arapbene multos agros possedisse, 
in quibus egregiae oliyae essent; sed plus mille adyersarios 
deleyisse. 

Jamad tertinm maiorem Atticae campum yenimus, 
euius nunc Mesogiae nomen est, quo a yeteribus septentri- 
onalem quandam partem significari yidimus. Qui campus etsi 
non minus yarios fructus ferebat quam ceteri, tarnen ubertate 
ab Atheniensi superatus est. Nunc Mesogiam' fertilissimam 



1) Müchhoafer MtiJL XYIII 292. I^oeper 1. 1. 362 sq. 



Digitized by 



Google 



26 Carolas Scherling 

esse Heldreich ^Pflanzen d. attischen Ebene' («= Griech. Jah- 
reszeiten ed. Ang. Mommsen fasc. V. (1877) p. 527) refert. 
Eidem fere frnctns inveninntur, qni in campo Atheniensi; 
etiam inglandiam ager, qnem Achamis inveneramas, nobis 
occnrrit III 6t B II 47. — Qnasi in limine campi Palienes et 
Gargetti pagi siti snnt. Utrinsqne bini agri in titniis nomi- 
nantnrO- In Pallenensinm finibas etiam hortam reperimas^). 

Ceteros pagos, de qnoram agricuitara testimonia ad nostra 
tempora pervenernnt, ita ennmerabo, nt primos eos ponam^ 
qni in orientali campi parte snnt, deinde circolnm absoivens 
eoSy qni Hymetto adiacent. 

Gargettum igitnr lonidarum agri excipiunt, qnornm mentio 
fit III 61 A I 16, 26. II 14 III 45. Seqnitnr Erchiae pagns 
procnl dnbio ibi sitns, ubi nnnc Spata est.') Trecenta fere 
pletbra Alcibiades, Dinomaches filins, ibi possidebat. *) Adde 
agmm III 61 A III 8 commemoratnm. In Oae, qnae nnnc 
Yelanidesa est, pago vites caltas esse e paterarnm argentearnm 
catalogo scimns, nbi commemoratnr inquilinns'ETrtxif^di;^ aiaue' 
kovQyog. II 773 A II 68q. Agrnm ex lapide III 61 A II 7sq. 
cognoscimns. 

Accnratissime de fertilitate hnius regionis edocemnr de- 
scriptione fnndi in Cytherri pago siti, qnae exstat apnd De- 
mosthenem q. f. orat. XLII. Circnitns praedii, qnod Phae- 
nippns possidet, plns qnadraginta stadiornm est (5). Inde 
mille fere modii fromenti, maxime hordei, demetnntnr, qnos 
dnodevicenis drachmis singnlos Pbaenippns yendit; qnod pre- 
tinm triplex nsitati esse orator affirmat (20, 31). Dnabns in 
areis frnmentnm exterebatnr (6). Praeterea octingenos rini 
metretas quotannis parabat, qni dnodenis drachmis singnli 
venibant (20). Permagnnm reditnm etiam ex ligno*) perci- 



1) U 784 B 7. III 61 A II 31. — lU 61 A I 15. B II 22. 

2) II 784 B 2 [x^nog üakkijv^ai, 

3) cfr. Milchhoefer Mitth. XII 90. 

4) Plat. Ale. I p. 123 C; cfr. Ael. var. hist. III 28. 

5) Quin vA^'lignum'intellegendum Bit cam Schaefero, qui contuUt 



Digitized by 



Google 



QaiboB rebus singulorum Atticae pagorum incol&e operam dederict. 27 

piebaty qnod per sex asinos^ e fando in urbem portabatur, 
nt cotidie dnodenas drachmas inde baariret (7). 

Panca autem de sita pagi addenda mihi snnt. Neque 
enim Milehhoefer in orientali parte, ut Loeper 1. 1. p. 354, 
ged Hymetto propriorem eam esse pntat In extremo campo 
enm esse sitnm inde elncet, qaod kaxaxta Phaenippi fandns 
appellatnr. Minus aatem idonenm esse Hymettum, prope qaem 
pagum ponamns, propter ligni copiam arbitror, qaae in fando 
exstabat Nam iam Piatonis temporibas silvae in eo non fne- 
nint cfr. snpra pag. 16. Itaqae cum Loepero hac in re facio, 
etsi accnratins locnm constitaere non licet*). 

Hand procnl a Cjtherro Crioae pagns mea qnidem sen- 
tentia ponendns est ; quem ab agricolis incoli ex Aristophanis 
Avibns scimas. Nam Enelpides, qai KQiw^ev sese esse v. 645 
profitetar, dnos boves possidet v. 585, qaos servari maltum 
eins interest. Plane eandem yitae rationem adamavit quam 
Trygaeas Athmonensis, qni instar agricolarnm in Pacis fabula 
est cfir. Ay. 1283 sq. Pac. 340 sq. 1130 sq. E Crioae pago 
Polyenctus orinndns est, quocnm Phaenippns ille, qnem snpra 
commemorayi , iadices adit (Dem. q. f. XLII 1 1). Apparet 
hnnc amicitia com reo esse conianctnm, unde veri simile est 
yicinas sedes eos babnisse. Itaqae Pallenen yersns yidetar 
Crioa Sita esse, qaippe qai pagas eiasdem, Antiochidis, tribus 
Sit; neqne yero in septentrionalem a Pallene partem spec- 
tasse yidetar, nt Loeper yalt, sed in meridionalem, quo pro- 
pios ad Cytberram accedat Certam sane hanc rationem esse 
minime opinor; sed cum cetera qaadrent, aliqaam probabili- 
tatis speciem prae se fert. 

In extremo eampi angulo prope Stiriam Prasienses habi- 
tabant. Eoram fandas est qai yocatar Tbeodoreas, quem eos 



§ 30 xfjv v}jjv vr^v texfirjfiivTjv, non dnbito. cfr. Hesysch. s. t. i^.ij. De 
altera notione ab Hesychio notata vide infra p. 28. 

1) Hesych, s. ▼. \xa(^ixol 6voi memoriae tradidit AchamicoB asinos 
permagnos Msse; cfr. Mein. II 502. 

2) Gertom est prope ^Spata' vicam Cytherrum non foiase, quoniam 
ibi Erchia erat. 



Digitized by 



Goo^^ 



28 Carolas Scberling 

locavisse lapide prope Torto Raphti' reperto demonstratar 
(IV 2 1059^), quo loco Prasiae yeteres erant. Fandas et domns 
II 846 a 14 nominantor. 

Seqaitar Myrrhinantis pagas, a qno maritima Pandionidis 
trittys nomen accepit^. MyrtiB enm floraisse ex nomine ipso 
inteliegimas; cfr. schoL Arist. Piut. 586. Steph. Byz. 8. v. 
Ayvoig, Ut mniti aiü, ita etiam Myrrhinnsii fandnm paganomm 
proprium locant (II 660), ubi omnia fere agrienltnrae genera 
invenimns; ut framentnm y. 22 commemoratar, vites y. 21 , 
y. 25 ceterae arbores satiyae. Vel legnmina serere Diodon» 
inbetnr, qui fondnm eondneit. Quae res indicatnr yerbo 
oangevaei y. 20, qaod in lexiois nostris nondnm exstat. 
Alind locationis exempinm babemns in nna ex poletamm 
tabnlis, in qua y. 26 sq. Eoehler probabiiiter sie seripsit: \yrjg 
Mvqq\ivovvti fAiO&wQig [xaT€ßXij]»fi. (IV 1 n. 277» p. 177). 

Agnasiornm propinqnornm agrienltnrae testis est Satyms 
inqnilinns agricola U 768 c I 18 sq. commemoratns. Se> 
qnnntnr Prospaltü frnmenti cnltores, qnos Cererem et Pro- 
serpinam yeneratos esse Pansanias I 31, 1 tradidit Fundus 
trium milium draehmarum apud Isaeum XI 44 affertnr. Sinum 
Saronicnm magnus Lamptrarnm pagus tangit, euins duae partes 
sunt, ^. vTCBviQS'ey et xa&vTteg^ev, Ex eis tres fundi noti 
sunt, quorum duo aocuratius significantur. Exstat enim III 61 
A II 24 hvtcqIcjv xwqLov. De hac arbore oliyae simili cfr. p. 15. 
Alterum est x^Q^ov [v]A[i7]g; sie enim Dittenbergemm B U 45 
rectissime lacunas expleyisse credo. Quod quid sibi yelit, 
ex Hesychio comperimus, qui s. y. vlri haec dioit: avfiqwrog 
roTtog e. q. s. Est igitur ager fruticibus consitus. Conferas 
Xenopbontem oec. XVII 14, ubi notio yerbi ea re diyersa 
est, quod frutices nooentes intellegendi sunt Tertius fnndus 
A n 25 inyenitur. 

Sub Hymetto ipso Sphetti^) pagus iacet. Huius yinum 



1) IV 1 n. 517 a, p. 120. 

2) Prope vicomEoropL Falsa sont, quae Kircbnor'Altica etPelop.' 
9 adn. 1 ex Aesch. I 97 conclndt. 



Digitized by 



Goo^^ 



QuibuB reboB nnguloram Atttcae pagonim incolae operam dederint. 29 

et acetnm proprium eratO- Monti admodnm propinqna hxaTia 
illa fdifise videtar, quam Timarchos ibi possedit Aesch. I 97. 
Adde Lys. XVII 5 et 8, nbi is, qni orationem iilam habet, 
ge Sphetti agram possidere narrat aeqae atqae Oieynnae, 
quem pagam MUchhoefer sno iure prope Sphettam consti- 
tait.*) Omnibus notus est Strepsiades Phidonis filius Cicyn- 
nensis, quem Aristophanes in Nubium y. 134 inducit. Laudat 
rusticam yitam, quae apibus, ovibus, vitibus olivisque abundat 
y. 43 sq. Videmus igitur eum praeter agriculturam etiam 
pecuariam exercere; cfr. y. 71 sq., ubi caprae nominantur et 
coriacea agricolarum yestis. Reliqnus est Paeaniae pagus, ex 
quo duo fundi afferuntur II 846 a 14 III 61 A III 35. 

Igitur in Mesogaea quoque, quam iam relicturi sumus, 
agriciüturam non exiguam una cum pecuaria exerceri yidimus. 
Idem testatur Xenophon de yect. IV 45, ubi exponit fieri posse 
ut ne per belli quidem tempora metalla relinquerentur, 
dummodo satis firma castella exstruerentur, quo homines se 
recipere possent. Nam pulyerem argenti plenum non plus 
hostibus prodesse quam lapides; frumentum yero et yinum et 
oyes libentissime eos esse rapturos. 

Ad extremum ea testimonia colligenda sunt, quae de 
agricultura in meridionali Atticae parte exercitata exstant, 
cuius nomen Laurium est Mnlta non sunt, quod in mon- 
tibus, quibus regio expletur, facultas agrorum colendorum 
exigua erat, praesertim cum ubique fere in Laurio metalla 
exercitata sint 

Initium facio a Cephales pago, qui prope yicum Eeratea 
Situs est. Ibi terminus in lucem prodiit, in quo legimus ogog 
\x](^^io[v] IV 2, 11 42 f. Aliumfundum, laxaTidv^ cognoscimus e 
titulo II785 113. Quibus in agris praeter ceteras fruges se- 
samum cultum esse arbitror. Omnino in Attica idqne imprimis 
in hortis hoc legumen esse satum Aristophanes disertis yerbis 



1) Arist Plat 720 c. schoL; Phot. lex. s. v. o^oq S<ptJTtiov. 

2) cfr. Mitth. XVIU 298 sq. 



Digitized by 



Google 



80 Carolas Scherling 

testatar Av. 159: vefAOfAB&a ö^ iv xtJTtoig rä kevxa oi^cafia, nbi 
addnntnr myrta, papayer, menta. cfr. Eock ad h. I. Notabile 
antem est, qaod in catalogo paterarnm, qnae i^ekev&eQixal 
dicnntnr, Hipparchides Callippi Cephalensis patronns dnoram 
ioquilinornm affertar, qai in Melites pago gesamam vendant 
(IV 2 769 II 7 sq. 11 sq. Qaae cum ita sint, nonne est veri 
simile inqnilinos illos, olim Hipparchidis servos, in nrbe ven- 
didisse, qoae patronns rnri metebat? 

Spatinni qnod est inter Cephalen et litns Orientale, Dira- 
diotarnm et Potamiomm*) pagis expletnr. lUins oivis fnit 
Pbrynichns (Thnc. YIII 25. 27. 48. 68), quem pnemm mri sci- 
licet in sno pago pecndes payisse terramqae colaisse ex Lysia 
XX 11 comperimns. In Potamioram finibns complares agri 
snnt, qnos cognorimus ex Plnt. Arist. 27 sab finem; III 61 
B II 27. 29. Amphitropensinm agri ab Aesch. I 101 et III 61 
A III 43 nominantar. Paulo plara de Aegilia scimus , nbi 
egregiae caricae comparabantur; cfr. Athen. XIV 652 £; 
Theoer. id. 1 147 cum schol. In hoc pago Phrastor agricola 
habitabat, cnins nomen ex Demosthene qni fertnr LIX 50 
notnm est. Prope Aegiliam Milchhoefer Atenen posuit, Loeper 
yero 1. 1. p. 335, qni apud Strabonem IX 1, 21 (p. 398), nbi 
post verbum ^vatphuariot Atrjveig (sie!) traditnm est, Avrjvelg 
corrigit, inter Anaphlystnm et Snniam. Fnndi III 61 A III 44 
B II 19 ennmerantnr. Si^ Loeperi coniectura yera est, — et 
magnopere eam mihi arridere confiteor — seqnitnr nt Azenia 
non in illa regione esse possit, nbi ceteri statnernnt, sed ant 
in maritima ant in mediterranea Hippothoontidis tribus parte ; 
nam in nrbana spatinm relietnm esse non credo; cfr. Loeper 
1. 1. p. 418. Ex eo pago dno fnndi innotnernnt: III 61 A III 40 
B I 20, totidem Anaphlystii: III 61 A III 41; II 784 B 11, 
nnns Thoricins III 61 A III 42. 

üt absolyam qnae de agricnUnra Attica innotnernnt, 
panca de Salamine dicenda mihi snnt. Magna ^incolarnm 
pars agricaltnram et pecnariam exercebat. Inter agricolas 



1) cfr. de Sita Milchhoefer Mitth. XVIII 283 sq. 



Digitized by 



Google 



Qoibns rebus BiDgulonun Atticae pagorum incolae operam dederint 31 

mqQiiinnm IV 2 773^ A 22 myenimus. II 784 A 14 fandns 
Salaminias iv XvTQealg sitns affertur, qnod loci aücoins nomen 
faisse videtar. Praeterea ex consaetadine ab Aeliano bist. 
anim. V 45 citata de agricnltnra condndere licet. Dicit enim 
Aelianns Salaminios si aper frumentam et segetes vastayisset, 
dentee eins bebetare esse solitos. Aliud testimoninm inde 
sumendmn est, qaod Enripides identidem mnlieris olera yen- 
dentis filius irridetnr. Scimas enim enniy qni paganns Phly- 
ensis erat, Salamine natam esse cum, ut recte yiri docti 
eoniecemst, ante Persarnm impetam parentes eo confngissent. 
Aut eos ant filiom Pblyam redisse nnsqaam memoriae tra-, 
ditUD est; sed quaecnnqne de yita Enripidis scimas, eis addn- 
cimnr, nt putemus eos Salamine maosisse, cfr. Wilamowitz 
'^Heracles' P p. 5 sq. 

Sed re yera, at Aristopbanes dicit, matrem olera yendi- 
disse yel inde veri dissimile est, qnod comoediarnm poetae 
oinnia ita angere yel conyertere solent, nt risnm andientinm 
moyeant Obstat yero grayissimnm Pbilochori testimoninm 
apnd Snidam s. y. EvQirtlörjg seryatnm, nbi legimns: ovx, 
ahfi-d-ig de^ dg XaxavoTtiakig ry i\ ^i^titjq av%ov. xai yaQ Tcay 
oq>66qa evyevdv hvyx^vev wg aTtodeixwai OtXoxoqog. Atqui 
fieri non potest, quin Aristopbanes babuerit cur Enripidem 
ita irrideret. Res simpliciter inde explicatur, quod in fundo 
llnesarcbi, patris Euripidis, Salaminio olera colebantur, quae 
Atbenas in forum mittebat. Itaque facile mater irrideri poterat, 
quasi ipsa in foro yenderet Ad olerum copiam in patris fundo 
procreatorum Thesmopboriazusarum yersus 455 sq. spectant 

Ex ayibus domesticis nominatim aflferuntur anates a 
Matrone ap. Atben. lY 136^ y. 95*); praeterea columbae, si 
recte illud Aesebyleum: vriaog nehtox^Qifjififov Pers. 307 ad 
Salaminem referunt; cfr. Hermann ad b. 1. Pecudum lacte 
Salaminii utebantur ad casenm comparandum; cfr. Strab. IX 1, 
1 1 (p. 395). Etiam mel ibi exstitisse ex Eurip. Troad. y. 799 
intellegitur, ubi Salamis fiekitTOTQoq^og yocatur. 



n cfr. Euitoth. ad II. B 557 p. 284, 40 sq 



Digitized by 



Google 



82 Garolus Scherling 



CAPUT n. 

De opificiis. 

Qnoniain ad finem perdaxi qnae de agricnltura pecna- 
riaqne dictorns eram, iam ad opiflela tractanda progrediamar. 
Perlastrantibns nobis scriptores et titalos diyersissima opiflcam 
genera oecarrant, nt cognascamas, qnantopere Athenis opi- 
ficia divisa fnerint. Cuins rei aptissimam exemplnm Xeno- 
j)hon Cyrop. VIII 2, 5 protnlit, qao demonstrat a maltis ho- 
minibiu anam calcenm perfici. In magnis Atheniensinm o£l- 
cinis neoessariam erat singuiis operam partes tribni, qao me- 
liores eas ac facilias fabricarentor. Consentaneam antem est 
eandem rationem apad ceteros qaoqae opifices ralere, qaoram 
plarimi inqailini erant, qai cnm antea nonnanqnam servi fais- 
sent, libertini facti in eo, qaod didicerant, opificio exercendo 
perseverabant ; cfr. Baechsenschaetz ^Bes. u. Erw/ 341 sq. 

Initiam faciam ab eis opificiis describendis, qaibas com- 
parantar qaae ad yitam cotidianam opas sant Ac primum 
qaidem molitores nomine, a qnibns framentam teritar, at 
a pistoribas ad panem faciendam adhiberi possit Frages 
aat eo statim loco molebant, abi metebantnr, ant in nrbe, 
qnaram consnetadinnm atramqne exemplis firmare possnmoa. 
Snpra p. 13 Naasicydem Cholargensem commemorayi, qai 
farinam yendebat, quam e framento in illa regione ni fallor 
demesso parabat. In nrbe Melites pagas molitoram sedea 
foisse yidetnr; nam ex Aristoph. Eqn. 254 coli, sohol. Ea- 
crates notns nobis est, qai permagnam farinae officinam exer- 
cebat. Sed non tarn Atticam framentam molitores in arbe 
habitantes molebant qnam peregrinam, qaod ex Piraeo appor* 
tabatar; scimas enim neqaaqaam saffecisse framentam in Attiea 
procreatam. Dolendnm est, qaod ceteroram qaos inyeni moli- 
toram pagos ignoramas ; atqae nominatar Menon ap. Din. 1 23 
Lycidas ap. Dem. qai fertar, LIII 14^ Gerys 11 3566. Femi- 
nas qaoqae, inqailinas scilicet, in pistrinis yersatas esse inde 



Digitized by 



Goo^^ 



Qoibiis lebos six^ulorum Atticae pn^^rnm incolae operam dederint. 38 

manifeBiam est; qu^ Alexis fabulam qnandam Mvkokd^Qig 
iB80iipait.(Niein. III 236). E cibariis molitis panes Attici nive 
albiores (IbtroD ap. Athen. IV 134^ y. 25 sq.) et placentae 
Atticae comparabantiii;, qnae optime apad yet^es aodiebant^). 
Itaqne pistornm amplam: opificinm Ath^eaas erat, cnios pcinceps 
Tbearion habebatar» qoi monstrasse dicitar» qaomodo panas 
esscDt faciendi*). Sed quo in pago haibitareril, enncleare non 
possBinns. Pist^cia arte magnasidivitias sibi pepererat Gyrebus 
qoidam, cuius Xenophon mentionem faoit mem. II 7, 6. Unins 
pistoris inqailini sedem faisse seimns in Alopeces pago (II 772 B 
I 5). Etsi 1. 1. panis venditor appellator, tarnen procal dnbio 
ipse panes fabrieabatar. Aliornm pistonim nomina dnobas 
aetatis Romanae titnlis sepnlcralibiis seryata sant cnm> qnod 
rare in nniyersnm fit'), saepins Romanoraia temporibas, nomini 
opificinm additnm sit: Philodamns Philodami (III 14S^2) et 
Thrasippns Thrasippi fiIiaB;;(III 1453). 

Non minoris momenti qoam pistores Atbenis piscatores 
eraat qnos bpc^loco traotare lieeati etei non proprie in opificnm 
nnaiAro sunt. Nao». cotidie Athenienses comedere solebant 
pisees, qai multi in maritimis Atticae pagis c^>iebantar. Eleosinii 
ig^tnr optimoa scombros et rbombos praebebant (Lyncens apw 
Athen. YU 285^. 330^. Poll. VI 63); Phalerenses aphyas in 
Qrbem apportabant (Ar. Ach. 901. Ay. 76 maltis aliis locis) 
atqae goWos eosqae bonos» com minoris.pretii essent, qai ex 
Otryites pago yenibant (A&tip^. ap. Mein. IV 119; cf. Loeper 
1. L 363). Itaqne naagpa piscinm captura Phaleri facta esse 
ab t Alcq>)irone fipgi^r ep. I 1; idem I 2, 3 Mnnychiae non 
Boiiun piaees [CaptQS esae narrak, sed etiani spongias inyentas. 
Utnunqne pisciup genna etian in litore Saiaminio exstabat 
(Arist. h. an. VI 15; Archipp. ap. Mein« II 719); aphyae praeterea 



1) Plat. p(4. m 404l>. Athen. 17 103D. Archestr. ap. Athen. lY 
101B15. 

2) Antiph. ap. Mein.III 96. Aristoph. ap. Mein. II 946 £rg. 7; 1009 &g. 1. 
Piat. Qorg. 51SB. 

3) cfr. Koehler Mitth. X p. 77, coi nonnulla .nunc addenda, quaesao 
quidque loco aiferaau 

Leipdgw Stadien. XVIII. 3 



Digitized by 



Google 



84 Carolas Scherling 

Marathone (Arist. 1. !.)• Aexonenses mnllis robriB celebres 
erant*); HaÜB antem thynnos esse captos inde elacet, qaod 
thyDnenm, qaod vocabatnr, ibi erat, qnae vox abibat in tcvvi^iov 
siye xvveioy^)] cfr. Rhode ann. phil. Fleck. Snppl. XVIII p. 31. 
Hoc loco Halas Aexonidas intellegendas esse non est car non 
pntemns. Dubinm antem, ntrnm Antiphanis loco qnodam 
(Mein. II1 1 23), nbi in nniversnm de rhombis aliisqne piscibns 
ab Halaeensibns captis dielt, Aexonides an Araphenides Halae 
in censnm veniant. Kockins II 103 nescio qna de cansa 
Araphenidas dictas esse arbitratnr. 

Anagyrasiornna propra snnt coracini (Archipp. ap. Mein. II 
719); neque vero ab omnibns videntar magni ae'stinaati esse. 
Nam Amphis (Mein.111310) mente captnm dicit qni coracinmn 
edat, cum glanons praesto sit. A Piatone comico (Mein. II 668) 
alias Anagyrasiornm piscis commemoratnr, cains nomen est 
ogcpiog. 

Ad pisces in Piraeo captos spectant Alciphron ep. I 6, 3 
et Lncian. pisc. 47. Ab eo porta non longe absant Rhiti (Peitol), 
nbi pisces capiebantnr, qaibas yesci solis Gereris et Proserpinae 
sacerdotibns fas erat, cam locns dearnm sacer esset, teste 
Pansania I 38, 1. Praeterea Saninm ab Alciphrone I 14, 1 
affertnr, Marathon a Pansania I 32, 4. 

Deniqne Tithrasios alEFero, qai piscibns capiendis operam 
dedisse yideantnr. Molieres enim eomm Arist. Ran. 477 
Gorgones Tithrasiae dicnntnr. Qnod Kockins, cum mnraena 
antea commemorata sit, recte ita interpretatns est, at de mnlieri- 
bas pisces yendentibas cogitaret. Accedit, qnod Antiphanes 
(Mein. III 91) diserte Gorgones cnm talibasmalieribas coninngit. 
Qaod si vernm est, fieri non potest, qain Tithrasiomm pagns 
in maritima tribns Aegeidis parte ponatnr. 

Praeter pisces recentes pervnlgatissima erant apnd Athe- 
nienses salsamenta inter cibos viles saepe commemorata. Etsi 



1) Cratln. ap.Mein.II 141. Poll.YI63. Matronap.Athen.lV ld5B 27. 
Naasicrates ap. Mein. IV 575. 

2) Grates ap. Phot. b. t. Kvvuog. Boeckh P p. 296 adn. a. 



Digitized by 



Google 



Qaibus rebus singaloram Atticae pagomm incolae operam dederint 85 

malta in Atticam importata esse constat/) tarnen illic salsamenta 
Don esse facta veri dissimile est. Vel verbi laQixeveiv apud 
Atticos nsa, qaod per imaginem adhibent, demonstratar bene 
notam hanc artem faisse. Certam sane locnm, nbi exercitata 
Sit, ignoramns; neqne enim inde, qnod Chaerephilns Paeaniensis 
salsamenta yendebat, qnieqaam conclndere ansim, qnod antea 
inqmlinns honoris cansa civis faetns pagnm, cni se adscribi 
volebat, ipse elegit; cfr. Rhangab« 'ant. bell/ II 882 = II 773, 
A II 33 sq. Knllo antem modo admittere licet temeritatem Cler- 
eii, qai 1. 1. p. 397 adn. 2 coniecit, qaod in oratione Hyperidea 
pro Chaerephilo habita faisset vox naXi.rjvetg, hnnc ipsnm 
illnm esse atqne in lapide corrigendnm censet JlakL Quam 
maltos alios Hyperides in illa oratione nominare poterat 

Deinceps ad eos opifices yenio , qni artem plectendi 
exercent. Hac ei pertinent qni iuncis, qaoram magna copia 
in palastribas Atticae partibns nascebatar, ad varias res 
plectendas ntantnr. Primum corbes ex inncis fabricabantar, 
qaod est opificinm Diniae Cydatbenaeensis, a qao corbes emantnr 
ad terram apportandam, qua in altins efferendam est (avaxcoaai) 
Eleasinii nrbani fandamentnm (II 834^ II 32). Singalae corbes 
drachma constant. Alternm corbinm fabricatorem in Alopeces 
pago inyenimas, Agathonem inqailinam, qai corbem qainqae 
obolis yendit (ibid. I 65). Verl simile est eam per seryos corbes 
fecisscy qnoniam alias qaoqae res faciendas condacit. 

Praeterea iancos adhibebant ad lagoenas inyolocro yimineo 
circamdandas, qaas nvrlvag Graeci appellabant, at Diitrepbes, 
qni in bello Peloponnesiaco saepins dax creatas est.*) 

Accednnt qui fanes ex inncis torqnebant, oxoivo7tX6%ot, 
resticnlares, inter qnos pater Calliae comici Atheniensis fait, 
Qt Said. 8. y. KaXUag memoriae prodidit. Etiam ex scirpo 
fanes fiebant, cnins species ea est, qaae iplicog ab Atticis yo- 
catar. Qaae planta palnstris cam freqaentissima esset in campo 
Marathonis, mnlti ibi resticalarii habitabant IfwvioatQOifoi 
proprio nominati Arist. Ran. 129G cam schol. ; schol. Ran. 244. 

1) Blaemner de opif. p. 37. Boeckh I' p. 145. 

2) Arist. Av. 798 cum schol. Bloemser techn. I 291 adn. 9. 

3* 



Digitized by 



Google 



86 CaroliuScherliDg 

Lob. Phryn. 293. Idem opificinm dao Piraei inquilini exercent, 
Tbeocles et GallianaxiB (11 Sd4L^ 18. 19.). Ab altero fiinea, ab 
ahero fanieoli emnntar; neqne vero e inncis vel seirpo, se^e 
stappa yideotor esae facti; nam in eodem titulo v. 15 [arynTtei-] 
onXoxog commemoratur. Atqae conBentaneon^ est in ipso Piraeo 
ab opificibus statim adhibita. esse quae nt Btappa e peregrinis 
terrifi eo advehebantur. Itaqne, nt occasione d^i^ti^.haec inter- 
ponam, Comonis Halaeenfiia of&cina eornm, qoireticala mulie- 
bria. ex Uno plectebant, in Piiaeo sita estO itemqne altera of- 
fioinai nbti qHx^ficaiOTQlßai, sunt h. e. qni colores miscent; cf. 
Phi>t. lex. 640, 16. Eadem de cansa laserpicinmy qnod e 
Cyrene maxime exportabatnr, in Piraeo ita, nt necessarinm. 
erat, praeparabant'), nt ait Theopbrastns.hiBt plant VI, 3, 2. 
Yidemns igitnr permnlt^ Piraeo esse sitas. 

Cnm plectendi arte t^xtrinnm opificinm et lanifioinm 
cobaeret Penes feminas inqoilinas solas fere haec ars fnit| qnam 
Graeci yocant Takaaiov^ylavj nt p§^^agnnm nnmemm textri- 
cnm ex titnlis cognoscamogy qnamm in Piraeo tre» mea qni-. 
dem sententia inyenimnB.*) Una Thorici inqnilina lanifica 
innotnit ex. II 772 A II 9» Yel in media Attica nonnnllae habi- 
tanty nt Cephisii^ et in Iphistiadamm pago, nbi singnlae ex- 
Btapt ly 2 772^ B 1 25 ; ibjid. y. 18, qpi^ nondpm.apnd d^rcinm 
a£fertnr; y* indioem. Hae igitnr illio la^am traot^mt, nbi 
ab oyibnB praebehatnr, qnoniam in CeplMBia^ regione pecnariam 
flomiBjse Bnpra p. 2$ expoBni. 

PrincipaliB antem textricnm Bodes in nrbe est, cnins in 
complnribns pagiB inyie^nntnr. Priipnm e pagiB snbnrbanis. 
dnae Aominandae : altera Alopeces ii^nilina (IV. 2 768^ III 6 sq.) 
nomine Lyd^; altera Ceriadarnmf Artemis (IV 2 775^ II 7 sq.). 
Ex.Melites pagp dnaß innotnemni: IV 2 768? II 7Bq. 775^ 1 15; 



1) DenuXIiVIU 12 cf^L §27. cfr. BluemAer de opif. p. 65 adn, 5. te^hn. 
1291. 

2) cfr. Jahn 'Ber. d.[S&chB. G. d. W. 1867 p. 968q. 

3) n^T3 A n 18. IV 2 7751» n 19, IMd. m 4, ubi in iapide exstat Wer 
xaXaaiov üegif qui lapiddao error esse videtor pro <^^) Uei^ idL aix9vaa\ 
cf. II 16^ nbi iß /7£(». pro iß UeiQ^ exaratum est. 



Digitized by 



Goo^^ 



QuibuB rebus siDgulorum Atticae pagormn incolae operam dederint. S7 

nbi in lapide [Takao]ioviQydg) tantnm legitur. Plnrimae in 
C^attaemieo habitant, nbi Clercins qninqne repperit, nunc 
vero sex notae 8nnt, qnarnm DOtüiiia, c(tiae qnidem sciamnB, 
baec snnt: Hellas IV 2 775^ I 19. Olympias II 773 A H 39 sq. 
Pbtngon IV 2 772^ A 11 12 sq. Geterarnm nomina ignoramns 
(IV2 773^A81 ; 768« IGsq.; 772»> A 1 128q.). ultimo, qnem citavi, 
loeo in lapide haec tantnm cognoscnntnr: [Tak]aai(ovey6s) 
iv K . . . Sed K[vdadTival(f\ snpplendnm esse fere certnm 
est Quattnor alias bic affero, qnarnm pagi in lapide non iam 
l^nintar: Glycefäm IV 2 772^ B II 28; Demetriam(?) IV 2 773^ 
A 19, nbi exstat f^ij/ui;]?^/»; Simalen IV 2 768« II 23 sq., qnae 
noKidnm ap. Clerc. Qnartae nomen in litteras — Qa flnltur 
(IV 2 776^ in 33). 

Qnod opifieinm in Attica tanti momenti erat, nt ibi anti- 
qnonun more textrinnm inventnm esse dicatnr; cfr. Instin. II 6, 5. 
Animadvertendnm antem est onmes a meridionali arcis parte 
habitare, Si modo Alopece ibi iaeet ; neqne enim adsentiri possnm 
Wachsmntbio qni Gydatbenaenm a septentrionali parte ponit; 
Tide pag. 40 sq. Nee forte factnm esse credo, nt patroni tex- 
trienm plnrimi ex eis pagis orinndi sint, in qnibns pecuariam 
flornisse soimus. Velnt inter patronos nnits oecnrrit Peritboeda: 
II 772 A n 9, qni pagns prope Gholargnm sitns est, nnns Ha- 
laeensis: II 773 A II 39, atqne ab contraria Hymetti parte dno 
LAmptrenses: IV 2 768« II 7; 775^ H 19, singnli Gargettii: IV 2 
775* 1 15, Pallenenses Erchiensesqne: IV 2 772* B 1 15 sq. De- 
niqne Achamenses patroni H 773 A II 18, IV 2 768 cl 6 no- 
minantnr. Itaqne cognoseimns cires, qni peendnm greges possi- 
debant, pletnmqne per servas snas vel libertinas lanam traetandam 
cnravisse, qoamm longo plnrimae in nrbe taabitabant atqne in 
Cydatbenaei qnidem pago. 

Postqtiam lana a textricibns eontexta est, fnllonibns 
traditnr, nt magis etiam compingatnr. Qni opifices non procnl 
a Gydatbenaeo sedem habnisse videntnr, nnnm certe in Melite 
habitavisse seirnns ex Demosth. LIV 7. Inqnilinos fnllonicam 
eiereidBse Lysias prodit XXIU2, nbi refertnr Pancleonem 
fhllonem ab oratore ad polemarchnm vocatnm esse rato enm 



Digitized by 



Goo^^ 



38 Carolas Scherlisg 

iDqailinam esse. Idem III 15 aliud fuUoDiam commemorat. 
Etiam tituloram duo testimoDia habemus satis antiqoa, quae 
propter additum opificiam memorabilia sunt: IV t 373^ p. 42; 
373^^ p. 193. 

Artissime cum fullonibns coninncti sunt lavatores/) 
quorum collegium quoddam ad Ilissum rivnm njmphas coluit, 
id quod cognoscimns ex titulo votivo in stadio Panathenaico 
reperto, quo et viri et mulieres nymphis omnibusque deis ali- 
quid dedicant (II 1327). Eos omnes cives non putandos esse 
recte Boeckbins ad GIG I 455 adnotat Hoc quoque opifi- 
cium in duobus titulis nominatur, quoruiA alter satis anti- 
quus Smicythes titulus votivus (IV 1 373 " p. 87), alter One- 
simi sepulcralis est (II 4048); cfr. Eoehler Mülh. X 70. In- 
tellegimus igitur in meridionali urbis parte, maxime in Melite 
et Oydathenaeo, permultos babitavisse inquilinos, quorum opi- 
ficium ad yestes fabricandas pertinet. Sed ipsorum vesti- 
mentorum offioina, de quaXenophon mem. 117^ 6 lo- 
quitur, in CoUyto h. e. in septentrionali urbis parte fuisse 
videtur; nam Socratem illo loco inducit narrantem Demeam 
CoUytensem yictum sibi parare cblamydibus faciendis per servos 
scilicet. Praeter Demeam Menon a Socrate affertur, qui togas 
pretiosas (xi^avldag) faciebat; sed cuius pagi fuerit nescimus. 
Maxime autem vestimentorum fabricatio, ut Xenophon statim 
addit, Megaris florebat, ubi imprimis tunicae quaedam viliores 
(i^iüfilöeg) comparabantur. Quod testimoaium ut satis locuples 
est, ita confirmatur titulis ; qua de re pauca dicere liceat. Nam 
curatores operum publicorum in rationibus referunt se ab ho- 
minibus Megaricis vestimenta emisse; cf. IV 2 834^ I 25 sq.; 
II 834^^ Y. 45 sq. Hoc loco in lapide leguntur baec: — deg %oig 
dr^fioaioig e. q. s. Neque vero ava^tgiäeg nee ifAßddeg nee 
ivdQOfiiäeg supplendum est, quae verba Philios in eph. arch. per. 
IIL 1883 col. 13 proposuit, sed [i^wfii]d€gy quod Xenophon i^cj- 
uidortoiiav Megaris exercitatam esse dicit. Genfer schol. Arist. 
Vesp.444, qui haue explicationemprofert: IfidtiaäovkiTcaxalite' 
QOfiaaxaXa. Atque servis publicis curatores vestimenta emerunt. 

1) cfr. Biuemner techn. p. 15S adn. 4. 



Digitized by 



Goo^^ 



Quibus rebos singuloram Atticae pagorum incolae operam dederint. 39 

Liceat hie inquilinam sartricem adiungere in Geriadis 
faabitantem (II 772 B I 2) , qaippe qnae et ipsa veatimeDtis 
faciendis vel restituendis operam det; cfr. Wilamowitz 1. 1. p. 111 
adn. 5. 

Aliad ianificii genns Halimosii exercebant, qui infulas fa- 
bricabantar, qnales Eozitheus HalimnsiaB cum matre in foro 
Athenaram vendebat (Dem. LVII 31 et 34). Eas in ipso Ha* 
limaaioram pago factas esse est veri simillimum. 

Qoae adhac ezposai, ad texendi artem spectant; potest 
antem aliter lana ita compingi, nt oriantar quae coacta (Filz) 
Yocant. Hanc artem in eadem regione exereitatam esse inde 
videmus, quod Alciades Anagyrasins caiceos ex lana coacta 
factos vendit, qnibus alius opifex soleas subpingit (II 834 ^^ 48). 
Sed non solum calcei, verum etiam alia indamenta ex coactis 
fiebant, nt pilei proprie dicti; cfr. Plat. legg. XII 942^. Ei 
II 834^ I 70 sq. intellegendi sunt, ubi legimns: 7cikoi voig dr^- 
fiooioig Ttaga &€vjakrig APIl. 

Vestimentis laneis ei potissimnm utebantur, qui in urbe 
babitabant, cum agricolae coriacea adhibere solerent Ut autem 
e pellibus corium fiat, primum negotium est depsendi. No- 
tum est GleonemO demagogum in Cydathenaeo officinam co- 
riariomm possedisse, quam rem identidem Aristophanes acer- 
bissime risit (Eqn. 44 cum schol. Vesp. 895 etc.). Goriarius 
inqoilinus nomine» ut videtur, Momus e paterarum argentearum 
catalogo innotnit (II 772 BI 8) ; cfr. Wilamowitz 1. 1. p. 1 1 1 adn. 6. 
Quod igitur viri docti vel ex Gleonis mentione recte concluserunt 
in Cydathenaei pago coriariorum sedem fuisse, titulo illo in- 
vento demonstratar'). Quae cum ita sint, aliqua cum yerisi- 
militndine in titulo IV 2 776 ^^ A 5 sq. lacunas sie supplere li- 
cet: [ßv]Qaoöi[ip]rig [iv Kvda^iTjyalciji) o]lxci(v) artiipvye ov 

h KvdaO-irjvalq}) oUipivTa). Memorattt dignus titulus IV 1 

373*" p. 103 est, in quo legimus: [^]til%Qog av€*[?jx€v ] 

6 (nLvXodi\l)[rig\. Extremum inter coriarios Anytum enumero» 

1) cfr. Kirchner Herrn. XXXI p. 254 sq. 

2) Nihil tribuo schoL ad Ar. Ach. 721, cum Terbia ipsis prodat scholiasta 
ge meram conieeturam facere. 



Digitized by 



Google 



40 Carolas ScherHog 

alternm ex Socratis accufiatoribns; cf. Plat. apol. Socr. p. 18^ 
emn sehol. Qnas offioinas ntrum ad Iliflsam an ad alinm 
rivam poBitas fnisse pntemns, ab ea quaeertione pendet, iibi- 
nam pagns Oydathenaei fuerit, qaem ceteri viri docti in meri- 
dionali nrbis parte ponont, Wacfastnüthias vero 1. L I 350 sq. 
II 265 in septentrionali, OoIIytum in meridionali fdiBse ar- 
Mtratas. 

Eqaidem me Wachsmuthio adstipnlari non poBse snpra p.37 
indreavi. Neqae enim credo Cydathenaei nomen separari posse 
a Dionysi cnltn, cnins templa in meridionali parte snntO; 
efr. Onrtins Müth. II 55 sq. Praeterea adsentior Loepero, qni 
L 1. p. 350 dicit ex Eratosthenis apnd Strabonem looo, de quo 
Waebsmathins 1. 1. agit, non necessario seqni, nt in meridie 
Collytus faerit Neqne enim qnicqaam obstare, qnin putemas 
ämbos pagos in septentrionali Areopagi ora sese tetigissei 
etsi parvns finis communis est, qnod statim Ceramicus incipit 

Praeterea ex Aeschinis loco me argnmentnm elicnisse 
credo ) quo veri similins est Cydathenaenm pagnm meridio- 
nalem fnisse. Nam orator I 97 narrat Timarcho a patre relicta 
edse cnm alia tnm domum oniad-ev Ttjg Ttoleiag, qaae qnin 
in meridionali nrbis parte sita sit, dnbinm non est. Apparet 
enim Aeschiüem anticam arcis partem eam dicere, quae ad 
fomm spectat, nbi qaasi centmm vitae cotidianae est. Hoc 
rede intellexit scholiasta, qni, nt yim verbi omad'ev explteet, 
äd verbum 2q>riTtoi haec dicat: 2q)r]TTdg dk df^jnog omc^Bv 
%fig anQOTtoXewg. Complnres etiam servos pater reliqnerat, 
vimm qni vestes pictas fabricabatnr, mnlierem qnae vestimenta 
ex tenerrimo Uno facere sciebat ac novem vel decem servos 
sutoriae artis peritos. lam credo admodum veri simile esse 
servos in domo antea commemorata habitavisse, cnm alia Ti- 
marchi domns non afferatur. Si igitnr in Cydathenaeo eam 
fnisse pntabimns, optime duo servi, qnos priore loco commemo- 
ravi, ad magnnm lanificamm inqnilinaram numernm qnadrant 

1) Nuper Doerpfeldius MUth. XX 161. 368 templum iv AlfjivaiQ 
sitniri 8iib occidentali arcis parte repperisse'sibi videtor ; cfr. Milchh. Philol. 
LV 170 sq. 



Digitized by 



Google 



Qoibiu rebug siogaloram Atlicae pagorum incolae operam dederint. 41 

Neqae qaisqitain erit qni neget officinam sutoriam facillime omn 
eoriaTioram sede coninngi. In GoUyti rero pago nnllvs satör 
adbne hinotait Atqne minime abtaorret, qnod § 114 Philotadem 
Oydathenaeensem Timarehns libertiiiiimsaiim vindieasse sarralnr. 
Ble igitnr in eoddtn pago habitabat eonsnetadinernqne emn eo 
habebat TimarchnBy nt eredibile esse videretar re vera Philota- 
dem Tlmarchi liblsrtinam esse. His cansis eommoyeor nt veri 
Bltnilins existimeiii Cydathenaeam in meridionali nrbis parte 
esse sitam. 

Aeschinis igitnr loco modo traotato mea qnidem sententia 
testimoninm habemus, qno demoBStratnr in Gydathenaeosn- 
tores non defaisse. In titnlis etsi Cydathenaei inqnilinnm non 
inyenimnSy tarnen e Melites pago eonfini tres sntores inquilinos 
DOTimns: Mnasonem (II 773 B 1 14), Aristomenem (IV 2 768® 
II 11 sq.); tertii nomen periit (Ibid. 773^ A 34). 

Ab altera parte Agryle Cydathenaeam tangit^ nbi Charias 
inqailinns habitat (11834*50), qni mercedem aceepit qnod 
xarevu tavtot h. e. Et yidetnr xa Ttikov ^evyrj. Lanae igitnr 
coactae paria Ghanas soleis ezBtmxit, qnae eat vis verbi xar- 
%v€iv. Itaqne xdaavfÄa in gloBBis vertitur per solnm, x&iaaavjuiva 
per snppaeta (Gorp. gloBS. lat. II p. 193 A 14). Ad snppingendnm 
Charias clavos adhibet, nnde ridemns viles fnisse ealeeos et 
agrestes (efr. Theophr. eharaet IV snb &iem), qnippe qni in 
uanm aeryomm pnblicoram eompararentnr; ofr. IV 2 834^ II 18 
vnodfjfidrwv nattvasg roig drjfioaioig. 

Deinoeps in Soambonidarnm pago inqnilini dno sntores 
inyeninntnr (II 773 II 43; IV 2 776' A 8 sq.). Gni pago mnlierem 
adtribnendam censeo, qnae veviQOQdqiog diettnr in titnlo IV 2 
772'' A I 24 sq., nbi exstat: vev[g]oQa{(ipog) ev JS^KOfiß. oUi)va]a. 
Lis a«tem est inter yiros doctos, nbinam Soambonidarnm pagns 
sitns «it. Wilamowitzins 1. 1. p. 120 praefracte negat alio loco 
e«m positnm esse nisi ad yiam sacram Elensiniam nisns maxtme 
Seambonidarnm titnlo I 2 propeTbcsenm qnod yocatnr reperto. 
Gni adstipnlati snnt Wacbsmnthins 1. 1. 11 1 264 adn. 1 etMikh- 
hoefer in commentatione, qnae est in act. acad. Berol. 1S92. 
Nnper yero Lo^er 1. 1. p. 376 sq. Scambonidas, qni tribns 



< A , 



UriiVLr^l;.:TY3JizedbyG00gle 



42 CaroluB Sclierliog 

Leontidis sunt, in meridionali arbis parte poBuit ita, ut cam 
Halimnnte coniancti trittyem urbanam componant, cni sententiae 
Milchhoefer Müth. XVIII 294 dubitanter adsentitar. Sed eqai- 
dem non credo hanc sententiam reetam esse. Verissime enim 
WilamowitziuB dixit credibile non esse lapidem Scambonida- 
rnm ex loco fere contrario esse apportatum. Accedit qnod 
nallo modo licet disertnm Harpocrationis testimonium, qni dielt 
Olov KeqaiABixbv in Leontide tribn esse, cum Loepero violen- 
tissima coniectura tollere. Obstat praeterea, qnod pars Colonen- 
siam finitimoram in eadem triba erat; cfr. Wachsmath II 234 sq. 
Itaque tenemns Scambonidas in via sacra habitare. 

Neqne licet inde argumentum sumere, quod complares 
sntores ibi habitavisse scimns. Nam etiam rnri inter Scam- 
bonidas et Corydallum opifices rebns coriaceis faciendis operam 
dedisse iam snm expositnras. Gelebres enim erant vestes e pel- 
libns in Thymaetadarnm pago factae, aiavQai &vfiaifidegy qnas 
Aristophanes commemorat Vesp. 1138. 738 cum schol. Ex his 
scholiastae locis elncet sisyras consutas esse ex pellibas ovinm 
lana nondam desecta. Interdam capraram pelles adhibitas esse 
ex schol. Plat. Eryx. 200^ apparet, ubi Eratosthenes testis 
citatnr. Hoc igitnr opificinm, cum pecudes mnltae praesto 
essent, snmmopere in ea regione florait. 

Certnm est Thymaetadas in.trittye orbana Hippothoontidis 
habitavisse, qnam orientem versus Oeneidis urbana pars tangit, 
in qua Loeper 1. 1. p. 407 sq. Tyrmidas posuit nisus fragmento 
prytanum catalogi, ubi trittyum ordinem servatum esse arbi- 
tratur. Quae ratio minime certa est, quod saepe hunc ordinem 
in catalogis non esse servatum ipsi viri docti concedunt. Sed 
hunc pagum recte a Loepero constitutum esse prope Thymae- 
tadas inde veri simile est, quod in eo quoque ars sutoria exer- 
cebatur eaque a civibus, id quod item de Thymaetadis valet In 
rationibus curatorum Elensinii bis afifertur ApoUophanes (II 834^ 
II 54, IV 2 834'' I 28), a quo septendecim servis publicis caloei 
emuntur, singuli ternis drachmis. Idem totidem servorum caiceis 
soleas suppegit, cuius rei mercedem duodeseptuaginta drach- 
mas accepit, quatemas igitur paris pretium. Omnino noti erant 



Digitized by 



Google 



Qoibus rebus singalorum Atticae pagorum incolae operam dederint. 43 

apnd Yeteres calcei Attici; cfr. anecd. Bachm. s. y. äayciQai. Ex 
qQibns Lacianns rhet. praec. 15 femineos caiceos imprimis effert. 

Praeter Thymaetadas et Tyrmidas sntoriam artem ex- 
ercnisse Yidemus Haoiaxantenses, e quibus Anthens oritindas 
est, qui plus decem Yestes e pellibas faetas Yendit (II 834« y. 47). 
Eae iiq^^igat a sisyris ita differant, at faetae sint e pellibns 
plane depstig, ut lana snblata sit. Hoc inde patet, qnod 
eadem yox etiam chartam signifieat, in qaa scribunt Inde 
igitnr constituere possamus, nbi pagus Hamaxanteae faerit. 
Seimas enim enm tribns Hippothoontidis esse, cuins pagns etiam 
Thymaetadae snnt. Cum aotem in illa regione ars satoria floru- 
erit, admodnm Yeri simile est Hamaxanteam non longe abesse. 
Itaqne enm nrbanae trittyi Hippothoontidis tribos adnumero. 

Maximns hains trittyis pagus Piraens est, nbi inquilina 
sntrix habitat, qnae nominatnr in titnlo probabiliter snppleto 

II 776 I 5. Denique ex Bhamnante^ qni pagus in extrema 
Atticae ora sita est, Timothens Iphieratis pater est oriundus, 
qaem sutorem fuisse Eudocia memoriae prodidit.*) 

Venio iam ad eos, qui ligno, quod in plnrimis Atticae 
montibus eaedebatur, ad opificium exercendum ute- 
bantur. Maximam eopiam Farnes mens silYis opertus prae- 
bebat. Primum affero carbonarios qni ex ligno imprimis iliceo 
carbones faciebant. Qua in re Acharnenses esse Ycrsatos Aristo- 
phanes tradidit in Acbarnensium fiabula 203 sq. 348. 668. t3ar- 
bones ilieei, qni in uniYcrsum non multum Yalebant,') solis 
a fabris libenter adhibebantur teste Theophrasto bist plant. 

III 8, 7 ; hos aatem in Attica plurimos fuisse infra Yidebimus. 
Etiam inter Chollidas, quos Yicinos Acbarnensium esse pag. 21 
dixiy multi carbonarii erant (Acfaarn. 34 sq.). 

Cum autem iliceum lignum ad aedificandum aptum sit 
(Theophr. 1. 1. V 7, 5), utriusque pagi ciYes inYeniuntur, qui 
ligna ad aedificandum necessaria praebent aut circumcidunt; 



1) Yiol. 509 (Flach, p. 412). Aesch. I 158. Iphieratis fllius Meoestheus 
erat, qui affertar II 804Aa48. 809 Ac tOsq., unde evadit eum mortuum esse 
inter annos 333 et 325. 

2) cfr. Bluemner techn. II 349. 



Digitized by 



Google 



44 Carolas Scherling 

sftnt igitttr lignarii. Atqae in Erechtfaeo' aedificando dno Aehar- 
nenseB occnpati sunt» Timomacbus (IV 1 321 col. lU r. 15 sq. 
p. 76) et Theodotus (ibid. t. 6 sq.), qnornm ille tigilla*) (Ifiavrag) 
ad tectnm adhibenda scalpsity hie tabalas quadrangnlas cir- 
onmcidit, qaibus ad lacnnar £aoieiidnm opus edt. Qnae niiin 
ex iliceo ligno faetae sint, non apparet; paaio ante sane 
bnxeae nominantar (II 33). 

Ghollidarnm tres lignarios inveni, qni omnes qnarto «ae- 
calo faemnt. Primum Aristonem nomino (II 834<^y. 34), qni 
trabes ad lapides anferendos e Pentelico scilicet (efr. t. 37) 
praebnit. Ipse qnoque lapides Elensinem yexisse Tidetur, 
qnoniam y. 35 merces eompatatnr eidem data. Qnid Aristo- 
teles ibid. y. 36 commemoratns fabricatus Sit, in lapid« ndn 
iam legitnr; sed vix dnbinm est^ qnin e trablbns ad mesomnas^ 
ab Hermaeo emptis (y. 35) eas ipsas fecerit Tertios Aristo- 
critns est (ibid. y. 89), qni colnmnarnm spbondylos e Pdntelici 
lapicidinis Elensinem yexit. 

Admodttm remotus ab nrbe Otrynes pagns est, cnins ciyes 
Pamphilns portas Elensinii fociendas condnxit (II 834^ II 30). 
Unde apparet enm maiorem officinam lignariam possedisse. 
Idem Plntonis templo vag &vQoici)ntUdag fabrioatnr,^) qnae yox 
lexieographis adbnc ignota qnid yaleat, ex eonexn satis certo 
conclndere licet Videtnr igitnr yalyas eancellatas signiflcare, 
qnae notio etiam simplicis yerbi xiyxklg esse potest. Cinclides 
tabnlis nlmeis ab Hegia Oorinthio emptis tegnntnr (y. 3S); cfr. 
ibid. y. 21. Animadyertendnm antem est hac quoqne in re 
Theophrasti yerba, qni 1. 1. V 7, 6 seribit nlmnm aptam esse 
ad yalyas constmendas, titnlo eonfirmari. Praeterea Pam- 
philns in yestiario aedificando qniddam snscepit et trochleas 
attnlit (IV 2 834^ II 17. 23). Neqne yero officinam eins in 
ipso Otrynes pago fnisse contendere ansim, nam mirnm esset, 
si portae templi e pago tam remoto essent apportatae. 

Neqne habeo, cnr Theodori Isocratis patris officinam in 

1) cfr. Boeckh ad GIGI 160 p. 281. 

2) cfr. buU. de cor. hell. VI (1882) p. 549 adn. 1. 

3) y. 36; ubi falso exaravit lapicida ^VQOxXiyxklöaq. 



Digitized by 



Google 



QaiboB rebus siDguloram Atticae pagorum incolae operam dederint 46 

ipso ErebiM pago sitam esse negem, in qua per servos tibpas 
faciebat (Plat. q. f, vit dec. ora,t« 836^). Quod opificiam in 
Attioa flornisse ex X^. oec# V 1 1 oonclndere licet, ^milem 
ofSeinam Cleophon hab^bat, qoi lyrarom fietbricator saepe a. 
comici^.irridetar. Quin etiaiUy Bi Aeaehini II 76 fides, per frau- 
dem, pago 8IIO9 quem ignoramnSi ciris adBcriptus erat. 

Inter arbores Atticae praeter ilices fagi mentione dignae 
sunt, qnais midtiia ibi nasci nomine Phegantis pagi demonBtrator« 
Ex qnarnm ligno sappellex compingi Bolebat, nt seUae men^ae 
lecti; cfr. Theophr. 1. L III 10, 1. His rebus perficiendis De-r 
mosthenis patris servi in Paeaniae pago operam dabant, quos 
viginti enm filio reliquisse ex orat. XXVII 9 comperimus. Ligna 
igitur ad leetos oompipgendos empta, qaae octoginta minis 
constitisse Demosthenes § 10 dicit, fagina putabimns. 

Saepius attuU Gereris Eleusine templum, in quo qui oecu- 
pa^ eranii.opifie^s, plurimi alio loco habitabant Sed inter 
ligwrios Eleusinii' noA de^ont Quibns adnui^erandnm esse 
arbitror Ai^hiam oiTom (IV 2 834^ I 16), qui quid fecerit, 
e^neleari n^on potest. Cum autem antecedat verbam atQoyyv- 
i^vg, qnod res quasdam rotundas signifioat, fortasse ligna^ius. 
est, ut Pamphiluj9 ille, qui insequeate versu commemoratur. 
Addendua est Dionysius inquilinu^, qui portas templi fecit 
(II 834* I 67). 

Etiam PapH^t^ilus Piraeensis, qui cardines duos foribus. 
cedrIniS: aer$^ii Eleusini^ aptandos vendit (II 834* II 10), li-. 
gnarip^x videtui: esse, h. e* ipse cardines fecit, ex ulmeo ligno 
opinor e n^dpUa arboris sumpto; hanc enim partem, quae 
durissima sit, adbiberi.ad cairdines torquendos Theophrastus 
1. 1. V 3« 5; 5, 4 sq. testatus- Bene autem Pa^^philus lignarius 
distlogu^nduS: est 1^ Pampbilo, cui nomeyD^ a^virt]g in titulo 
datnr (1 13 sq.), qui potius servns fuisservidetur. 

KesMit;Ut. d^.eis, lign^is agaia, qui in urbeet in sub- 
url)io habitant,. plurimi iniquilini, nomiulli etiam cives, utTle- 
6iii|^ C^ttius . qui IV 1 p. 76 coL III 21 commemoratar. Hun^ 
psgl^m, Loeper p^ope Pbalerum situm esse contendit, quam 
seatenti^in Vücbho^fer Math. Xyill 295 probarit novo ar- 



Digitized by 



Google 



46 Oaroltii Scberling 

gnmento addito. In nrbe lignarü in Melites pago babitabant, 
übi saecnlo qninto daos inqnilinos Comonem et Micionem 
(IV 1 p. 76 col. III 19. 31 et infra), tinum civeni Euthydo- 
mam invenirnns (ibid. t. 22 sq). Fortasse tertins inqnilinus 
is adinngendns est, qni ibid. I 38 II 30 nominatar; nam cum 
teetoDis opificio lignarü opificinm coniunxisse videtar. Octo* 
ginta antem annis post in titalo ad armamentarinm Philonis 
pertinente (II 1054) homo occarrit, cains nomen est Eathy- 
domns Demetrii filins Melitensis. Veri simillimam igitur con- 
iectaram Wilamowitzins 1.1. p. 119 protalit, qni pntat hnne 
generis esse Enthydomi, quem supra commemoravi , atqne 
ita cnm Philone architecto armamentarinm aedifieandnm sn- 
seepisse, nt compararet, quae res ligneae opns essent. Ita- 
qae lapidis testimonio comprobatnr eonsnetndo, qna nsos 
filios idem opificinm atqne patrem plernmqne exercnisse 
seimns. Ut aecnratins explicemns qna af&nitate nexi fnerint, 
Enthy domns maior natn avns minoris, qni II 1177 y. 7 com- 
memoratnr, fnisse videtnr. In Melites igitnr pago fortasse fnit 
via xißioro/toKJJv , qnam Plutarcbns de gen. Soor. p. 580* 
memorat. 

Cydatbenaei pago finitimo certo nnns inqnilinns tribnitnr, 
Artemon, qni Elensinii cymatia et trabem, qnem jtjv navovida 
Toeant, fecit (II 834^ II 51); ap. Clereinm, qni errore hnne la- 
pidarinm dicit, n. 99. Einsdem pagi inqnilinnm Galliam (II 834^ 
II 28) esse, qni portas Elensinii faciendas condnxit, Tsonntas 
arbitratnr in lapide, nbi exstat iv Tlv. oix{ovvTi), h [K]v{da- 
&r]vai(^) legens, qnam correctnram veri non dissimilem esse 
existimo. Koehler rem in medio relinqnere malnit. 

Ex eis, qnae dissemi, cognoseimns lignarios primnm in 
maioribns Atticaeoppidis habitavisse, Athenis Piraeo Elensine. 
Deinde eis locis invenimns, nbi facile ligna praesto snnt, Achar- 
nis Cephisiae Paeaniae. Permnlti lignariornm cives snnt; in- 
qnilini solis in oppidis inveninntnr. Inde apparet in civinm, 
qni rnri habitabant, gentibns mnlto magis opificinm penes eos 
mansisse, qni ab initio exercnerant; atqne civinm Ghollidarnm 
nomina Ariston Aristoteles Aristocritns tarn similia snnt, nt 



Digitized by 



Google 



Qoibns rebus singulorum Atticae pagorum incolae operam dederint. 47 

facile qais conicere possit eos affinitate esse coniunctos, prae- 
sertim com eodem tempore idera opificinm exerceant. 

Saepissime praeterea in rationibas caratorum rixToveg 
Dominantar, qnod yerbom per tectones vertere lioeat. Eb no- 
mine Graeci omnes compleetuntar, qni aliqnid v&aralvovrai 
h. e. conglatinant. Itaqne ant ad ligna ant ad lapides inter 
se eoniongenda eomm labor spectare potest, nt ant sint, qnos 
nos dieimns 'Zimmerlente', ant qnos 'Manrer . Gnins rei locn- 
pletissimnm testimonium ea verba snnt, qnae legimns II 834^ 

I 26 sq. : rixToaiv rolg nkiv&oßokrjaaaiv xai %a ^vkiva 

iQyaaafiivoiQ. Interdnm etiam serrarii tectonibns adnnmeran- 
tar. Nihil antem obstat, qnominns tectones, si facultas datur, 
lignariornm vel lapidariornm mnnere fnngantnr, id qnod saepe 
aecidisse videbiinns. 

lam ennmerabo eos statim additis architectis. 
inqnilini cives 

'AQyvXi^ ( 1 ) Arohilochns architectns 1 324 

a I 56, c II 10. 
kXwTtBxi^ (2) DemetrinSy alins (1) Enaenetns IV 1 p. 76 II 21. 
ignoti nominis; 28. astragalum figit ad cano- 

caementarii Gl. 13. 31. nem lapidenm. 

KoXXvrog (5) Manis I 324 a 
I 21,') Micio IV 1 p. 76 col. 
III V. 36. Cl. 72. 74. 
Aristo Cl. 67 
Bhadins Gl. 79 serrarii 
Syrns Gl. 80 
^axiadai 



MeXivt] (2) Gomo, Micio IV 
1 p. 76 II 30 sq. 
Cl. 135. 141. 



(1) Gteson IV 1 p. 76 III 25: x«- 
QafiCüCavri vtcIq jijg bqo<pf^g 



i) tecto nominatur, qnod tabolatani encaostis fecit. 
2) cfr. MichaeliB Mitih, XIY p. 360 adn. 2. 



Digitized by 



Goo^^ 



48- Carolas Scherliog 



2icaiAßu)viöai (2) Agatho, 
G^oesas Gl. 223. 230. 

Ex ceteris Attieae pagk: 



(1) Metagenes architectos Plnt 
Per. 13. 



(1) Phiiooles arotaitectas I 322. 
(1) Pbilo architectas II 1054. 



"EXevalg 

Ex hoc catalogo manifestum est plarimos tectones in 
septentrionali nrbis parte habitare; nam qninqne sunt GoUyti 
inqaÜini, qni ligna ant componont ant dissecant; duo in 
Scambonidis; nnus, sed is civis, in Laciadis. Panciores in 
meridionali parte sunt, inter qnos plnres cives occnrmnt: 
Metagenes Xypetaeo, Arcbilochus Agrylensis, Enaenetns Alo- 
pecensis, quo in pago dno inqailini inyeninntnr, qni nt par 
est in hac lapidariornm sede, in lapidibus compingendis ver- 
santnr. Gontra Gomo et Micio Melitensinm inqailini, qaos 
lignarios esse iam dixi, ligneafi res componunt; atque ille saepta, 
qnibns singnlae colnmnae inter se coniungnntnr {diaq)aQSan[i 
la fzetccKiovta IV 1 p. 76 III 31 sq.), hie mnrnm lignenm in 
officina (ibid. y. 38). 

Animadvertendnm antem est e sex civibus qnattnor esse 
architectos, cum inqailinornm banc artem nemo profiteatar. 
Guins rei qnae cansa sit^ aperte indieat Plato amat. 135^, nbi 
dicit civibas ea opificia digna esse qaae ad ^vveaiv pertineant, 
non ad x^^QovQylav^ exemplo architectornm nsns. Nam eoram 
ars, nt ait, ^wiaeiag ^erai, tectonnm vero xetQovQflag] ofr. 
Aristot metaph. p.981 a 30 sq. Itaqae architectos e8se<^iyibas 
ignominiae non rertebatur. Neqne minns memorata dignnm est, 
quod de sede civium discimus. Nam in ipsa nrbe nemo civinm 
babitat, qni qnidem opificia exerceanty sed omnes orinndi snnt 
ex pagis snbnrbanis. Qaod forte factnm non esse infra exponam; 
cfr. p. 57. 

In architectornm numero etiam navinm aedificatores po- 



1) cfr. Michaelis 1. 1. p. 357. 



Digitized by 



Goo^^ 



QaiboB rebus Bingolomm Attictie pagonun incolae operam dederint. 49 

nendi sant. lam snpra p. 5 commemoravi me nomtoa «oram, 
qai po8t Boeokhinm innotneninty io appendice ooUecturaio esse ; 
cfr. pag. 84 sq. Qsamqaam demotiea non ezstaut, tamM oertum 
est plurimos pagonun maritimornm fauise» cbid ibi tantwi ars 
naviniu coDAtroendarum exerceri possit. Atheoiesses iiayw ple- 
rasqne in Piraei porta fabricabantar ; efir. Milehhoefer Tea:t 1 578q. 
Inde oomes ei fractniB trahebant, qoi rea ad navea ornandas ne- 
ceesarias fiiciebainty yelnt oxoivojtloKoi et (nv7$n€ian:ijQxoc (cf. 
p. 35) et lcTioQQaq>oi (Arist Thesm. 93b). Pbaleri naves aedi- 
fieatas esse Alcipbr. ep. 1 1, 2 fingit Salaminem qnoqne aptam 
ad Daves fftbricandas faisse ex antiqno insalae nomine oonclu- 
diteTi qnod erat nirvavaa, ino %ov gn/rov, at addit Strabo IX 
1, 9 (pw 394). Hains antem lignam adhibitum esse a nayiom 
areUtectis Theophr. bist plant V 7, 1 tradidii 

Ex tempore saus antiqno nanpegi titnlnm baberemns, si 
rede Eirohhoffiss lapidem sapplevisset, qni lY 1 9^ 373''' 
(p. IdS) exstat: [6 delva av]i^r]]x€v ja^tjvaltf d]€xori/v va- 
ßv[miy6g]. Sed LoUtngio adstipnlory qai patris nomen in fine 
exaratom faisse opinator velnt Naßv[yiv^g,] Atqae bao ad- 
doicor eansa: in titalis enim antiqaioribns, nbi opüfieiam alieaias 
signifioataTy artioolos omitti solet, si nomini statim additor 
▼erbom, per qood opificiam indicator; ponitar antem, si nno 
verbo yel plnribns yerba separata snnt; ofr. IV 1 n. 373*^ 
(p. 87) SfAixu^ ftXvwQia] 373'^* (p. 101) MvrjatdAr^g xeQOfiievg; 
1 467 JSfcovdldov xegaftitag] contra: I 399 Mrixctviwv avi%hpu 
6 y4f^f^o%^S'j IV 1 n. 373*» (p. 203) [6 deiva a]vi»ijx€v 6 
%iwfun\ IV 1 n. 3731 SLfiwv o[v^^ic«] 6 n^atpwg] n. 373'»* 
(p. 103) SiwLQog avi^iptsv] 6 aytvkoii^tjg. Unnm sane exem- 
plam dissentit: IV 1 373"^ (p. 193) üokvteyog Mvti^wvog %ov 
\xißa\[piwg. Itaqne eredo veri esse similins illo l^eo exaratam 
faissa NaFv[yivcvg[ quam y<xF%\H7iyag\. 

Tectones saepe adiavantnr ab operariis (vTtovQyol), 
qaoram mnneye inteidam teetones ipsi fangantnr. Primam 
enomembo, qnos in orbe inveiii 

^vlTi (1) Prepo GL 7. 

:iiMf$&Li^ (1) SosiaB CB. 24. 

Laipcigw Stadien. XYIII. 4 



Digitized by 



Google 



50 Carolns Bcherling 

JijofAeia (1) SoterideB mnlio Cl. 38. 

KeQOfiuiwg (1) Simias Cl. 37. 

KoiXri (1) Manes afAq>o[q\mq>6qog) IV 2 768» II 3. 

KoXXv%6g (1) Manis Gl. 72. 

Kvdadrivaiov (2) IV 2 773^ A 37; TeiMMTW Cl, 110; 

cfr. inflra lapidarios. 

^oMadai (1) Pamphilas mnlio IV 2 772^ A U 16. 

MeUtri (3) Andreas, ApoUodonis, Medas Cl. 122, 124, 137. 
Ex aliis Atticae pagis: 

neiQai€VQ (1) • ^tv • g mnlio Cl. 198. 

SaXafilg (1) q>o]ßvriy6g Cl. 221. 

In arbe operarii in Colono forensi cotidie Teraari solebant, 
qai prope fonun in Ceramioo sitnm eztenditor. Eo eam ob 
canaam conveniebant, nt qnicnmqae condneere vellet, facile 
608 oonseqneretnr; cfr. Harp. s. y. Koixayivag^ Wachsrnttth 
I 348 sq. U 233. 276. Eis locis Wachsmathins, oni Cnrtiiia 
* Stadtgeschichte' p. 21 assentitar, Colonnm forensem in nnmero 
pagomm non esse contendit, sed nihil esse nisi coUem in nrbe 
ita nominatom. Qoam sententiam eqoidem rectam esse arbitror. 
Nam testimoniis ab illo allatis (cfr. I 177 adn. 3) evincitnr Eary- 
saceum et in Colono forensi et in Melite sitnm esse. Inde antem 
neoessario efficitnr Colonnm forensem partem Melites pagi esse. 
Magni momenti adnotatio scholiastae ad Arist Ay. 997 est; sed 
adhnc non satis constat, nbi OToa ixcanQct sita faerit, qnae ibi 
commemoratnr. 

Qaod in omnibus nrbis pagis operarios habitantes inyenimns, 
mirum non est, qnia nbique eis opus erat Ex plerisque pagis 
nnns innotnit, ex Cydathenaeo dno, tres ex Melites pago, quod 
factum esse propter Colonnm in ipsa Melite sitnm apparet 
Ciyes nt aeqnnm est inter hnmiles hos opifices non exstant 
Quod tres operarii mnliones sunt, cognoscimns non solnm per 
asinos, sed etiam per mnlas ex aliis Atticae locis res Athenas 
esse apportatas. Cum igitur inqnilini Diomeensis patronusCephi-» 
siensis sit, yeri non dissimile yidetur eum res a patrono Cephisiae 
procreatas in urbem agere solitum esse. Idem yalet de Laci- 
adarum inquilino, cuius patronus Prasiensis est Hnic addo 



Digitized by 



Google 



Qnibiis rebus Binguloniiii Attieae pagonun incolae operam dederint 51 

ernn opeTarinm, qai Laciadam qnendam effngit (IV 2 769 II 4); 
sed nam in Laciadis habitayerit, non conatat. Hand procnl 
ab hiBj in ScambonidiSy dno inqnilini babitant, qai aeqne ao 
Liaciada iUe servos operarios posBedisse yidentar, qnod res 
qoasdam apportandas condacnnt Arcbiades qnidem troehleas 
Elensinem vehit atqae rarsos avehit (IV 2 834^ II 29). Cleroins 
1. 1. p. 457 adn. 1 eom oivem esse patat, sed in exemplo Isr* 
pidis, qnod eorpori inscriptionnm additam est^ clare littera o 
yerbi olxovyri agnoscitar. Memorabilis est boc loco yoz iQoxiXog^ 
(efir. Lob. Path. 138) pro trochlea adhibita, qao sensu plemmque 
vQoxUeia, r^oxiUa yerbis ntantoTy at y. 23 eiosdem titoli.O 
Alter inquilinns Sico condneit va ^vka xofiiaai ra Tce^iovra 
hc Ileifaiiwg eig t(o nofinelov] (II 834* y. 11); ea igitar ligna, 
quibns ad aedificandum nsi non sunt, in pompenm portat, qnod 
erat in nrbe, si modo recte initinm lacnnae snppleyi; cfr. y. 20, 
nbi dicitar Cyprinm mnlionem tormenta (vTcotiifiata) e Piraeo 
in pompenm yexisse. 

lam de lapidariis dictnrns primnm agam de eis qni 
extra nrbem occnrrnnt. Gonsentanenm est eis locis pln- 
rimos habitayissOi nbi lapieidinae prope aderant; principales 
antem lapieidinae, qnas solas qninto saeenlo Athenienses exer- 
eebant, in Pentelico monte erant in ipso Penteles pago. Saepins 
lapiddae ibi habitantes oommemorantor, inter qnos eiyes fnisse 
yeri simile est aV 1 297 a 8 b 5 p. 37; 311* p. 74). Etiam in- 
qnilinos ei pago adseriptos esse Manidis mentione demonstratnr 
(II 834* 37), qni quid fecerit nescio. 

Magnae offieinae lapidariae exemplnm in Cepbisiae pago 
exstaty nbi Neoolides ciyis habitat, qni in Elensinio lapides 
moro adaptandos eondneit (II 834^ I 51 ; &iaig twv ki^cjv] efr. 



l) TQOjtPioi initio rotnlat lignificant, qnibna aut onera efferantor aat 
▼ela (Hero ap. Papp. Alex. Till, bb. — Boeckh ad. inscr. nav. p. 144. Eu- 
stath. ad Od. e 260. p. 1834, 8) aat qnibos macbinae bellicae constraiintar 
(II 811b 199; cf. Boeckh 1. L p. 1 10). Hoc autem loco non tarn rotalae in^ 
tell^gendae sunt quam machinae ipsae ad ooera efferenda, qoarum pars 
tQOXlXoi sunt; eas ferratai foiBse ex ▼. 37 Yidemos. Hac ic^tar notione 
proprie ab Attids adhibita est tox XQOxiXoq; cf. II 834« 69. 

4* 



Digitized by 



Google 



52 Carola» Sdieriiiig 

Schtoe Eerm. Vf 38). Idem lapides Eleushiiaeos circnmcidit 
(t. 54 sq.). Haee opera anno trecentesimo nndetricesimo con- 
dnxit; anno autem dnoentesimo oetogesimo sexto Antimaehiis 
NeooUdia filins e Cepkisiae pago oriandns fossam Elenaiiie 
fodiendam et lapidibas eingendam oondncit (IV 2 1054^ 16). 
Quin nostro iure Antimacham putemns filium esse Neodidis, 
quem snpra attnli, nemo erit qni dabitet; quo exemplo denuo 
demonstratnr opücia in dsdem gentibns saepiflaime auuiBiaaei 
id qnod iam monotmos de lignariia verba faoientea. 

Fine qiiinti saeouli Lysiag Cephisiensis lapidarios in 
Erechtheo lapides circnmcidit (IV 1 p. 149. 2 y. 22). Prae- 
terea in fragmento, qnod ibidem p. 178 n. 331 g v. 5 exatet, 
demoticnm legitur [K\riq>LQt€l, qni vir pecuniam neacio cnins 
Tei accepit. 

Ut e Gephisiae pago, ita e ceteris pagis mediterrands 
eivea tantnm lapidarii noti snnt. Nomine: — odonim Sypa- 
lettinm (11 831 , 4), qni aliqnid oondnxit; Philonem Erohienaem 
(1324 c 167 II 50)/) qni Erecbthei colnmnam striavit; Anti- 
cratem e Gephales pago orinndnm (II 830, 4), qni cnm a Gonone 
mnri refieerentnr, lapides componendos {Itd^oloytiiia) anseepit. 
In eodem titnlo (IV 2 830 e 5. 8) Snnienaia qnidam nominatar, 
qni aliqnid oondnxit, qnod ad lateres speotat, nt recte Eoebler 
ex plnrali nnmero \x]ihai eondnait Deinoepa Diitrephes Po- 
tamina afferendns, qnem neocorinm Elenaininm deatrnxiaae 
II 834^ n 45') legimna, cnm ipae tabnlatnm egerat atqne 
toUat. 

NoIo sUeatio praetermittere Archedemi titnlnm, qni natione 
Theraena, deinde ciyis AthenicDaia pagiGhoUidarnm fiactns prope 
Anaphljstnm nymphia apecnm aedificavit (I 424), ipae in opero 
versatus, quoniam imaginem adscnlpsit inatrnmentis l^>idarii8 
exatrnctam; cfr. Gnrtina-Suinpert ^ Atlas von Athen' tab. VIII 2. 
Sed hoc teatimoninm nihil yaiet, qnod non natione Athenienaen 
se ease dioit. 






1) Prope Ercbiam lapicidiiiae SUriensea sunt, qoaa lY 1 n. 288* p. 145 
commemoraotuc. 

2) In 60 Yeraa deleadnm Tidetnr xal, qnod poat niXiv est 



Digitized by 



Google 



QaibiiB rebus Biogulorum Atticae pagorum incolae operam dederint. 53 

Alter Atticae omiis lapicidinis famoem Bymettns est, enioa 
manaor in nitioiiibiiSy quae qnarto saecnlo redditae siiBt, pri- 
mm comparet, nt II 834, 13; 1«54, 83, vbi optio datar inter 
lapides Peatelicos et Hymettios. Confer etiam cotes Hymettias, 
q«ae in traditionibng cumtoriun navattnm saeinns nominantur 
(n 807 b 151 (a. 330/29); 807 d 65 aKas). Itaqne compUres civeB 
in Paeantae pago inTenimns qni cnm qninto saecnlo vivant, 
lapides Pentelicos circnmoidnnt; qnod apertis Terbis dictnm 
est 4t Phaiacro (I 321 y. 28. 35. 41 ; 324 c I 70 H 53) et 
PbiloBtrato (I 324 c I 71 11 54); cfr. 321 ▼. 31. Cnni Phalacro 
e^mplnree seiri laborant, nt magnam oflfeinam possedisse 
▼ideatnr. Quid tertins Paeanieasis, Bio (IV 2 834^ 1 18), fecerit, 
ne Qonicere qmdem lloet. Non plnra scimns de Thiasonide 
Cieynnensi, qni II 829,9 eommenoratnr. ffis opificibns adiango 
Pistiam Sphettinm, oni in Elensinio oommissa est i^aytoy^ 
U»tav (n 834^ I 52). Qoae yox intellegenda esse videtnr: 
lapides eflferre, id qnod trochleis adhibitis efiBoiebant 

Minoris pretii lapides sant, qni in Piraei paeninsnla seca- 
bantnr, 'u^K^Uat eam ob cansam vocati; efr. Waohsinntli II 1 
p. 167. In iUis lapioidinis tres cives versabantnr Thengiton 
(1 324 cl 59 II 69 d 1 3), Thengenes (c 1 54 II 65d SD, Oephisogenes 
(e 1 55 n 66 d 9). Qnomm nominnm Beoyeivwv et Bevyinrjgform^ 
per eontractionem lonicam formata jn titnlis pabliois Attiois tarn 
innsilata est, nt Meisterhansins in grammat p. 48 dicat vires 
iUos peregrinos fdisse, qni postea civitale Atheniensi donati 
essent, qnae sententia satis probabiUs est; nam illis temporibns 
msltos hmnines indignos civitatem esse adeptos ex Andocide 
U 23 seimns. Sed ibidem inqnilinns qnoqne exstat Artimas 
nomine, qni aliqnid in templo levis Salvatoris laeiendaDi con- 
dnxit Ol 834, 18). 

Opificibns destitntns esse videtnr Phaleri pagns in qno 
dnos tantnm cives inveni qni aliqnid condncnnt, Enacidem 
(II 834' 25) et Mjem (ibid. v. 6). Ex qnibns hie lapides Elen- 
sinem apportandos, qnae res in versn antecedente nominata 
est, mea qnidem sententia condnxit Hoc cnm aliqna proba- 
bilitate inde efficitnr, qnod lapidnm et drachmamm nnmeri 



Digitized by 



Google 



54 Garolaa Scherling 

in titnlo 8er?ati inter se respondent Nam sedecim drachmaB 
qnattnor obolos Mys accepit, Binguli aatem lapides apportandi, 
nt hoc verbo statim ntar, qninis obolis coiiBtitenint. Itaqae 
de yiginti lapidibuB agitar, qni namenis in y. 5 exaratos est. 
Ut igitor sensam restitoam, tale qnid in titnlo fhit: xofiiö^ 
TovTtav vdiv Xi^[ü}v "EXevalvade 1$ uixrrjg . . . o U&o]s Hill 
e. q. 8. Geternm animadvertanins in hac potiBsimnm porticn 
a Demetrio Phalereo exfitrncta dnos Phalereos oecnnrerOy cnm 
in ceteris titnlis nnlli omnino exstent; sed dnbito nnm inde qnid«^ 
quam conclndi possit. 

Deniqne Elensine lapides caedebantnr, qna de causa in- 
quilinuB ibi habitat, qoi lapidarii opificinm exercet; comperimas 
enim ex II 834^ I 76 Bq. coli. IV 2 p. 204 illnm antiqna lapidnm 
fnndamenta destrnxiBse. Nomen hominis, qnod in lapide non 
legimns, fortasse Jaog est; spatinm oerte bene expletnr, si 
[Jd(^ ^Ei£]valvi oix. snpplemas. Qnod si rectum est, idem 
postea laternm fabricator invenietur. 

Restant pauci pagi inter Piraenm et Oorydallnm montem 
siti, in qnibuB lapidarii habitabant Periclis CholargensiB inssu 
in Eleusinio aedificando Xenocles yersatus est ipse quoque 
CholargeuBiB, qnod Plut. Pericl. 13 memoriae prodidit Prae- 
terea in Gorydalli pago ipso dnos inyenimus lapidarios, qnorum 
alter inquilinus est nomine Philocles, qui complurium aedi- 
ficiorum ad templum Eleusinium pertinentium partes putres 
destruxit (II 834^ I 25; cf. Wilamowitz L 1. p. 113 adn. 2). Alter, 
Chionis filins ciyis Corydallensis, fine saeculi quarti partem 
meridionalis inter Athenas et Piraenm muri exstmendam con- 
ducit (II 167 y. 120sq. Wachsmuth II p. XIII; cfr. I p.616 adn. 2). 

His absolntis progrediamur ad lapidarios urbanos 
et snburbanos, qnorum primum catalogum coUigam eoden^ 
modo atqne tectonum. 
inquilini 



'uiygvkt* {2) Endicus , Simo 
Ol. 5. 8. 



ciyes 

(1) [Kr]g>i]a6d<nog U 831, 2; 
conducit nescio quid. 



Digitized by 



Google 



Qnibns rebns aingnlonim Atticae pagoram incolae operam dederint. 55 



inqnilini 
l^lwftsxfj {6) AgathOy Endo- 

TURj Phryniia, SimiaSy Sosias, 

"lag Cl. 10. 14. 19. 208q. 

24. 29. 
KeQafieixog in exteriore 
Koii,ri (2)Ammiade8,PhaiiocleB 

Cl. 59. 62. 
KollvTog (4) Agorandrns, 

Enthymides, Hanis^, St-- 

Cl. 65. 68, 72. 81. 
Kolwvog (1) — rus Cl. 91. 

Kvda&riyaiov (3) Daiia^, 
Lysanias, Tencras Gl. 101 sq. 
106. 110. 

^axiddai 

Mekirtj (2) Axiopithes, Ne- 
aevs Cl. 128. 144. 

Svnetij 



cives 
(l)U088a8 1324c 166 U49; 
cnm seryis colamnas striat. 



parte ibl of&cina IV 2 1123\ 



2xafiß(ovldai{d) Eamelides, 
Cephisodoras, Philia8C1.226, 
229, 233. 



- ctonidea 11 834^ 1 52 ; lapidea 
efferendoa condncit. 



(1) Polycles I 324« I 62; ortho- 
atatem polit. 



(3) — magathiu IV 1, 321 p. 151 
n. 2 y. 34; coryphaeum et 
antithema scnlpait.') 

— phllaa n 831, 6; condncit 
neacio qnid. 

— IV 1,321 p. 151 n.2 v. 39; 
neacio qnid fecit. 



1) Idem est tecto et operarias. 

2) Non rede Koehler 172 834^ I6%i[v Hxaßßwviödv] snpplent eodem 
litterarnm nnmero deoeptos. 

3) cfr. Michaelis Miiih. XIV 3fttsq. . 



Digitized by 



Google 



66 



Gurolns Scherling 



Ut perfecta fiat imagOy statim appo&am statuarios, 
quofi ex lirbiß pagis novirnns. 



Ayxvli^ 



tnqiiilini 



cives 
(1) Praxias LTsimaehi f. II 

1208.') 



I4y^vlfj (1) Mynnio Cl. 6. 

^Akwnenij (2) Agathanor, ! (2) Sophroniscas ^ Socratis pa- 



Soclos Cl. 9. 22. 



Jiofieia 



KeQaßemog 



KoXkvTog (1) — CL 83. 
Kvda&rjyaiov 



teTfDemeir'mBavd^QWTtoTcoiog; 

Luc. philops. 18 et 20. 
(1) Sthennis Herodori filins; 

Loewy'Inßchr.g.Bildh.' 103». 

CIA n 1544. 
(1) Antiphanes I 324« I 6&q. 

in zophoro Erechthei curram, 

invenetD, dnos eqaos soHlpeii 
(1) lasus I 324« I 30; fendiiam 

scnlpsit. 
(1) — rufi II 1404. 



MellTfi (1) Praiiae Cl. 147. |(1?) Demodorus (?) Loew.424. 

Inspicientibns hnnc catalogam statim manifestum est 
primariam lapidariorun sedem in Alopeces pago faisse, nbi 
additis statnarüs octo inquUini, dao cives noti sunt Ad 
nostra tempora riri docti pntabant hnnc pagnm ab orientali 
Athenarnm parte prope yicnm 'Ambelokipi' sitnm esse; 
Doerpfeldias vero (cfr. p. 16) aliam sententiam nnper pronnn- 
tiavit, a meridionali potius parte prope vicam 'Kotzopodi^ in 
via ad lapicidinas Hymettias dncente Alopecen sitnm foisse, 
cuins sententiae, qnoniam argumenta nondum protulit, res in 
medio relinquenda est. 

Etiam in septentrionali urbis parte lapidarii consederunt, 
imprimis in CoUyti et Scambonidarum pagis. Nam CoUyti 
quinque inquilini, unus civis, Scambonidarum tres inquflini 
innotnerunt, quibus fortasse adnumerari potest Enytus; ab eo 

1) Loetr. n. 127. Nonen soppletum est e titulo Oropi repeito, qni est 
ap. Loew. 127'. 

2) cfr. Jfthn'Ber. d. S&chs. 6. d. W. 1867 p. llOsq. 



Digitized by 



Google 



Qaibus rebus siDgalornm Atticae pagoram incolae operam dederint. 57 

enim lapides ad Elensininm urbanum emantnr; sed ipse eos 
non cireimcidit (IV 2 834^ I 55). Permalti illoram lapidarionzm 
conchnlis scnlpendis operam dant In interidris nrbis pagis 
non miilti lapidaril inrenianttir, id qnod minime miram est. 
Sed non tarn procnl a foro via igfioylvg>ia>v fnit, qnae a 
Plntarcho de gen. Soor. p. 5S0^ commemorator. 

Ab omni amtem vitae cotidianae strepita Dionveae pagas 
remotns est, in quo praeter Stkennidmi et mnlionem, qnem 
snpra p. 50 oommemoravi, nnlli oinfices occnrnint. Haec igitnr 
oobilissima Athenanim pars foisse videtor; ofr. Wachsmntk 
H 1 p. 264. 

lam oratemplemar qnibns locis inquilini, qnibns ciyes 
praecipne habitarerint: idem animadvertimas, qnod de lignariis 
rideramns; inqnilini enim in ipsa nrbe imprimis inveninntnr, 
cives in pagis snbnrbanis hdl>itant. £ statnariis panci tantnm 
ex ipsins nrbis pagis orinndi snnt Sed in nniTersran recte 
statuemns nrbem inqnillnis refertam esse, qni opifidnm aliqnod 
exercent, eos antem opifioes qni eives snnt, in sQbmrbio plerosque 
habitavisse. 

Reliqnnm est, nt eos ennmerem, qnos ex ceteris Attioae 
pagis cognovirnns. Plnrimi eornm recentioris aetatis snnt, qna 
cnm re cobaerere videtnr qnod ex variis pagis snnt profecti. Ut a 
septentrionibns incipiam, Bhamnnnte orinndns est Chaerestratns 
Gbaeredemi filins (IV 2 1233<^), qni Alexandri Hagni temporibns 
flomit Marathone gentem artificnm invenimns, penes qnam 
per longnm temporis spatinm ars statnaria fnisse videtnr. 
Cognoscimns enim ex titnio III 420, quem tempomm Maeedoni- 
comm esse ipse Dittenberger p. 495 concessit, ApoUoninm 
Archiae filinm Marathonium. Enndem II 1628 esse intellegendnm 
probabile est. Nominatnr antem II 1637 Archias Apollonii 
filins. Qnoram uter pater, nter filins sit, discemi neqnit. Angnsti 
temporibns artifices eisdem nominibns praeditioccnrrnnt: Archias 
Apollonii filins Harathonius et ApoUonins Arcbiae f. Atheniensis 
(III 419. 6137). Ne hornm qnidem nter pater sit, seimns; sed 
qnin eidem genti tribnendi sint atqne Archias et ApoUonins 
maiores natn, dnbinm non est. 



Digitized by 



Google 



58 CaroloB Scherling 

Alia artificnm gens Elentheris domieilinm habebat, qnod 
oppidnm iam qninto saecnlo Atticnm erat/) Inde Myro oele- 
berrimns artifex orinndas est, qnem etiam marmoreas Status 
fecisse memoriae proditnm est a Plinio n. h. XXXVI 5, 4. Filius 
eins Lycins est, de quo postea agam, qnoniani aereas statuas 
fecisse videtor. 

Snb finem qnarti saeculi Aristopithes Phylasius fuit, qni 
bis in statnarnm basibas scnlptor commemoratQr (U 1188. 1189). 

Centam fere anais post Caicostbenes et Dies ApolloDÜ 
fllii artem exercaemnt, IV 2 1406'', qao titalo diseimns eos 
Thriasios esse, non Phylasios, cnios pagi nomen in titalo* 
rnm ceteromm laconis ab editoribos erat sappletom*) (II 1634. 
1161. 1379). Saepe Caicostbenes sotns affertar (II 1383, 1633, 
1635—36), quomm titalomm nonnalli videntorreoentioris aetatis 
esse, nt alteri Gaicostheni tribnendi sint, qni fortasse ex gente 
prioris est; cfr. Loewy adn. 113. Alias Thriasii (II 1589), qni 
aeqnalis fere fratmm iilonim erat^ nomen ignotnm est 

Ex Cropia, qni pagos Thriae vicinns est (cfr. p. 12), Encheir 
et Eubnlides nati snnt, qui priore saecnli secundi parte floraemnt 
De ea gente accorate egit Hirschfeldins 'Aroh. Zeitang' 1872 
p. 25 sq.; cfr. Loewj p. 166. Magna com yerisimilitndinis 
specie viri docti hos enncleaverant: 
Encheir 1 

Eubnlides! 

Encheir II 1639 solus. 1386. 1640—43. IV 2 1642^ add. 

I Eph. arch. 1892 p. 158 cum filio. 

Eubnlides in titnlis allatis cum patre; solus: II 1644—46. 
1646** add. 

Felici fortuna factum est, ut reliquiae statuae ab Eubulide 
scnlptae ad nostra tempora peryenerint, quas edidit Julias 
Mitth. VII 81 sq. 

Cum Cropidis arte coniuncti sunt Eupyridae, ex qnibns 
statuarium novissemus, si recte titulus III 924 suppletns esset, 

t) cf. BuTBian'Geogr. gr.' I 249 sq. 

2) cfr. qoae Loliing 'delt. arch/ 1891 p. 84 diaseruit. 



I \ II 952; Loew. n. 543. 542. circa annum 190. 



Digitized by 



Google 



QniboB rebus siDgalorom Atdcae pagorum incolae operam dederint. 



59 



id qaod ego persnadere mihi non posflQm; nam y.7 Dittenberger 
seripsit: [6 delva Jto\waLov Ev7tvQ[L8rfi enolrjas]. Sed quid 
litterarnm vestigüs faciat, quae in inferiore lapidis parte exstant, 
non indieat Eqnidem credo ita fere restitaendum esse titnlmn: 
[ItcI Jio]walav Evnv(f[l8av leQctrevovrog], atqne nomen artificis 
infra inscnlptam esse: [— ] Ttog ^stQuvg irtolriaav] (?). Certe 
testimonio lapidis nti non licet 

Ab eadem Aegalei parte fortasse Pteleasii habitant; cfr. 
infra p. 75. Inde Demetrins Philonis filias innotnit ex III 778, 
qni titnlns Dittenbergero videtur Angnsti temporibns vel paolo 
prins exaratas esse. Idem nomen in altero titnlo III 952 sine 
patris nomine occnrrit; efr. Hirschfeld 'Arch. Zeitung' 1873 p.23. 
Ubi nnm de eodem artifice agatnr, pro certo af&rmari neqnit 

Gholargensis statnarins I 352 nominatnr; cfr. IV 1 p. 40, 
quem titnlnm recte Boehlinm sie legisse pnto: [o öelva] 6 
Xolaoy^vg ev^afi]€vog $Qy(ov [avi^x]ev artoQXV'^' Neque enim 
arbitror propter finem hexametro similem licere hexametrom 
yenmm^ restitnere, qaod fieri posse Stndniozka 'Jahrbuch 
d. areh. Inst/ II p. 146 adn. 34 dioit Nam verba ayi^xev 
anoQ^y hoc ordine coniuncta plerumque donantes adhibent; 
efr. exempli gratia IV 1 n. 373^ p. 193sq.; 373"^* p. 199 sq. 
Gravissimum autem argumentum est, quod non puto spatinm 
sn£Seere ut suppleamus [vlbg^ — s^]pLivovg e. q. s. Apparet 
enim tituli, cuins imago in primo corporis Tolumine expressa 
est, yersus ita dispositos fuisse, ut prima secundi yersus littera 
primae litterae primi versus subscriberelur. Hoc autem fiet, 
si in versu tertio legemus: [av^^ijx]^^, in secundo [tv^afi]evogy 
primi versus initio nomen donantis excidisse putabimus. 

InPiraeo primo post Christum saeculo statuarium invenimus 
nomine Enbulidem (III 456). 

Sequuntur ei artifices, qui in pagis agri Atheniensis ex- 
stiterunt Atque primum quidem Achamensem quendamDiogneti 
f. affero, qui III 130 commemöratur. 

Deinceps duo Cephisienses statuarii noti sunt, qnorum 
alter, Agathocles, primo p. Chr. saeculo vixit (Eph. arch. 1891 
p« 181). Alter nomine Phyromachus, fine quinti saeculi in 



Digitized by 



Goo^^ 



60 Carolns ScberUng 

Erechthei rationibns allatns tres sophori figoras scnlpsit (I 324 c 
1 Isq. 9 sq. 178q.). Moneo complnres cives inter lapidartos 
no8 Oephisiae myenisse; ofr. pag. 51 sq. 

Hecales pagi, qui in via Athenis Marathoiiem ferente sitiu 
est, se esse profitetnr Aleiphro in titalo satis vetosto I 332; 
cfr. IV 1 p. 153, nbi namd seise AtheniMsinm popalo am- 
bnlationem quam fecisset donare; mihi qnidem veri videtnr 
simile esse enm ipsnm ambnhttioni illi exstraendae operam 
navarisse; ofr. Haffmann 'syll. epigr. Graec' n. 215.; Kaibel 
'epigr. 6r.' n. 741 , qni prorsas aliter titnlnm snpplet Qaod 
antem Wilamowitzinm secatns negmt demoticam oognosci posse, 
qnod ante CUsthenem lapis exaratns sit, hoc veram esse non 
credo; nam litterarnm forma, qnae in qaarto corporis volamine 
aococate appieta est, sommae antiqnitatis speciem non prae 
se fett; atqne si brevi post Clisthenem titnlnm incisnm esae 
pntabioMS, ne id qaidem mimm erit, qnod versns ßovatqoqyrfiov 
scnlpti snnt 

Celeberrima Praxitelis gens pago Iresidarnm tribnta erat^ 

cfr. Loewy ad n. 537 sq. Dno illius filii Cephisodotns et Timarchos 

11 1370 (<» Loew. 108) ana nominaatnr. Eadem nomina in titnlo 

non ante primnm saecnlnm exarato exstant (II 1417), nt recte 

procnl dubio Eoehler hos yiros eidem genti adnnmeret Prae- 

terea beUi Ghremonidei aetate Praxiteles Timarchi fllins sacer- 

dotis mnnere fnngitnr (il 836 Bc-k 81 ; 1489 — Loew. 538eq.), 

quem Loewy ad n. 537 etiam II 334 col. III y. 27 nominatom 

esse pntat. Itaqne hos eins generis yiros constitnere possnmns : 

Cephisodotns 

I 
Pnmteles sta tnarins (oL 110) 

Cephisodotns Timarchns (Plin. n. h. XXXIV 51 ; ol. 121) 

Praxiteles sacerdos. 

Aliqnot annis post Cephisodotns et Timarcbns fnemnt, qni 
II 1407 commemorantnr. Deniqne Pblyae tertio a Ghr.n.saecnlo 
Timostratnm statnarinm inyenimns (II 1626). 

Omninm antem recentissimi ei snnt, qnornm patrins p^gos 



Digitized by 



Goo^^ 



Quibos rebus Biogaloram AMiea« pagorum incolae operam dederint 61 

Paeania vel Sphettas est; nam Traiani fere aetate Eunmestas 
Sosioratidis f. Paenasiensis florait^ temporibw Septinii Severi 
Phaedras Zoili filiag ipge qnoqne Paeaniengis (III 588. 427). 
Ad ideio tempus Atticna Eadoxi et Callistheiiefl CallUthenis 
filios Sphetüi referendi wmt (III 702. 425). 

Maoandri Aegiliensis titalam dedicatoriam falaoi Kaibeling 
'epigr. Graee«' n. 753 y. 1 sapplevit ita: MivavdQa[g ^x' and 
T^yij^]; qnod ü Yemm esset^ artifex Menander esset statnendofl. 
Sed quomodo graece dicere liceat: ^x' and t^vij^, non iu- 
teUego; contra rectissime Kirchboffins ad I 397 adnotavit iu 
fine primi versus av^^ijxe aut ^d&rjxe scribendum esse. Qoaeritur 
autem^ quomodo cetera snppleamus. Exspectamos, ni fallor, in 
lacuna snbstantiYnm exaratam faisse^ ad qnod rrjvde referatnr; 
nam cnm verbo aTtagxfiv coninngere non licet, qnoniam semper 
in talibos titnlis yox anaQxri praedicative adhibetur. Tiivde 
verbnm solum admitti posse non nego; cfr. Loewy n. 47. 50. 
Sed Tide qua ratione laoanam expleas; ego igitur propono: 
MivavÖQoig (i bIhov id^rpiev], 

Ciyis Thoricins Polyclis fiUus Timarchides minor (IV 2 
1647^ add.) affertur fine secnndi a. Chr. n. saecnli. Haiorem 
natu Timarchidem qnendam ex eadem gente orinndum, qni 
statoarias erat, vixisse inde apparet^ qnod apertis verbis ille 
vemsQog Yocatns est. Alternm eins titulnm fortasse ser?atum 
esse Muenzer MütL XX 217 sq. conicit, cnm III 418 legat 
[Ti.naq%idrig nokv%l]iavg QaQlKiog\ sed res prorsns dnbia est. 

Beliqni snnt Sunienses duo statnarü, quorum alter Her- 
mippus Diomenis filins (I1 1 628—29) inennte saecnlo secnndo, 
alter Sophro (III 836) imperatornm Bomanoram aetate flornit. 

Statuariam igitnrartem totam fere penes ci?es essevidemna; 
nam sola in nrbe panci inqnilini eam exerceni Saepins antem 
quam in nllo opificio artem a patribns filiis traditam esse ani- 
madyertimns^ nt nonnunquam mnltis annis intermissis artifices 
in?eniamuB| qnos snmma cum probabilitate eidem genti tribuere 
liceat Ad extremum moneo quinti saecnli statuarios e meri- 
dionali Atticae parte oriundos non innotuisae, unde cognosci- 
mns bis temporibns plerosque aut in nrbe aut prope principales 



Digitized by 



Goo^^ 



62 Garolns Scherttog 

lapicidinasy Pentelicum et montes ad agram Thriasinm riftos 
dioO| sedem habnisse. Nam Hymetüos lapides quarto demam 
saecnlo adhiberi paolatim eoepto8 esse snpra commemoraTi. 

Transeamas ad alios opifices tractandos, quibuB opus est^ 
nt sculptores opera sxia perficere possint aat ut res ab eis effectae 
apte ornentur. In illornm namero xtigoTtkaarai sunt, qai 
imagines reram sonlpendaniin e cera fingant. Qua in re dno 
lapidarii yersantor, Ägathanor Alopeces inqnilinas, qni acanthi 
imaginem fecit (I 324 c U 4 sq.)» et Nesens Helites inquilinns, 
qai conchalaram imagines finxit (ibid. v. 1), qaas ipse postea 
scalpsit (v. 71). Itaqae hoc opificiam saepe ab ipsis lapidariis 
exercitatam esse affinnare poterimos. 

Seqaantar ei, qai res ab aliis perfectas coloribas 
ornant. Primnm encanstas affero, qai cereis coloribas 
res pingant. Qaoram est Dionysodoras inqailinas, qai in Melites 
pago habitat (1 324 a I 42; c II 18) itemqae Leaco Scamboni- 
daram inqnilinas (IV 2 834^ II 26). Hanc sane Glercias in priore 
pag. 457 adnotatione civem se patare confitetar, aliter atqae 
Wilamowitzias 1. 1. p. 114 et Wachsmathias 1. 1. n p.264 adn. 4. 
In titalo haec legantar: ^evxwvt^) I 2%afi e. q. s., cam desit 
verbam oUovvtt. Patat igitar Clercias I 2xa^ exaratam esse 
pro ex, 2xa(i(ß(aviiwv\ Sed daae sant caasae, qaibas ad- 
dacimar at hanc sententiam reiciamas. Primam enim littera 
X Terbi Ix ante o cam consonante conianctam non omittitar 
in titalis nisi ano loco: IV 2 834^ II 63 I ^^xi^^oi;*). In yerbo 
aatem 2xafiß(ovldat at in aliis, qaae per a litteram addita con- 
sonante incipiant, saepe accidit, nt a ex assimilata littera v orta 
non scribatar; cfr. haias titali v. 29, abi legimas: ^Qxia6u I 
2KaiÄ(ßwviöwv) d[txovvTi]'j et 11 834^ 11 43; ex qainto saecnlo: 
IV 1 p. 149. 2, 19. Altera cansa est, qaod nasqaam reperitar 
demoticam Ix Sxafißwviäcjv, sed semper 2xafiß<avlär]g dicitar 
ano loco excepto: IV 2 834^ 119, abi Ix 2xav[ßa}vidwv] exaratam 
est Sed qnoniam in eodem titalo I Sxafißwvtöiov oUwv exstat, 



1) Sic nomen legendnm esse nunc constat. 

2) cfr. MeisterhauB adn. 765 p. 81. 



Digitized by 



Google 



Quibas rebus siDgalonuD Atticae pagomm incolae operam dederint 68 

hoc qnoqae looo i{v) 2xafiß(ovid(j5v legemus rati scribae enrore 
yerbnm oixovvri excidisse. 

Com eneaostis coniimgendi sunt pictores, qai coIoribiUy 
qaibos plemmqae uti solent, varias res pingtmt; nt DexithenSy 
qai e Melites pago notos est mquilinasy in Elensinio cymatia 
pinxit Ol 834^ II 52). 

Hnmilioris opifionm generis ei sunt, qni vel calce vel pice 
aedificiornm partes oblinnnt, qnos nos 'Tllncher yoeamns. Qqo 
in nojnero Leptines Melitensis inqailiims est^ qni fiistigia pice 
obleTÜ (U 834^ 11 44). Dao fortasse ex Alopeces pago cogno- 
seimiis, qaomm alter Synis Plntonis et deamm Elensiniaram 
aras ealce circnmdedit albasqoe reddidit (II 834^ II 5). Lacnna 
periit nomen eins Alopeeensinm inqailini, qai IV 2 834^ I 7 
eommemorator; sed qaod opificiam exercnerit, ex versa ante- 
eedente eoncladere licet, abi haec sant: [t(jj\i dialelipavTi xal 
Ttlovuiaavn]; idem igitar fecit qaod Sjras. In fine versas sexti 
P exaratam est; repatantibas aatem nobis Syram tribas aris 
dealbatis Tiginti Septem drachmas accepisse, at singalae arae 
novenis constiterint, in mentem veniet hoc loco sapplere P [Hhhh]. 
Qain etiam fieri potest, at ipse Syras intellegendas sit, sed diia- 
dicare de hac re propter lapidis laconam non possamas. 

Videmas igitar eos opifices in eisdem fere pagis habitavisse 
abi lapidarios. Qaamqaam neglegendnm non est Meliten solam, 
si addas ceroplastas, tres exhibere,qaae res inde explicatnr,qaod 
ibi colores ceteraeqoe res ad pingendam necessariae venibant; 
cfr. p. 79 sq. 

Hoc loco aiFero Moschionem Oensem (II 834"" 63), a qao 
yiscnm {i^og) emitar, qaod ad qaam rem adhibitam sit, non 
facile qaisqoam dixerit. 

lam Terba factaras sam de eis opificibas, qai metallis 
▼ el cadendis vel fnndendis operam navant. Qoam 
artem in Attica floraisse maltis yeteram testimoniis edocemar. 
Kam Eastath. ad II. B 552 dicit ab Athenieosibas primis aes 
casam esse, id qaod inde efficeretar, qaod Chalcea apad eos 
antiqaam festam popalare faisset. Similiter Themist XXVII 
p. 337^ memoriae prodidit arma primam in Attica facta esse. 



Digitized by 



Google 



64 Carolas Scteriing 

Atqne plarimi a veteribns aestimabantnr lorioae Attioae; ofr. 
Poll. 1 141) qua de cansa Xenophoa eis solis oaub esse naimtiir 
ab Aeliano var. bist. III 24. Non minits oereae celebve« erant 
teste Theopbrasto bist plant V 2» 4. Vel nomiiie opifieiam 
pirae se ferant pagi Gropidarom, Peleeam, EttpyridaruBiy qaos 
tricomia coninnctos esse scimns. Eis antem temporibos, qiiae 
accnratias novimas, fabroram artem ab illia exwoitatam esse 
nallo testimonio firmatur. 

Plnrima metalla aUiiiide in Attieam itnportabantnr; solam 
argentam permnltiiiD in Lanrii argentifodinis inveniebant, de 
quibns nnnc panca dicere liceat*) Noanulla metalloFui noaina 
a deis pleraqne snmpta ex titnlis innotaerant: nt inAmpbilrepes 
pago Athenaeicom erat (II 780, 14), qnod omninm metalloram 
maxime ad septentriones vergere videtar. Plnrima Anapblysti 
et Thoriei exstant atqne in ea regione, qnae inter bos pagos 
interoedit In media fere via Besä*) est, nnno^ Kameresa', prope 
quem vicnm metallttm Prospaltiacnm exstat, qnod eommemoratnr 
titnlo in ^Kamaresa"" vico reperto (IV 2 1078^): JlQoaftaXuoKdf 
seil. (jLixalloif. Ibidem Ctesiacnm fnit (II 782, 8). 

Thorico certo tribnitnr Demetriacnm (11 780, 3 et 9). Etiam 
Artemisiaenm ei adnnmerandnm pnto (II 780, 17), qno in titnlo 
Koehler recte post ^Qoqtxoi' interpnngit; cfr. 781, 7 et 11; 782, 
4; itemqne Hermaeicnm, de qno statim dicendnm erit Accedit 
Pbilemoniaenm, cnins mentio fit IV 2 1078'' (p. 307), qni titnlns 
in valle ^Botzaris' inrentns est; nbi legimns: Oilrunoviaxdv 
liixaXXov. 

Snniense metallam Posidoniacnm est (II 781, 9). Hnins a 
septentrionali parte Artemisiaenm fnit (v. 11 ; cfr. 782, 4). Itaqne 
recte hoc Koeblernm Thorico tribnisse dixerim. Hermaeicnm 
qaoqne in Thoriei pago fnisse videtnr, cnm a septentrionibns 
Artemisiaci sitnm sit (781, 4 colL 7). Ad Snniense atiqnod 
metallnm is titnlns referendns est, qni IV 2 1078^ nnnc legitnr. 

1) cfr. Binder 'Laorion' 1S95. 

2) MUchhoef^r Text III 25, Miith. XII 271. %m. d« ^ect IV 43. De 
nomine Besäe reete scribendo cfr. EustaUi. p. 277, 34. Meifiterhiips ^grapm'. 
p. 75 adn. 699. 



Digitized by 



Goo^^ 



Quibos rebus liiigalomiii Atticae pagortun incolae operam dederint. 65 

NoDnalloram antem metallonua locus ita indicatnr, nt hcl 
BQaavXXtp^) ea esse dioant; exempli causa Dem. XXXVII 25 
Pantaeneti argentifodinam ibi sitam esse narrat Idem § 4 de 
metallis ivMoQwvelif sitis yerba fecit, unde rectissimeBoeckhius 
aet acad. BeroL 1815 p. 89 (— 'El. Sehn V p. 5) couclusit Maro- 
neam et locum, qui est inl &QaavXX(pj uon esse diversa. In titu- 
lis Aphrodisiacum btl &Qaavlli^ commemoratur (II 780,5); nam 
proeul dubio recteEoeUer post yerbum'@^a(ri;A^^'m{erpunxit. 
Meridiem versus, si recte fragmentornm tituli sensum conexum- 
qne aasequor, fiuitimum erat Demetriacum Thoricium (v. 9). 
Potent igitur ipsum Aphrodisiacum in Thorici pago situm esse, 
cui sententiae üayet, quod n 782^ add. 2 in lapide exstat 

^Aq>Qo\dioiaiKibv) & , ubi Eoehler suppleyit d[o^exot]. 

Neque quisquam dixerit, quid aliud suppleri possit. Quae si 
recte exposni, et locus^ qui hcl QqaavXXi^ dicitur, et llaronea, 
quae locum illum complectitur, Thorici pagi sunt. 

AUas locus argentifodinis insignis Aulonis vallis est, quam 
Aesch. I 101 affert A Besä in meridiem spectare videtur, 
cum Aphrodisiaco Thoricio metallo a meridionali parte via 
quaedam ex Aulone finitima sit; cfr. II 780, 7. Praeterea haec 
metallorum nomina in titulis commemorantur, de quorum loco 
nihil oondudere possumus: [Ütifto]kXa}viax6v 782, 16. Jio-^ 
rvüioxdv 782* T. 11. [Hq>aia]riaxdy ibid. v. 14. 

Officinae quoque multae (I^^^acm^^ta/Htttten') in illaLaurii 
xegione erant, utU 780, 7 coli. 11 nominatur ro k^aar^Qcov 
ro JupfXeiov yiaXovfievov; 783, 12 ldvxLÖ6%ov iQyaarrjQioVj 
782* 5 l(iyaa%riQiov Nixlov] 781, 16 fomax {KOfiivog) Demo- 
phili a septentrionibus Hermaeici situs a£fertur. Cuius rei 
memoriam adhuc serravit regio prope Thorici oppidum, cuius 
nomen est '£rgastiria\ Denique ofGcina Besäe sita ap. Isaeum 
m 22 exstat 

Argentum, praeter quod sil (Dioscor. V 108, Vitruy. VII 7, 1) 
et nonnulla alia (cfr. Binder p. 22) inTcniebant, per senros 
fodiebatur, cum cives aut ii inquilini, qui iaotelelg dicebantur, 
a repnblica metalla exercenda conducerent Etiam in officinis 

1) cfr. Harp. s. v.; schol. Aeich. I 101. 

Leipdger Studien. XTIIL b 



Digitized by 



Google 



66 Carolas Scher li ng 

servi versabaninr/) Neqne tarnen incredibile est ex pan- 
perioribns civibns maltos in illis pagis Amphitropes Besäe 
Tborici Sonii ita yictnm sibi parayisse, at ipsi operam metallis 
darent ant in officinis essent; c£r. Dem. q. f. XLII 20. 

Qnibns absolntis de singnlis opificibos aerariis agamns. 
Ex titnlo IV 2 61 P Stephanns Mylothri filios loricarnm faber 
notHB est, qui circa annnm 300 a thiaso Aphrodites collaudatar. 
Qnoniam titalas in Piraeo inventas est, etiam Stephanns ibi 
habitavisse videtar; sed ntram ciyis an inqnilinas fnerit, nesci- 
mas. Omnino armoram ofGicinas in Piraeo complares inveni- 
mas, at Lysiae of&cina, in qna serri clipeos fabricabantar, in 
Piraeo erat; cfr. Lys. XII 8 coli. 16. Ibidem officina fdisse 
yidetnr, qnam Pasio Achamensis reliqnit (Dem. XXXVI 4); 
nam cnm in Piraeo yixerity non est car alio loco eam faisse pate- 
mas. Ab eodem oratore XXV 38 x^^orynog Piraeensis affer- 
tnr. Itaqne bene edoctas erat Laoianns, cnm dial. meretr. VI 1 
fabmm Piraeensem a meretrice commemorari faceret. E titnlis 
nnns inqnilinns innotnit nomine Pittns (TV 2 768^ 1 10 sq.). 

Etiam media in Attica officinae esse yidentnr, nt Paeaniae, 
nbi Demosthenis pater seryos f^axaiQonoiovg possederat, h. e. 
seryos, qni gladios facinnt. Inde per triginta dnos fere seryos 
qnotannis trigenae minae redibant, nt ipse Demosthenes XXVII 9 
narrat Fortasse haec officina in Paeaniae pago fnit, nam 
bene qnadrat qnod primis Macedonnm temporibns Lamptrensis 
ciyis, Blepaens Soclis filins, et ipse magnam officinam habnit. 
Nam in titnlo IV 2 1054 f y. 31 legimns enm complares res 
ex aere Gyprico faciendas condnxisse. Itaqae Soclis officina in 
Lamptrarnm pago fortasse ponenda est: qnamqaam certam in- 
diciam ferro non licet Omnino in illa regione officinas faisse 
inde apparet, qnod in lapide prope yicnm ^Harkopalo^ reperto 
II 1104 legimns: [ogog iQyaarrjQlov] Ttenqafiivov inl Xvaeixal 
avdQanodfoy e. q. s. ; yerbam iQyaOTrjQlov hoc loco certo sapple- 
tam est Cains generis officina fnerit, incertnm est 

1) cfr. II 1 122, 1 123 oqoq igyaartf^lov xal avöganodtov e. q. s. Praeterea 
^dans les mlnes de Lanrium' titalas sepalcralis est inyentas, qai nanc 
ezstat II 3260 1». Eo Atotas metallicas Paphlagonias propter artem laadatar. 



Digitized by 



Goo^^ 



Qttibns rebas singnlornm AUicae pagoram incolae operam dederint. 67 

Supra p. 58 commemorayi familiam HyroniB Elentheren- 
sis, quem cum marmoreas tarn aSneas statnas feoisse constat. 
Idem de filio eins Lycio valet/) cains titnlns exstat IV 1 p. 184 
n. 418^, in quo haec senrata sunt: Av%[iog ^nolrjaev^Xev^egevg 
MvQwvog. Lapidem non multo post medium saeculum quin- 
tum incisum esse Kirchhoffius exposuit. Quadrat igitur, quod 
Kroker 'Gleichnam. griechische Ktinstler^ p. 7 sq. Lycium circa 
annum quinti saeculi tricesimum floruisse statuit Excavationi- 
bus, quae in summa illa basi sunt, apparet equi statuam dedi- 
eatam esse; quam aeneam fnisse satis veri simile est Alius 
Myronis cuiusdam filius in ea basi nominatur, quae IV 1 
p. 155 n. 411 exstat, quem titulum quin recte yiri docti sup- 
pleverint, non dubito. Atqne haec legimus: — r}g^EXev&€Q€[vg 
enolrjaev] Mvgwvog. Ad Myronem statuarium nomen referendum 
esse equidem mihi persnasi, ut putem artificem, cuius nomen 
in Utteras — rjg finitur, fratrem Lycii esse. Ceterum hunc mul- 
tas pateras esse &bricatum testis est Athenaeus XI p. 486^, 
ubi sententia eorum refellitur, qui '(pidXag XvKtovqyelg^ ""pateras 
a Lycio fiactas' esse credant. Quae sententia cum nasci potuerit, 
Lycium pateras re vera fabricatum esse consentaneum est 
nie ceteris, qui statuas aeneas fecerunt, ut Parrhasius (Plut 
Thes.IV) etSilanio (ibid.; cfr/Inschr. v. Pergamon' ed. M. Frän- 
kel n. 50. p. 41 sq.), nihil accuratius scimus. 

Prope ipsas Athenas in Goloni pago officina erat Sophili, 
qui Sophoclis tragoediarum poetae celeberrimi pater est") 
Servi eins gladios imprimis excudebant, 

Etiam per finitimum CoUyti pagum fabri aerarii dispersi 
sunt, quorum nonnuUi in operum publicorum rationibus com- 

1) PaaB. I 23 , 7 ; locos coUegeruntJ Jahn-Michaelis Paus. arc. descr. 
p. 7. adn.38. p. 10. adn. 11. 

2) Sophoclis Depos lophontis filius II 672, 37 sq. nominator (376/75). 
Idem 400/399 inter caratores pecuniarnm sacramm Athenas et ceteromm 
deomm occnrrit. Hnias filios procul dubio n 1177, 12 commemoratnr. 
^loipmv So^oxXdovg ix KoXwvov vnoyQafifutrevg, Titnlnm Demetrii fere 
Phalerei aetate ezaratum esse inde apparet, quod y. 7 Eathydomas Demetrii 
Melitensis commemoratur, quem in armamentario Philonis qnod dicitor 
aedifieando Tersatam esse yidtmiis. 

5* 



Digitized by 



Google 



68 CaroluB Scherliog 

memorantar, inter qnos cives non exstant Agatharohns qnidein 
(n 834 <* 30) yendit agnag vel a^Kag; de lectione enim viri 
docü dnbitant simnl oonfeBsi se nescire quid significatom sit. 
Eqnidem legendam esse censeo a^[/r]ae, quam Toceoiy qnae 
proprio £alcem significat, hoc loco intellegendam esse arbitror 
^'palas', qnibns ad oioutollav (y. 28) ntantnr. Varias res, de 
qnibas accnratiora stataere non possam, faciendas Mnesilochoa 
condaxit (II 834^» y. 32. 37. 43). Qoae y. 32 affernntor, est 
ad carms construendos pertinent Deniqne Apollodorns clayos 
yendit portis infigendos (H 834^ n 27). 

Praeterea in Colone forensi, qni non procnl a foro sitae 
est, £abronim sedem faisse eornm maxime, qni yenditabant, 
iam pridem yiri docti cognoyernnt; cfr. Wachsmnth 1. 1. II p. 253. 
Ideo in yicinitate mnltae officinae snnt; at Andocides ab officina 
aeraria qnadam Enphemnm statim in Hephaestenm dncere 
potest (I 40); cfr. Wachsmnth 1 180 adn. 1. Hanc igitnr nrbis 
partem Gtesippns dicit ap. Plat. Enthyd. 306^: TtagiQxof^^i 
h tolg xahLBioig. In fabronim nnmero ei qnoqne snnt, qai 
habenas fabricantnr (cfr. Arist. eth. End. III p. 1219^ 4), e 
qnibuB nnnm officinam prope fornm possedisseXen. mem. IV 2, 1 
testatnr. A yero non aberrabimns arbitrati fabrornm plnrimos 
in Melites pago habitayisse, com ipse Golonns pars eins sit. 
Itaqne credibile est Antiphontem, qni in Melite habitat (Plat. 
Parm. 126^, habenas tradidisse fabro non procnl nimirnm 
ab ipsins domo in eodem pago habitanti (ibid. 127^). Ibidem 
Phoci, Phocionis patris, cnins domicilinm in Melite erat (Plat. 
Phoc. 18), of&cinam faisse saspicor, in qna pistilli a seryia 
ef&ciebantar. Eondem Phocnm a scholiasta ad Lac. loy. trag. 48 
commemorari credo, qni dicit Gratinnm Galliam Melitensem 
irrisisse, qnod Phoci feminam corrapisset. Gam alter Phocns 
notns non sit atqae Gallias ille ipse qnoqae in Melite habita- 
yerit, hanc coniectnram probabilem esse spero. Non mnltoa 
seryos Phocnm habnisse inde apparet, qnod filins eins iden- 
tidem panper appellatnr; cfr. Bemajs Thocion' p. 128. Giyes 
antem inter fabros non defaisse consentanenm est, qaoniam 
antiqnitas eoram opificiam in Attica exercitatnm esse ex eis 



Digitized by 



Goo^^ 



QoibuB rebus siognloram Atticae pagorum incolae operam dederint. 69 

yidemnSy quae de retere Cbaleeornm festo memoriae prodita 
sQDt; cfr. Wachsmnth. 1. 1. p. 253. 

Neqae tarnen in meridionali nrbis parte &bri prorsas 
desnnt; nam Gydathenaei Hedylus inqailinns habitat, qni valvis 
Elensiniis circnlos ferreos fedt (II 834^ II 66). In snbnrbiam 
illius regionig Pbilonis Alopeces inqnilini mentione dncimnr, 
qnem clavos fecisse comperimns (ibid. y. 38). Dnbitanter illnm 
quoque, qni IV 2 772^ A 1 20 nominatnr, fabmm Eoehler esse 
existimat, cnm in lapide nihil legatnr nisi \xaix]€v(g). Itaqne 
hone potins omittamns. Dno deniqne afferendi annt, qni qno 
in pago habitaverint ignoramns; alter in titnlo II 2867 com- 
memoratnr: 2walvovg roq^viog xalmomrigy alter nomine 
Pistias ex Xen. mem. III 10, 9 innotnit 

Belinqnitar, nt panca verba de eis fiiciam qni pretio- 
sissima metalla, argentnm et anrnnii fnndnnt vel 
cndunt Mnlti eomm in eisdem pagis habitant, in qnibns 
fabri. Primnm e Colone Nicocrates civis orinndns est, qni 
permnlta vasa et argentea et anrea fecit. In titnlis II 720. 
724. 729. 737. 741 add. ter decies ant addito demotico ant 
Don addito nominatnr, nt magnam officinam habnisse videatnr. 
Deinde in Geramici pago h. e. prope Golonnm forensem ea 
ofiBcina argentaria videtnr sita esse, cnins Antiphon in oratione 
adversna Nieoclem habita mentionem fecit; cfr. Sanppe erat 
Att n 141 frg. 1. Hoc inde condndo, quod Hermamm anla 
et leschae, qnae frg. 3 et 6 affemntnr, in Geramico prope fomm 
sitae snDt, ftagm. 5 antem Geramicns ipse commemoratnr. In 
foro Pammenis Erchiensis, si editores recte demoticnm resti- 
tnenint, offieina anraria erat, cni DemosthencB Coronas anreas 
et Testern, cni anmm intertexendnm est, faciendas mandavit 
(Dem. XXI 22), si fides est testimonio Midianae inserto. Qaae 
cum ita sint, Archephontem Erchiensem, qni ipse qnoqne an- 
rarins est, artem non in sno pago, sed in nrbe exercnisse 
credo; bis in catalogis pateramm nominatnr: II 720 A I 22; 
721 A 1 14. 

Qainto saecnlo Sisyphns, Melites inqnilinus, in Erechtheo 
concbnlas anro drcnmdedit (I 324 a I 50 sq.). Dno inqnilini in 



Digitized by 



Google 



70 Carolufi Scherling 

Ojdathenaei pago inyeniantnr, qaoram alterins nomen igno- 
lamas (II 741 add. B 13 p. 511); alteram Phidestratam aori- 
ficem esse credo, qni cnins pagi sit, Eoehler in dubio reli- 
quit, qnod Utpidarins egregie in pagi nomine incidendo errayit 
(IV 2 772* B 1 13 sq.); haec enim legimns: [iv - ]TAAO olx 
(ovvra). Nescio quid in bis litteris latere possit nisi [h K] 
YAA0, b. e, iv Kväa&rjvalfi). Similes errores II 772 B I 7 
et 8 invenirnns, nbi bis A exaratnm est pro A et A, semel 
Y pro Y. 

Denique inAncjles pago babitabatEpbialti cninsdam filios, 
qni II 741 add. B y. 16 commemoratar. Cum antem in lapide 
baec tantnm exstent: Itiyxvlr^l, .], in dubio relinqnitnr ntrnm 
civis fnerit an inquilinas. Omnino non addita sunt demoticat 
trinm anrificnm, qnos IV 2 841*" invenirnns: lKi}!PTog y. 3, 'Hga- 
x)i€i[6dwQog] y. 11, [Illälrcjv y. 20. Accedit Gargas, cnios tita- 
Inm sepnlcralem II 3582 babemas. 

lam ad eos opifices transeo, qni ex lato aliqnid 
faciebant. Ac primom quidem nomino, qni lateres dnonnt; 
ei mnlti ad Elensininm Gereris templam aedificandnm adhibiti 
sunt, nt a complnribns yiris emerentar. Inter eos dno Eleusinia 
incolae sunt, Entbias ciyis (II 834*" I 56) et Dans inqnilinos 
(ibid. y. 25). Ceteros bomines nrbani dneont, inter qnos anoa 
ciyis est, LycnrgnsMelitensis, alter inquilinns CollytensisEutby- 
mides (11 834* I 23. 56). Etiam in Alopeces pago officinam 
laterariam fuisse ex titnlo IQ 61 B 11 43 sq. scimus. Qaa de 
caasa et ad Ilissnm et ad illnm riynm, qni ab septentrionali 
parte nrbem praeterenrrit of&cinas laterarias exercitatas esse 
yidemns. Qaanti momenti ea ars fnerit, inde cognoscitnr, qnod 
Enryalns et Hyperbios fratres Attici primi laterarias ac domos 
constrnxisse feruntur (Plin. n. b. VU 56, 194). Cnins rei eansa est 
est, qnod Intum ad fingendnm aptissimnm in Attica inyenitnr, 
ex quo non solnm lateres, sed etiam omnia yasomm genera 
fiebant Itaqne per totnm orbem terramm yasa Attica dispersa 
sunt, quae saepe ab antiquis laudantnr nomine axevrj ^Avuixa 
Athen. XI 484^) yel 'Amxdg niqafiog (Atben. I 28^. Matron 
ap. Athen. IV 136^ y. 103. Eustatb. ad II. 2 599). Pocula 



Digitized by 



Google 



Qaibus rebus Bingalonim Atticae pagorum incolae operam dederint. 71 

Attica nominatim Leonidas Tarentiniu Anth. Pal. VII 455 affert; 
efr. Pind. frg. 124 ed. Bergk. Qua de causa ars figlina ab homi- 
ne Atheniensi Goroebo inventa esse dicitor (Plin. n« h. VII 56, 
198). Pretiosissimam antem id Ininm erat, qaod prope Coliadis 
promimtariQm reperiebant, praesertim cam rubrica bene mi- 
sceretnr; cfr. Said. s. y. KtaXucdog xegafirjeg] Eratosth. ap. 
Athen. XI 482^. 

Extra urbem dno pagi noti sunt, nbi fignli habitavisse 
yidentar; primum in Perithoedis, qui pagos non mnltam a 
Corydallo abest, si quidemHyperboli demagogi, qai ex peregrino 
ciyis factns est (Andoe. ap. schol. Ar. Vesp. 1007. Plnt. Ale. 13), 
officina nbi imprimis Incemas £fibrioabatar, in illo pago Mt, 
qua de re certnm iadicinm ferre non possnnias (Ar. Nnbb. 1065). 
Veri simile est hune intellegendam esse in titalo I 49 y. 6, nbi 
decreti alicnias anctor nominator. 

Deinde ab opificio, qaod exercebant, Pithenses nomen 
traxernnt, qnoniam cnpas {nL^ovg) faciebant; efr. Steph. Byz 
8. y. nix^og. Itaqae Ill&og^ non Illr&og gemina forma est, 
qitae titnlis comprobatnr, id qaod ex indioibns corpori in- 
scriptionam additis Cacile cognoscimns. Plntarchns loco snpra 
landato Pithenses cnpas inyenisse refert, qaod ad idem fere 
Tedit atqne Stephani narratio. Guias auctorem Philoohoram 
esse, qni in tertio libro de pagis Atticis egit, samma com 
probabilitate Sarchner, Attica et Peloponnes. p. 10 coniecit. Ab 
opificio suo heroem Pithnm sibi finxernnt ut Geramenses Cera- 
mnm. Recte igitur et Milehhoefer et Loeper hnnc pagam inter 
Athmoniam et Pallenen ponnnt, h. e. in ea regione, ubi yitiom 
coltura florebat; nam yinam ibi procreatam Pithensinm capis 
seryabatar. 

Principalis antem figulorum sedesGeramici pagas est, qnem 
ex arte figlina nomen accepisse Philochoros in tertio libro (api 
Harp. s. y. Kegafieig) testatar. Ab antiqnissimis temporibas ibi 
opificiam a ciyibas exercebatar, qnorom primas Ghtücosthenes 
pntatar (Plin. n. h. XXXV 12, 155). 

Garn igitar in hoc pago ab initio yasa et fierent et yenirent, 
maltornm hominnm commercium paulatim ibi oriri necesse erat 



Digitized by 



Google 



72 Carolns Scbcriing 

Qua in re gravissima cansa posita esse mihi videtar, cor fornm 
Aiheniense in Geramico fnerit 

Qnattnor titnlornm, in qnibiu xegafielg nominantnr, primnm 
enm affero, cnivs fragmenta diversis temporibns reperta IV 1 
p. 154 coninncta sunt, qnae recte esse conexa nemo negabit. 
EirchhofBashaecsuppIevit: [E]v^g6viog [f/ avi^x€]v[l^^val^ 
noUov%ip wv\ xeqafievg [dexernjv 7t]aidl [Jvog ii€yaXov\. Geita 
smit EvtpQovtog — xegafievg. Priore saecnli qninti parte titolnm 
esse exaratam ex littera f tribns lineis scripta cognoscimns. Ce* 
teri titnliy nbi vox xsgafievg occnrrit, hi sunt: 1 467 Eviakov dvyct- 
TQog Srcovdldav xeQafi(i)wg an^lfj; IV 1 n. 373" p. 88 Niaf^og 
av[i^fixev 6 7ieQafA€]vg e. q. s. (cfr. tamen Stndniczka 1. 1. p. 146, 
qui snpplevit [Ned^ov vtjvg); ibid. n. 373*" p. 101 [Mv]r)aiairig 
x€Qa/ievg fie xal l^vdoxldfjg avi^tpiav^)] H 3895 ^eftTlvtjg 
xcQofievg. lam statnendnm nobis est, ntrnm ^egafievg^ de- 
moticnm esse pntemns an opificii indicinm. Bossins qnidem 
'Demen v. Attika' p.75 adn. 95 pntavit xegafieig esse demoticnm, 
sed ipse addidit cansam, propter quam hoe fieri posse eqnidem 
enm Eoehlero nego. Neqne enim nnqnam invenitnr qnantara 
seimns demoticnm aliter expressum atqne IxüCc^aju^cov. Simplex 
snbstantiynm plurali tantam nnmero pro demotico adhibetnr, 
nt dnbitatio de notione remanere non possit. Itaqne falsa est 
Hartwig!! sententia, qni !n textu libri, qni inscribitnr'Griecbische 
Meisterschalen p. 2 in adnotatione Kegafievg demoticnm intellegit 
Cnm ipse attnierit Eoehleri commentationem Miiih, X p. 77 sq., 
qna docet medicos histriones Intrices solos fere nomini addere 
opificinm, mire dicit: 'Was die Basen der Akropolis betriCft, 
so bleibt es doch einigermaassen anüHUlig, dass sich die Tdpfer 
verhältnissmftssig so sehr hervordrängen sollten, wenn aneh ihr 
Gtewerbe an der Wende des sechsten nnd fünften Jahrhunderts 
noch so blühend war.' Haec potins cansa est, qna veri simile 
fit eos libenter opificinm nomini adscripsisse. Atqne si qni- 
dem aliomm opificnm hie nsns fnit, qnidni idem esse poterat 
fignlornmi qmppe qnomm opificinm snmmi esset momenti? 

1) cf. Stadniezka 'Jahrb.' II 145; Kirchhoff lY 1 p. 188. 



Digitized by 



Google 



QuilniB rebus siogalomin Atticae pagoram Incolae operam dederint. 73 

Alja sane qnaestio est, nnm propter opificinm qaod exercent 
ei figuH pagani Geramici fnerint, cnm antiqnitns fignlos ibi con- 
sedisse constet. Sed mera Bospicione nixis nihil temere affinnare 
licet Fortasse de Eaphronio certias aliquid eonstitnere iicet, 
qai süiDiiia cum probabilitate patatnr esse Eaphronias cele- 
berrimiis fignlns. Is enim flomit priore saeculi quinti parte^ 
quo tempore titnlnm illam exaratam esse statni; efr. Hartwig 
]. 1. p. 4. lam yero in vasis Enphronii inveninntar hae in- 
seriptiones: ^iaygog xalog et rXcevxtov KaX6g^)j quomm hie 
fiUns illins est, id qaod videmns lecytho qaadam, in qna exstat: 
riavxfar xakog ^eayuov] cfr. Stndniczka L 1. p. 162; Mein, 
frg. eom. 1 174. Hnnc Glanconem enndem esse atqne enm, qni 
anno 432 contra Corcyraeos missns est, omnes sno iure arbitrantnr ; 
cfr. Thnc. I 51, nbi etiam Leagri nomen affertar*). Eomm 
▼iromm gens e Geramici pago orinnda est; cfr. schoL ad Aristid. 
p. 485 ed. Dind. Itaqne certam est in titnlo 1 179. (« Dittenb. 
Syll. 1 25 y. 29Bq.) cnm MfiUer-Strfibingio legendnm esse rkavxuvi 
[Ix Kegttfiiiov]. Qnod antem Enphronins solas (cfr. Hartwig p. 4) 
e fignlis, qni nobis innotnemnt, dnos vires e gente Geramensi 
nobilissima ortos in vasis pictis praedicat, inde aliqna cnm 
verisimilitndinis specie nos conicere arbitror enm ipsnm eins- 
dem fhisse pagi. Sed licet haec coniectnra andacior nonnnllis 
yideatnr, hoc pro certo affirmabimns in Ceramico plnrimos 
fignlos habitavisse, etsi ex titnlis certnm testimoninm non er- 
etat Itaqne, qnae nltima Hartwigins in pagina secnnda ponit: 
^ea brancben nicht alle Keqafielg der Inschriften Töpfer zn 
sein , mihi ita potins snnt invertenda, nt dicam non omnes, 
qni 7C€Qafi€lg in titnlis dicnntnr, necessario Geramenses esse, 
qnamqnam plnrimos ei pago esse tribnendos probabile est 

Mnltos fignlomm cives esse iam commemoravi, etsi peregi- 
oos non deftiisse e nominibns coUigere licet Nam Brygi nomen, 
nt hoc ntar exemplo, civi Atheniensi inditnm non est. E comicis 
dnos fignlos eognovimns: Gephalnm, qni ab Aristophane Eccl. 

1) Hartwig 1. 1. p. 101 sq. 485. Klein "Yasen mit Meistersignatnren 
p. 137Bq. 

2) cfr. Stodniczka 1. 1. 162 sq. Hartwig p. 3. 



Digitized by 



Google 



74 Carolas Scheriing 

248 sq. oommemoratnr, et Ghaerestratnm, quem Phrynichus 
(Mein, n 586) illudit 

Monendmn aatem est fignlos persaepe ipsos rasa pinxisse; 
qnod si erat, mscribebant: 6 delva inoitioev] sed si qais vas ab 
alio jEactam pinxerat, ntebatur bis verbis: 6 äslva fyQcnpev. 
Ut Eapbronias interdnm yasa ab aliis picta fecit; cfr. Klein 
'GriecL Vasen mit Meistersignatnren ^ (1887) p. 143. 



CAPUT m. 
De mercatura. 

Restat, at de mereatnn panca verba faciam. Quo in 
negotio inqnilini magis etiam qnam in opificiis versati sunt, 
qaoniam e peregrinis oppidis orti Athenas apportabant, qoae 
cniusque patria ferebat, atqne res Atticas exportabant Itaqne 
Aeschines I 40 de mercatoribos ceterisqne peregrinis verba 
fecit. Cives antem a mercatara exercenda in nniversam magis 
abstinebant, praesertim si in foro sedere necessariom erat Inter 
eos antem, qui ampliora negotia habebant, cires inveninntnr, 
velnt eompinres, qui ruri habitant, ea vendnnt, qnae in fnndis 
reperiebant Quo in nnmero Ghanas Hermens est, qui terram 
Lasiadem ad Elensininm, qnod est in nrbe exstmendnm prae- 
buit (11834^ II 5 sq.). Uterqne pagns snb Aegaleo est, nbi 
mnltam bonamqne terram inveniri viri docti affirmant; cfr. 
Loeper 1. 1. p. 406. 

Hand procnl ab Hermi pago Gorydallnm versns Loeper 
p. 405 pagam Pteleasiornm posnit, qnoniam a Sopolide dye 
Pteleaso triginta modii calcis atrae triginta qninqne draohmis 
emnntur (U 834^ n 62). Loeper igitnr sie eondndit: qnod 
yeri simile sit omnia calcis genera ex planitie Gephisi riyi 
sumpta esse, ut terram Lusiadem ab Hermeo cive Tenditam, 
etiam Pteleasios, e quibus Sopolis calcem vendat, in illa 
regione habitavisse. Sed videtur aliquantum interesse inter 



Digitized by 



Goo^^ 



Quibtts rebus gingnlorum Atticae pagonim incolae operam dederint. 75 

y^ et xoviav. Haec calx est, quae ni fallor non tarn in pla- 
nitie inTenitar quam locis editis, nbi colles lapide calcario 
formantor. Ätque profecto in montibns, qni agrnm Atheniensem 
circamdanty mnltae ant sunt ant fnernnt fomaces calcariae, 
nt ex tabülis a Gnrtio et Elauperto confectis facile cognosci- 
mns. Itaqne in montibas Ulis Pteleae pagam sitnm esse pnto 
ita, nt propioT sit Thriasio quam Atheniensi agro, propterea 
qnod ilUc lapis Eleasinins caedebatnr, quem caernlenm fuisse 
scimiia, id qnod optime qnadrat, qaoniam atram calcem Sopolis 
yendidit; cfr. Lepsins "Harmorstndien p. 123. Itaqne Elensinii 
lapides videntnr eidem esse atqne Xl&oi fiiXaveg, qni afferan- 
tnr IV 1 n. 288 a 21 sq.; cfr. Eph. arch. a. 1890 p. 119 adn. 
Accedit, qnod lapis sepnlcralis IV 2 1620 k, nbi legimns 
[rk]^k€a]aiog, prope vicnm "^Kalyvia" inventus est, qno loeo 
Olim Thria fnit') 

Tertia ad Elensininm aedificandnm Sciras terra ab Arrhe- 
nide Paeaniensi empta adhibetnr, qni tribns oneribns appor- 
tatis dnodecim drachmas et dimidiam accepit (11 834^ II 60). 
Sie enim legendnm est^) Getemm etiam lapidis imago, quam 
Koehler corpori addidit, vernm exhibet. Qnalis terra Seiras 
sit, Snidas doeet s. v. 2xieog: fi axlgga di ioxv yrj levKi^ tig äa- 
n€Q yvtpog; confer schol. Arist. Vesp. 926: ozc kfyerai xal 
yij axiQfag, levxn^ rig waneg yvtpog. Mnlto''pretiosior fnisse 
yidetnr qnam terra Lnsias, nam hnins triginta') onera binis 
drachmis et dimidia singnla, illins tria tantum emnntnr singnla 
qnatemis draehmis singnlisqne obolis; cfr. Loeper 1.1. Sed 
nescimns nnde Sciras terra snmpta sit; Sciradis Miner vae 
templnm et in Sciro, loco «ad yiam sacram sito, et Phaleri 
erat Itaqne fortasse emnt, qni altemtro loco terram effossam 
esse pntent. Sed possnmns etiam arbitrari nomen terrae Sci- 
radis abisse in generis nomen, nt e loco Paeaniae propin- 
qno snmpta sit Bes igitnr in medio relinqnitnr. 

Praeterea ad aedificandnm opns est amndinibns {xalaiiL- 

1) cfr. Milchhoefer Mitth. XII 325. 

2) cf. Eph. arch. 1883 p. 167. Loeper 1. 1. 405 adn. 

3) in lapide faiso AAAA; cfr. Loeper 1. 1. adn. 5. 



Digitized by 



Goo^^ 



76 Carolas Scherüng 

d€g)f qnss ab Ergaso Icariensi emnnt (II 834^ II 53. 58). Ad 
teota coDstraenda eas esse adhibitas ex titalo IV 2 834^ I 24 
TidemaSy nbi ooninncti sunt axolvoi inl rag 6Qoq>ag xal naXa- 
liiideg. Adde Bekk. anecd. p. 269, 25 sq. s. v. xakafzldeg' rovg 
&rikuxavg xakafiovg (qaoniam xakafiig femininnm vocis xalafiog 
esse grammaticQB ille opinatnr) rovg ngog cvvdeafiov xCiv 
TtXiv&lvitJv xcnaatQWfiatwv T^g olxoäofilag. Arnndines Er- 
gasnm e propinqnis Maratbonis paladibns sibi comparavisse 
credo. 

Tales arnndines etiam femina civis Piraeensis vendit Ar- 
temis nomine (II 834^ I 64), qnas in yicinis litoris stagnis 
multas fnisse apparet; conferas Seboennntis agmm sacram, 
qnem snpra p. 14 commemoravi. Satis memorabile boc exem- 
plnm est, qno demonstratnr feminas qnoqne cires interdnm 
mercatnram exercnisse; alind titnlomm testimoninm non inveni. 

Omnino in Piraeo, ad qnem omnes nares appellebant, 
qnibns peregrinae res in Atticam importabantnr, varios mer- 
catores convenisse manifestum est. Inter ea, qnae alinnde 
apportabant, magni momenti lignnm erat, cnm Attici montes 
minime satis multnm praeberent ad naves aedificandas ceteras- 
qne res efficiendas. Qua in mercatnra tres cives occnpari 
scimnsy nnde conclndemns in negotiis maioribns nonnnnqnam 
cires esse rersatos. Omnes lignnm, qnod e peregrinis terris, 
Hacedonia imprimis (cfr. II 834^ I 66), importarerant, non 
circnmcisnm rendebant ('Rohbolz'), nt scalpendi labor lignariie 
relinqneretur. E lignis a Pbormione et Xanthippe emptis limi- 
na forinm et tigna fiebant, qnibns fenestra neocorii Elensinii 
tegeretur {ine^ovata TL 834^ II 14. 28.), et partes valyamm 

cancellatamm (v. 37). Tertins civis K tav est, qni 

ligna ad Haloa celebranda vendit.') Alia ligna a Syro, Simia, 
Gonope emnntnr, qnomm nominibus nihil additnm est nisi vor 
ifinoQog,*) Inde primnm apertnm est haec qnoqne ligna e 
Piraeo in nrbem apportata esse, deinde certnm est eos civinm 
nnmero non esse adscribendos nee magis inqnilinis, cnm causa 

1) lY 2 834^ 1 43. Quid sopplendam Bit, incertom. 

2) II 834* I 70 II 11; IV 2 834* 1 13. 



Digitized by 



Goo^^ 



QniboB rebns Bingnlomm Atticae pagomm incolae openm dederint 77 

prorsius desit, cor demoticnm exaratom non sit. Itaqae pefe* 
grini pntandi snnty qni ex aliqua arbe — de GoriDtho eogitare 
poterimnSy iinde molta ligna importata sunt; cfr. II 834^ II 21 
34 — ligna in Piraenm vehebant eisqne yenditis pancis po8t 
diebns redibant; naQeTtl&rjfiot, a Graecis vocantor; cfr. Giere 
L 1. p. 250 sq. Manifestam antem est, freqnentissimos in Piraeo 
eos faisse, qni eommerdam maritimam exercebant Saepissime 
igitor in titnlis et apnd scriptores illi Bfinoqoi com navicnlariis 
{yamhqQoi) coninngnntar, nt iam qainto saecnlo societatem 
habnisse yideantnr: v. Wachsmath II 1 p. 153. Quo in nnmero 
cives esse recte Wachsmathias 1. L dixit, nt ap. Dem. q. f. 
LVni 6 Micon GhoUida affertor. Inter navicalarios Gleonem 
civem cognoscimns ex titalo n 834^ U 23, abi ligna ab Hegia 
Gorinthio empta in Piraenm nt videtar vexisse traditnr. Pere- 
grinns antem Melanthins porthmens est, qni sarmenta e Piraeo 
Elensinem yexit (IV 2 834^ I 49). 

Qnantopere antem in mercatnra transmarina peregrini 
atqne inqnilini praevalnerint, maxime ea re demonstratnr, 
qnod anno qnarti saecnli tricesimo tertio Gitiensibns popnliscito 
permissom est, nt fondom ad templom Veneris aedificandnm 
sibi compararent; cfr. Wachsmath 1. 1. Qaoram peregrinornm 
pessimae famae Phaselitae erant, qnibns malta opprobrio dat 
Dem. q. f. XXXV initio. Unins inqnilini nomen Epigonnm 
ex II 773 A II 22 novimns. 

Plarimam rero ab illis mercatoribos framentam importa- 
batar, coias copia tanta erat, nt Dem. XYIII 87 dicat Athe- 
nienses omninm plnrimo fromento importato resci; cfr. Boeckh 
'Staatshansh.' P 109sq. 

Dao in Piraeo erant loca, nbi framentam deponebatnr: 
aala, qaae ahpmftiaXiQ vocabatar, abi framentnm pnblice 
emptam erat,') et delypLa h. e. aala, in qna rendentes emptori- 
bos merces exponebant*) Ibi igitar ol aiTonwkatr frumentam 
coemebant, nt in minores partes divisnm mrsos venderent. 
Non plns qoinqaaginta corbes coemere illis licnisse ex Lysiae 

1) schol. Ar. Aeh. 547« Dem. XXXIY 37, ubi ad eondem locom spectat 

2) schol. Ar. Equ. 979; cfr. Harp. s. v. 



Digitized by 



Google 



78 Garolns Scherling 

oratione contra sitopolas habita intellegimas (XXII 5). Quo 
ex loco conclüdendam est plerosqae inquiliDos füisse; nam is, 
quem Lysias a iudicibns interrogari narrat, mqüilinnm se esse 
profitetar. 

Praeterea rnbrica importabatnr, quam ad res mbro oolore 
tingendas libenter Athenienses adhibebant.^ Medio saeenlo 
qnarto Gea mbrica in nsa maxime fiiit, qua de cansa pactum 
cum CSarthaeensibns Inlietis Goresiis £aetam est de mbrica 
Athenas exportanda, qnod adhnc exstat II 546; cfr. Boeckh. 
1. 1. P 349 sq. 

Eis, qni iiiTtoqoi vocantar, naTtriXoij propolae, opponnntar, 
qni apnd nos sunt ^Kleinhändler, Eräiner\ Apparet antem rea 
admodnm yarias eos vendidisse; omnia fere, qnae ad nsnm 
hominnm pertinent. Simpliciter propolae signifieantar in cata- 
logis paterarnm argentearnm Gallias (IV 2 768« I 22) et Ni- 
cander (11 774, t9) Piraeenses inqnilini. Accnratins opifidnni 
duomm inquilinornm notnm est, qni tns (IV 2 772^ A II 25) 
et stnppam (IV 2 775^ I 24) vendnnt, quam cnm ceteris rebus 
ad naves omandas pertinentibus mnltam in Piraeo licere De- 
mosthenes q. f. XLVn 20 testis est Adnumeranda est Pi- 
raei propolis Melissa salis yenditrix, cnins titnlns sepnlcralis 
(II 3932) in coemeterio Piraeensi inyentns est. Quin inquilina 
Sit, non dnbito. Geternm sal in ipsa Attica comparabatur ; 
nam Plin. n. h. XXXI 87 sal Atticnm memorat et Diogenes 
epist. 4 bis rovci iti^vrjoiv aXag landat Credibile est a salis 
comparatione locnm inter Piraenm et Phalemm sitnm {ZiXai) 
nomen accepisse.') Importato quoqne sale Athenienses ute- 
bantnr, maxime Megarico ; cfr. Boeckh. 1. 1. 

Cum amplissimo in Piraeo commercio cohaeret, quod 
argentarii ibi imprimis habitant Plerumque penes inqnilinos 
hoc opificium fuisse crediderim; nam Pasioni Achamensi a Dem« 
XLV 28 commemorato ciyitas Atheniensis popnliscito data erat; 
cfr. LIX 2. Eum in Piraeo habitayisse ex Demosth. LII 11 
yidemns. Idem ab Isocrate XVII 2 sq. nominari yidetur. 

1) Saepe in tttulis ad aedificia pertinentibus mbrica commemoratnr. 

2) cfr. Barsian I 267, Boeckh I' p. 141. 



Digitized by 



Google 



QuiboB rebus singiilonim Atticae pagorom incolae operam dedeiint. 79, 

Ad extremnm commemoro propter ingentem mercatoniii^ 
nantarnmqne mnltitndinem non defaisse meretrices. Eas certa 
in oppidi parte sedes habüisse colligendnm est ex Aristoph. 
Terbis Pae. 165 ifi üeigaui naga Talg Ttogvaig, cfr. schol. ad 
h. L; Theop. ap. Demetriam de elocnt. 240 (9, 102 Walz.). Praeter 
servas multae inqnilinae hac re victnm sibi parabant, maxime 
com Instra institnerent, nt IsaeuB VI 19 inqmlmam commemoraty 
qnae in Piraeo puellas alebat; Alciphr. ep. I 6, 2 Hermionitidem 
inqmlinam Piraeensem indaeit Itaqne Timarchos in Piraeo 
corpus aliis obtnlisse dicitor (Aesch. I 40); cfr. Wachsmath 
niU adn. 4.; p. 156. 

Phaleri pagns nt in opificio, ita in commereio nollins fere 
momenti est, cnm exThemistodis temporibas omnia adPiraenm 
eonversa sint. Nam qnod HesychiusO rhaphanos Phalericas 
commemorati band soio an rhaphanos Phaleri caltas dicat 

In ceteris qaoqne pagis maritimis commercinm et nayi- 
gationem exercitata esse consentanenm est; sed prae Piraeensi 
mercatara raro nominantur. Ut Arist Lys. 59 sq. cam schol. et 
Ban. 204 cum schol. Salaminios optimos nantas landat, cnins 
rei altemm testimoninm est, qnod Mnesigito Salaminius primns 
qninqneremes aedificavisse dicitnr; cfr. Plin. n. h. VU 56, 208. 

Elensinü cives Megaclides et Thrasyllns mercatores a 
Demosth. LII 20 affernntar, nbi eis peconiam in qnaestnm 
maritimam datam esse comperimus. Inqnilinns hnins pagi 
Diodoms est, qui ligna olivaria vendit (IV 2 834^ I 51); cfr. 
p. 45, nbi daos lignarios illic habitare yidimas. Deniqae 
Demosthenes Timosthenem Aegilieosem mercatorem nomioat 
XLIX 31. Ceteri pagi non commemorantur. 

In nrbe Athenarum potissima propolaram sedes Melite 
pagDs erat. Inde fiactam est, nt non tarn mnltos opifices, 
qui proprio dicnntnr, ibi inveniremns quam in aliis nrbis pagis. 
Sex antem viri inqnilini et tres feminae noti sunt, qni propolae 
commercium ibi profitentnr; qaommHeraclides(II773An lOsq.) 
Pyrrhins (II 768 1 26) Thratta mnlier (11 773 A H 14sq.) propolae 
nominantur non addito quid vendant Ex ceteris Midas etSoteris 

1) Heaych. 8. v. ^^aAi^^ixo^ ^^voi (al} ano v^gktxix^^^ nt coniecit 
Hase hl tbeiaaro YIII 6tt a B C. 



Digitized by 



Google 



80 Carolas Scherling 

(IV 2 769 n 7. 11) sesamom rendaBt ; cfr. qnae de eis pag. 30 
dixi. Porcos Sotio vendit (IV 2 834^ I 43), qni Bhariam qaoqae 
campiim porco Instrat Praeterea ab inquilinis Melitensibns 
yeneont plambnm et anram, qaae in Erechtheo aedificando 
adhibentnr, qaomm illnd Sostratus (11 324 c II 37), hoc Adonia 
praebet (ibid. 33 sq.). Hos in septentrionali Melites parte 
habitavisse propter Golonum forensem vicinnm facile oonieiemos. 
Nnm is, qni IV 2 772^ A 116 eommemoratar, ibidem habitaverit^ 
incertnm est, qnoniam demoticnm in lapide non legitnr. Tertia 
inqnflina toris venditrix est nomine Melitta (IV 2 776« B 2). 
Eidem pago mellis et casei venditores triboam, qnos pellinm 
depstaram venditoribos Gydathenaeensibns propinqnos esse 
Arist Eqn. 853 narrat Qnod antem in Melites potissimnm 
pago propolae consedemnt, inde explieandnm videtar, qnod 
proximnm adest fornm, nbi eos merces spectandas proposnisse 
apparet. 

Praeterea dnae feminae in Alopeees pago innotnernnt, 
Onesime legnminnm venditrix (IV 2 768« II 15) et Soteris^ 
qnae II 768 1 13 propola nominatnr. Goeles pagi esse Attam 
legnminnm venditorem qnadam cnm verisimilitudine Gleroins 
arbitratur, qnoniam qnod in lapide IV 2 772^ B II 24 exstat: 
ky K oItuSv, facile potnit exarari pro iy Kolikrj) obcwv. 

In foro antem cotidie oonreniebant homines,nt antyenderent 
qnas res renales habebant ant emerent qnaecnnqne opns erant. 
Unioniqne mereinm generi snns locns erat tribntns, qni ab ipsia 
rebns nomen trahere solebat, nt 6 x^<^Qog rvQog (Lys. XXIII 6), 
t6 oxpov (Aesch. I 65) alia. De singnlis rebns Waohsmnthins 
II 1 p. 457 sq. ita egit, nt nihil noTi addere possim. Hoc solnm 
denno moneo ab inqnilinis servisqne propolamm negotinm in 
foro sedentinm gestnm esse atqne rarissime cives occnrrere; 
cfr. Dem. LVII 31. Senris saepe a dominis tabemas exeroendas 
traditas esse constat, nt Athenogenes inqnilinus Midae senro 
nngnentariam officinam in foro sitam tradidit; cfr. Hyperid. 
erat V. Qno in nnmero ei snnt, qni ancrjvlvatr appellantur, nt 
Pythodoms Phoenix, cnins Isocrates VII 4. 33 mentipnem facit, 
et Pamphilns, qni II 834^ 1 12 sq. H 35 affertnr, qnod mbrioam 



Digitized by 



Google 



QnibuB rebus nugulorum Atticae pagoram incolAe openun dederint. 81 

picem alia ad res ooloribns tingendas necessaria vendidit; cfr. 
Waohsmuth II 460. Idem de eU valet^ qni in Theseo sedem 
habent; dr. Wibmowitz Herrn. XXII p. 119 adn. 1. Qaod temp- 
lam inter fonun et areem sitnm esse nunc constatO« Ibi Aminias 
oorbes vendit (n 834^ I 65), HeracUdes ligna (ibid. 19), Philo 
res ferreas (ibid. II 30. 55 sq. IV 2 834^ I 46; cfr. n L L I 68), 
et Gallicrates (IV 2 834^ II 24 sq.) aliquid, qnod ad amas aSneas 
speetat Idem II 834® v. 16 aidfiQOfcdlrjg appellari yidetur, 
unde non andaeiiis erit conelndere eeteros qnoqae, qai eodem 
vel simili eognomine praediti sunt, in Theseo res soas vendidisse. 
Hoinm dao lignomm venditores snnt: Hermaens et Galliphanes 
(11834* T. 35. 17) ; Gario XirQOTtiikTis (ibid. y.22) ; Tibeas Ttefofdo- 
TttiXrjQ (ibid. T. 21). Nnm is, qni picem rendit (II 834^ I 69), 
idem sit atqne ille, diindicare non andeo. 

Hand procol a foro Philo CoUyti inqailinns habitabat, qni 
salsamenta vendebat (11 773 A II 31), qnae e Byzantio et Phoenicia 
potissimnm importabantnr. 

Etiam in pagis sabnrbanis prope Ceramicnm sitis nonnnllos 
mercatores invenimos, qni res ad aedificandnm neeessarias 
vendunt; qnae cnm non in foro renirent, cives inter eos exstitisse 
mimm non est, qnalem in Scambonidis invenimns Heraclidem, 
qni aliqnid vendit, qnod ad domns sacras pertinet(IV2 834^ 1 17). 
Ibidem Enytns inqnilinns occnrrit, qnem lapides vendidisse, non 
ipsom circnmcidisse legimns (ibid. I 55). Mercator, non opifex 
nt Clercins vnlt, Demetrins Laciadarnm inqailinns pntandns est, 
qni tegnlas Gorinthias vendit, h. e. qnas e Gorintho Athenas 
attnlit (H 834» I 71). 

Prope Laciadarnm pagam locus situs est, qai 2kIqov no- 
minatnr. Ubi sedem habnisse arbitrorGephisiadem mercatorem, 
qaem Demosth. q. f. LH 3 commemorat. Eo loco ab omnibns 
codicibns traditam est: olxri%wQ wv iv 2ifVQq} aeqae atqae § 9: 
h 2xvQ(p xaroixovvra. Sed baec verba recta non esse e conexu 
«ententiaram ooUigere licet Dicit enim orator coram iadicibas 
Atheniensibas Lyconem Heradeotam inssisse Pasionem argen- 
tarinm argentnm, qnod reüqaisset, cum ipse mortuas esset, 

1) cfr. Wachamuth Bh. Mus. XLYI 327 iq. 
Leipdgw StadiM. XVUI. 6 



Digitized by 



Google 



82 CarolQB Scherling 

Cephisiadi penolvere Hyuv ort xoivtJvogeiTi avvov 6 Kf]g>ioiaär]g 
ovvog ohc^uiQ füv wv ev SKu^tp, iv dk %(^ nagovri kip kze^q 
QTvoöij^wv i^Tto^iif. Sed qni Ljcon dicere possit: Gephisiades 
in illaScyri insida habitat, nnnc vero non adestCAthenis scUicet), 
non ÜEM^Ue qnisqnam explicaverit Necesse potios est oratorem 
dicere Atticae qaodam loco eum habitare, sed tum negotiorum 
caasa esse profectam. Itaque in verbis traditis ea vis, qaae 
sententia flagitator, non inest Deinceps § 9 haeo legimns: mv 
liitovMv av&Qwnov (seil. Krjtpiaidätjv) xal h2KVQ(fi xccvoixovna 
xal oväevog a^iov. Apparet antem bis verbis oratorem Gephisiadi 
maledicere; inde igitnr, qaod in Scjri insula habitat» enm non 
nanci esse conclndit lam circamspicientibas, nnm aliqaod de 
Scyro proverbinm notnm sit, dao occnrrnnt Primam i^). Zenob. 
cent. I 32 invenimus : a^ SxvqIo ' Ttagoifila BTtl xiov evveXcDv 
xal (jiTidkv kvaixekkg i^orsiov, naQ oaov TserQcidrjg xal Xvtcqol 
eariv rj 2ytvQog. Igitnr si qnis quid possidebat, qnod nullius 
esset pretii, dicere solebant: agxeig aQxljv 2iwQlav. Quomodo 
ad hoc proverbinm Demosthenes q. f. alludere possit, nt Leutschius 
et Schneidewinus in edit paroem. 1. 1. in adnot dicunt, equidem 
non intellego. Neque enim ad incolas spectat Alterum pro- 
verbinm est älxt] ^KüQlay quod affert PolL VUI 81: SucvqIov 
öi dlxrjv ovofidCovaiv oi x(oiÄq)dodidaG7Uxloi vfiv TQoxeiay' 
ol yaQ q>vyoötxovvr€g eaxi^fCTovto eig 2xvQoy t] eig ^^qf^rov 
anoöriiielv, Aliter, sed rectins Hesychius proverbinm explicat 
s. V.: ^QrefildcjQog idimg, q>v^oLy ij Qrjaiwg xakelvatr r&levtij' 
rpvyovta yag avzdv €lg 2kvqov kxei xcevoKQrifjivia^val q>aaiv. 
Cur autem de rupe deiectns esse dicatnr, Eustath. ad II. I 622 
p. 782, 52 narrat, ubi aperte duo proverbia commutat Itaque 
cum summa severitate LycomedesTheseum ultus esse putaretur, 
proverbinm SuvQia dixt} ortum est PoUucis explicatio magis ad 
proverbinm ^Sxvqioi^ quadrat, quo sensu ^'l^ßQioi et ^tjfivioc 
proverbia adhibita sunt.') Sed ne illo quidem proverbio De- 
mosthenis locus explicatur. Itaque nihil notum est, quod ora- 
tor perstringere possit. Si vero 2idQ<fi utroque loco corrigemns, 

1) Hesych.8. V.; cfr.Mder-SchOmann-LipBius^/r. iVoz. p. 908 adn. 407. 



Digitized by 



Google 



Qniboa rebus aingaloram Atticae pagoram incolae opeiam dederint. 8S 

et sententiae satisfaciemas et sciemas, cur ibi habitareCephisiadi 
opprobrio detnr. Nam qni in Sciro habitabanty pessime aadie- 
bant apud Athenienses , qua de re Tide looos a Wachsmathio 
I 261 adn. 2, n 1 260 adn. 2, 275 adn. 6 collectos.') Accedit 
quody cnm praecedant verba iihoixov av&QWTtov, non quadrat, 
si per eopnlam xal mentio insnlae longe ab Attica remotae ad- 
iongitar. Simnl antem intellegimas, cur orator dixerit oUijtwq 
wi^f qnod yerbnm minus nsitatum est, et § 9 ycaroixovvTa pro 
8implici oUovyra. Nam olxwv h proprio adhibetar de pago, 
in qao singoli inqnilini habitat; cnm antem Seimm non in nnmero 
pagoram Sit, orator simplici verbo nti nolnit 

lam absolvi, qnae de opificiis Atticis explorari. Ut antem 
facile cognoscatnr, qoam mnlti onminm generom opifiees in sin- 
gulis pagis ezstent, qnaeqne genera inveniantur, qnae non in- 
veniantar, catalognm civinm, qni qnidem e titnlis noti sint, Glercii 
exemplnm secntns addam. Etiam eos inqnilinos colligam, qni 
post enm innotnemnt eosqne adinngam, de qnibns nunc certiora 
scirnns quam Glercins. 

1) Sdnim in medüs citharoedarom sedibns erat; efir. II 773 A II 26, 
ubi Demetria xi^ap<pdoq Epicephisiae mqaflina affertnr; cfr. Löper 1. 1. 402. 
Praeterea in illa regione sarcophagas- inTentns est, in quo ossa molieris 
una com Ijra et plectro erant, unde cooeladendum est eam dtharoedam 
fnisse; cfr. Milchhoefer Text I 16. Urbem Tersos in Geramico exteriore 
meretrices sedebant; cfr. Wacbsmath n 1 p. 259 sq. 



Digitized by 



Google 



Appendices. 

I. 

GatalogQB navinm arohitectommy qai in titulis post Boeok- 

hinm editis nominantor. 
(Asterisco eoram nomina notata snnt, qai apnd Boeckhium 
occarrunt). 

*l4yv6dr]fAog 
[2]vfifÄ0Qla l4yvo[drifiov\ Iqy. II 804 A a 82 
\J]rjfÄaKQaTla 'Ayvodrifxov i(fy. IV 2 872^ 34- 64 

*me^l(4ctxogCf) 
\nQ]6v[oiap 'AkB^ifjialxov] igy. U 806, 17 

EvTtloia id(4vvTov l^y. 11 794 c 60. ^u4/avvt7]s kjteaiiBV' 
a^ev V. 65 

^TQOTTjylg [Afivv]TOv iqy. II 795 f 45 
"Hßri UfivvTOV egy. U 799 d 32 

0uja<p6Qog 'Afiq>i[ ] igy. II 794 b 60 

AfÄq)lvofiog 
EtxXeia *A(4q>iy[6fiOv\ Ipy. II 794 c 9 
[nQ]6vo[t]a ^Af4]q>[iv6]fiov kqy. II 799 b 11 

^Aqlot — 
"AfiilXa IdgiOT — egy. II 795, 11 



Digitized by 



Google 



Appendkes. 85 

Evdla '^^QiOTOxJLiovg i(fy. U 794 b 92 

* ^AQiavoxQOTfjg 
[— *Aifi]a%on(iaTovg i^y. II 795 d 56 

^Afiatofioxog 
T^y SaXniyya liQtarofiaxov kgy. 11 804 A a 63 

Evg>gahovaa W^^yccu i^y. 11 804 Ba 43 
'lavaa l4fxiv€w igy. II 804 B b 42. 

[— W«c€yjj]idot; %. n 806, 5 

**j^fX^viMog 
'YyUiar Hfgx^Uov %. II 804 B a 65 

• Jfjfiüvilijg 
I[aXfrty]^ Jrifiotilavg ifff. 11. 808 add. 7 

Jiorvoiog 
^Inno&wvttg — Jiavvaiog a[^i}fhn[ü)]v Ineox. II 794 c 18 
«</Mig — „ „ „ n 794 c 38 

Bvqnjfila — „ „ „ ibid. r. 57. 

Jionel^g 
KaraTiXi^] Jionel^o]vg i(fy. II 795 a 1 

• Emyirrjg 
Mhplg ^tyivovg ify. 11 804 B b 50 
Bvxaqnla ^ftiyhovg igy. II 804 A b 16 
Bimlxla 'Eniyiylovg i(fy. U 795 f 41 
Evg>[fj]fäa [Eniyir]avg %. II 799 d 25 
vrjg 'Oo&elag [E]myivovg %. II 804 Aa 76 

^ftixaQl&qg 
lBaiq}9Bia OSnixaQ]ldov egy. II 797 b 35 
BmQlg "BmxoQldov 1^. II 798 b 38 
Bfaaela "Bnixalglldov %• U "^^^ ^ ^^ 



Digitized by 



Google 



Bß Carolas Scherling 

MeylaTTj ^Ercixagldov igy. II 798 b 9 

EvtpQaviOQ 
26ßri — Evq>Qavo}Q a^izixtwv iTteaxevaaev II 794 c 46 
EüQ{L7tr] — E[vq>]Qav(üQ — — ibid. 54 

EvTclola — Evq>Qavü)Q — — ibid. 69 

Qeoq) — 
'[/r7co&(jt}VTig 0€O(p — igy. II 794 e 17 

* 'leQouXrjg 
Evgytjfila ^l€Qoiili[ovg] Igy, II 794 c 56 
[— 'l€Q]oidiovg %. n 799 b 35 

J\Q]a\y(pdl]a 'l^QO(p]wvrog igy. II 795 c 11 

KvfjaiTCTtog 
Tlav^qa KTtjalTCTtov igy. II 797 b 17 

* ^vainkeldrjg 

TTiv *AfA(pi%Ql%ifiv AvoixXeldov igy, U 804 Aa 43 
T^y iSgiS-eiav Avaixleldov kqy, H 804 A a 56 
EvTvxfig {Av]au(LUldov igy. II 795 f 24 
N€(46ag Avatxleldov Igy. II 804 Bb 1 

* Avaixkrig 
^AnoTOfiag Avaixkiovg igy. II 794 b 71 

* AvaiXQaxrig 
'Hycfiovr^ AvoixQazovg igy, H 794 b 64 
^laaw AvaixgaTOvg egy. II 804 Bb 31 
Uerofiivri Av\aixQaTovg\ Iqy. H 795 e fin. 

* Avalorgarog 
"Ercldei^ig [A]va[ia%]gccKov igy. II 804 Ab 63 
^l7t7tayiaybg AvaiargaTov^s} igy. II 804 A a 14 

Avai — 
lU[%\ofxivv] Avai[—] igy. II 799 d 39 

NavüiTikfig 
Ooißtj NavaiTiXovg igy, II 794 c 49 



Digitized by 



Google 



Appendioes. 87 

* SBvoxkijg 
'A[QT]€fÄio[ia SB]v(nüi[iovg] igy. 11 795 e 44 

Sevofpavrog 
2vva}Qlg E€vog>dv[tov] €Qy, II 798 c 14 

Sßv6q)ilog 
2vvwQig S€vo(pi[lov] €Qy. II 794 c 29 

ndfiq>ih>g 
Eidoxifiog — na(4q>ikog a^iTixTwv eTfeax. II 794 c 14 
Ev7tQ€[7tfj]g — naiiq)tlog a^. ifceay,. v. 22 
2vvo}Qlg — nafÄg>ilog aq%. ineaii. v. 30 
^vva — nafi(pi}{og] aq%. e7tea%. v. 34 
JixaioavvT} — Ila(x(pilog aq%, ineax, v. 42 

niarog 
KexQo[7tlg] niaTo[v] iqy. II 802 d 5 

cfr- Boeckh *S. U'. p. 88. s. v. Kengoftlg. 
TLfiavÖQog 
EvhfiivT] TifJtavÖQOV iqy. TL 794 b 78 

* Tifxoxlrjg 
Jjjhdg Tifioxliovg sQy. II 804 Ab 43 

OlXdJV 

Evd6%ifJLog Q>il(o[vog] igy. 11 794 c 13 
GifÄig miwvog egy. II 794 c 37 
Nsf^edg Olkujvog igy. II 794 c 25 

XaiQidrifiog 
EvKleia — XaiQidYifio[g aQxi\T^T(üv kneax, II 794 c 10. 
Nefjiedg — Xaigidrifiog dgx- Inean. v. 26 
0olßr] — XaiQidrifi[og] iqx. iTteon. v. 50 

* XaiQioTQttvog 
Jr^fioxQarla XcttQBa%Qa%ov igy. II 804 B b 83 
Jvvafiig XaiQeOTQdtov kgy. II 804 Bb 16 
^InnodQOuLa XaiQeaTQciTOv kgy. 11 804 Ba 68 



Digitized by 



Google 



88 Carolin Sdierliog 

K^atiQtf] X[a ]Q[€a%Q]a[T]ov igy. U 808 add. 16. 36. 
cfr. Boeekh. 1. 1. p. 99. 

XaQfig 
26ßf) Xaiffitog i^. U 794 o 45; 797 d 29 

firagmenta: 
'A%aXavzrj[—]ovg i^y. II 794 b 56 
'A\x]ikUil\a[—]iovg II 799 d 46 
[Jo]Sa[—]Ke(k[ovg %.] II 797 d 46 
[—]Tfl[—x]Qatovg egy. 11 798 a 6. 



yGoooM 



Digitized by ' ^^^_ 



ii 



< 



IS 



B 
a 
'S 



1 



i 

! 
I 

s 

I 



I 



AddituneBte ad Clercii cttologniii. 89 

3 s sstss 8 s$?;;sss? 



I 



n 



•» 
•§ 



<3 t 

8 2 Ö JF 2 

•-• ►H ^ r- lO H4 

^ PQ H^ M( PQ i 



•« . «^ » "^ •• r 






d 



u 



2 



d 






Pill ! 



döl 



i 



h I 

Sa a 



I 



I 



? 



J 









*ö 



"I 



•< 

^ 



CO 



I 



I 



I 



Digitized by 



Google 



90 



Carolas Scheribig 



ii 



^ ^ o» 00 lo <x> 






■s 



eo CO r- r» r- cd «o 
OD oo r- r- i- t* f- 



«>r»*^€0 PfCOODoO 



M H^ ö •-< 5 2 

o "* ^ 




Digitized by 



Google 



CaUlogns ciriam. 



91 



S S 



lA O C« OD •<«* 



C« OD ««* O» 

— ^ r- «o 



o 






^ CO 

CS 5 3 9 ^ ► CS ^ N^ •* "^ ^ -. "-• Z 'S *^ »o 



«s 



ö «^ 1^ 



9 

! 



t0 






p. fi 



00 CO 




3.P4 09 O 






CO O H '^ S i-3 












O) O «-( C^ «O ^ lO 



^ 















.1^ 



^ « €Ö 

€0 OO fO 



Digitized by 



Google 



92 



Caroliu Soheriiiig 



II 












s 






O 



I 






Cd 



•o "ö »Ö 



illllli' 






|1'S|II§| jUillil lll«!»! 

^l-t^J^J^ l'ä'S^sJ^i -^^SliJ^S 



ll 





s 

s 



|5„ 






I' 



s 



■<A'tei < 



3 

I 

P4 



i t^^ 

s S i<^ s 

PJS I I 



H 









£S 















I 



9^ ^H»^^9^^ ^kOiA 



I 



.4 



t 



m 



Digitized by 



Google 



..s-y^ 



V 



CfttalogoB diiiiin. 






93 



«0 «0 O lO lO aO 
^ ^ t- M» lO lO 



CO 09 CO M I** QO O^ 00 






H S 







7- a a 

r« g^ *^ «-^ "^ H4 i-i 



«ÖS ^ 



ö»-* 



I 



•3 

§ g 'o 3 



■1 

II 






5»5»ltl'^ 



g . 

S 8 S'Sl 



''S s § i « 



•a _ 

B->. »S S>S 



MM 
1t 



... .64 

3 '§11 

1.1 Uli. f 

■4 <) Q H C4 ,J I 



S 



3 
'3 

I 



I 









3 

3 

a 



T 



1. • • 

•S a i §1-3 
•< n o oa Ol S 



1 



on«'» o -M c* CO 

«O » t- t- t- t- 



I I 

• a .a - 

:a t 1*1 

PM < o 6 o 






^ I 

•§1 

H sc 



■O <Ö f^ OD 9> O 

t- r- «-«-(- OB 



Digitized by 



Google 



94 



Carolas Scherling 



Ol 'S 



! ö 



aa'-'»-«aaga « 

cOe*»«cM«eor-coc* 
aoao«eoaoaor-oO'- 

K ►-^ a aa <^ 



« 

>► 









OD r- -^ 



— «o 

OD 



H^as 



eo CO CO «>« 

OD QO ^~ «^ 




illlllilli i|- 



. . OQ • S • . Q OD 

iaiats •■if 

Ja t=i ^ o <«s 




P4 



Cji 



C9 



*2 CO 



II 



Sa 



9k. 






<4< kO OD r- OD o> c> 

a 9 Od Od 0> Od O 






Digitized by 



Google 



Gatalogus civiam. 



95 



— »O lO 







J? 






d 


0> 


^ 


OD 


CO 


OD 


CO 


eo 


«D 


o 


^ 


*1« 


^ 


^ 


P.S 


«0 

OD 


s 


s 


s 



I 



0! 



' B 

H 

O a 

o 



11 i 



:3 

IS s 



- I 

'"£ 55 g s 

S ' 8 

S ^ ^ 

^ OB 

«• 'S 






ä 






so Mp 

m ^ 



o a 



o 



B 



& 



a 

I 



s 
5 



:! 






<§ 



4 



Digitized by 



Google 



IV. 
Index geographicus. 



Acharnae 20. 23. 43 sq. 48. 59 

AcherduB 11 

Aegilia 30. 61. 79 

Aezone 15. 34 

Agnus 28 

Agryle 17. 41. 47. 49. 54. 56 

Alopece 16. 33. 35 sq. 47. 49. 55 sq. 

62 sq. 69 sq. 80 
Amphitrope 30. 64 
Anacaea 11 
Anagyros 16. 34. 39 
Anaphlystas 30. 64 
Ancyle 17. 54. 56. 70 
Araphen 25 
Atene 30 
Athmonia 18 sq. 
Aalon 65 
Azenia 30 

fiesa 64 

Gephale 29. 52 
Gephisia 22 sq. 36. 51 sq. 59 
Ceramicos 50. 55 sq. 69. 71 sq. 80. 83 
Geriadae 36. 39 
Gettus 45 

Gholargtts 13. 32. 54. 59 
GhoUidae 21. 43 sq. 52 
Gicynna 29. 53 
Goele 50. 55. 80 
Golias 71 

Gollytas 38. 40. 47. 50. 55 sq. 67. 70. 
81 



GobaoB forensis 50. 68 

— hipplus 17. 55. 67. 69 
Gorinthos 44. 77 
GorydaUus 13. 54 
Gothoctdae 11 
Grioa 27 

Gropidae 12. 58. 64 
Gycala 23 
Gydantidae 25 
Gydathenaeom 35. 37. 39 sq. 46. 50. 

55sq. 69sq. 
Cyrene 36 
(^errus 26 

Decdea 21. 23 
Diacria 21 
Diomea 50. 56 
Diradiotae 30 

Gchelidae 14 

Elaeus 11 

Cleusis 8 sq. 12. 33. 45. 48. 54. 70. 79 

Eleatherae 12. 57. 67 

Epioephisia 83 

Erchia 26. 45. 52 

Eapyridae 58. 64 

Gargettus 26 

Halae 34. 36 
aalimus 15. 39 
flalmyiis 14 
Hamaxantea 43 
Qecale 60 



Digitized by 



Google 



Index geographicas. 



97 



Hermes 74 
Hymettus 16. 53 

Icaria 21. 76 
IlisBos 38 
lonidae 26 
Iphistiadae 22. 36 
Iresidae 22. 60 

Laciadae 17. 47. 50. 55. 81 
Lamptrae 28. 66 
Laurium 29. 64 aq. 
LuBia 74 
Lycabettas 17 

Macedonia 76 

Marathon 23. 34. 35 sq. 57 

Maronea 65 

Megara 12. 38 

Melite 32. 368q. 41. 468q. 50. 55Bq. 

62 aq. 69 sq. 79 sq. 
Meaogeon 8 
Manychia 33 
Myrrhinna 28 
Myrrhinntte 25 

Oa 26. 63 

Oenoe 12. 23 

Otryne 25. 33. 44 

Paeania 29. 35. 45. 53. 66. 75 

PaUene 26 

Paralia 14 

Pames 20. 24 

Pelecea 64 

Pentele 51 

Perithoedae 71 



Phalernm 14. 33. 49. 53. 79 

PheguB 45 

Phelleia Aexonenaia 15 

Phlya 19. 22. 60 

Phrygia 13 

Phyle 13. 58 

Piraena 14. 34. 36. 43. 45. 49 aq. 53. 

59. 66. 768qq. 
Pithua 71 
Potamna 30. 52 
Prasiae 27. 50 
Proapaita 28 
Ptelea 59. 748q. 

Rhamnus 43. 57 
Rhariua campus 8 
Rhiti 34 

Salamis 33. 49. 50. 79 

Scambonidae 41. 48. 51. 55 aq. 62. 81 

Scirum 81 aq. 

Semachidae 21 

Sphettna 28. 53. 61 

Stiria 52 

Sunium 34. 52. 61. 64 

Sypalettua 52 

Theaenm 14. 81 

Thoricoa 30. 36. 61. 64 sq. 

ad Thraayllum 65 

Thria Osq. 58 

Thymaetadae 14. 42 

Tithraa 25. 34 

Tyrmidae 42 

Xypete 48. 55 



Leipdger Stadien. XYIII. 



Digitized by 



Google 



IV. 
Index rerum et locorum. 



Actites lapis 53 

Aeechines I 97 p. 40 

dhpixonoiXLq 77 

^Av^Q^lov 21 

argentarii 78 

articnlos, quando ponitar aut deest 49 



XXavLdeq 38 






CIA I 352 


59 




397 


61 




n 8341» I 76 sq. 


54 




834« ▼. 6 


53 sq. 


ibid. ▼. 30 


68 




ibid V. 45^ 


38 




1059 


14 




m 924 


58 sq. 


IV l 373"* 


49 




rV 2 772»» A I 24Bq. 


41 


ibid. BI 13 


70 


775^ ni 4 




36 


776« A5Bq. 


39 


834i> I 7 




63 


ibid. I 56 




55 


ibid. II 41 


sq. 


8 sq. 



Aelyiia 77 

Demosthenes LII 3 p. 81 sq. 
Dinarch ap. Dion. Hai. p. 656 R. j>. 19 
öup&Sgai 43 

ix Sxafißiovi6<ov, SxafJtßctfvlÖTig 62 
Eleosinii lapides 75 
IfinoQo^ 77 



iv Sxa/Jiß(üvi6<5v, i Zxafiß. 62 
hiixagnla 11 
iaxaria 10 

Eupbronias figoliis 73 
Eoripidis mater 31 
iS(xywyfj Xl&wv 53 
iSto/dÖBg 38 

FagiDom lignom 45 

Glaucon Geramensis 73 

"^EgfjioyhxpBlq 57 

Hesych.: ^aXriQutal ^dfpavoi 79 

IßovioazQOfpoi 35 

larioQQdfpoi 49 

vkrj 26. 28 

Hyperidis gens 8 

Iliceam lignum 43 
laxdösq, caricae 18. 30 
iaglandes 20. 26 
Üoq 63 

KaXafdöeg 76 
xdnriXoi 78 
xattveiv 41 
xißofxonoioi 46 
xovla 75 

Kwriiov Aezonense 34 
xvTCQiov xingog 15. 28 

Lana AtÜca 13 
Lusias terra 74 



Digitized by 



Goo^^ 



Index rernm et locomm. 



99 



MetoUa Attica 64 
läc^mcui c. gen. conL 9 
fjtwnucdt xolQOi 12 

NavxXfiQOi 77 

OarcQevHv 28 

UagenldfiiWi 77 
nedicaea ngoßccta 13 
ipaQiJtaxoxQlßai 36 
pflei 39 ' 
Uo/jateiov 51 

Sdxxog caxog 10 
Bai Atticom 78 
Bartriz 39 
oxoivonXoxoi 19. 35 



Sx^t'^ovvtoQ tifuvoQ 14 
Scirras terra 75 
sesamam 29 sq. 
atavQai 42 
axrpflxTiQ 45. 80 
SophocliB gens 67 
oxvTtnHonXoxoi 36. 49 

Tagix^Biv 35 
TheodoreuB fundns 27 
dvQOxtyxXiSeg 44 
TQOxlXog ap. Atticos 51 

Ulmeom li gnn m 44 sq. 

Vasa Attica 70 

Xenophon de vect Y 3 p. 19, 



Addenda. 



FoacartoB Rev. des ät gr. IX 414 tituli CIA IV 2 772^ teztum non- 
nallis locia correzit; itaque accedont 

ad pag. 1 7 Enclee agricola Coloni inquilinus ; nam qnin Kok supplendnm 
Sit: KoJifov^\ non dubito. 

ad pag. 36 Meso laniflca Alopeees inqoilina; ex hoc igitar pago doae 
lanificae nonc notae siint 

ad pag. 66 Suniensis inquilinus ^ex officinis '; sed Foacarti sapplemento 
reiecto sie lege: [xov delva] ix t<3v i^aarijgltov) inl [So]vv(lq>) olx{ovwa). 

Praeterea p. 79 oblitos som Hephaestionem inquilinum Elenainiam 
affsrre (IV 2 834^ I 44), qui SSwrga aiSi^gov vendit, li. e. instrumenta, 
qnibos ferrum acaunt. 



7* 



Digitized by 



Google 



Tabtda argumenh. 

Caput I. De agricaltara et de pecnaria 7 

1. De campo Thriano : . . 8 

2. De campo Atheniengi t3 

3. De campo Marathonio 23 

4. De campo ParaUae 25 

5. De Laorio 29 

6. De Salamine 30 

CafutII. De opificÜB 32 

1. De i^toribuB 32 

2. De piBcatoribus 33 

3. De arte plectendi 35 

4. De teztridbiu 36 

5. De follonibus et lavatoribiu 37 

6. De Testimeiitonmi fabricatoribos 36 

7. De arte lanae cogendae 39 

8. De coriariis 39 

9. De satoribuB ' .... 41 

10. De lignariia 43 

11. De tectonibus 47 

12. De operarÜB 49 

13. De lapidariis 51 

14« De Btatoariig 56 

15. De ceroplastiB 62 

16. De encaustiB et pictoiibaB 62 

17. De fabriB aerariiB 63 

18. De argentariia et aorariis 69 

19. De figuliB 70 

Caput m. De mercatura 74 

Appendioes: 

I. CataloguB naYium architectomm 84 

II. Additamenta ad Clercii catalogam 89 

ni. CatalogoB civiam 90 

IT. Index geographicoa 96 

Y. Index remm et locorom 98 



Gorrigenda. 
p. 71 pro ganina \^ genuina; p. 74 t. 4 inolrfaev; p. 83 habitmit 
pro habiiai; denique p. 98 legendom Y pro lY. 



Digitized by 



Google 



DE SCBIBIS 
BEIPUBLICAE ATHMIM8IÜM 

SGKIPSIT 

JULIUS PENNDORF 

LEPSIENBIS. 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Miraberis fortasse, qaod denno institnere aasns sam hanc 
de scribifl Atheniensiam pnblicis qaaestionem repetitis iam 
maltoram caris tractatam. Qnamqnam nt ad finem perdncta 
Bit, loDge abest; immo band paaca adhac insant obscnra da- 
biaqae, et acriter inter se pngnant contrariae virornm doctornm 
sententiae. Neqne vero nallius esse pretii iadico accaratiorem 
8cribaram senatas ac civitatis ^ cognitionem qüaerere, qaippe 
qnae band panlnm etiam pertineat ad constitntionem reipn- 
blicae AthenieDsium meüns perspiciendam. Primofi antem in 
banc quoqae rem docte atqae acute, ut solebat, inqaisiyit 
AngastQS Boeckbias') scribarumqne diversoram manera 
proyincias condiciones sollerter, qnoad ei licait, adumbravit; 
errores, quos commisit vir doctissimas, facile excasantar inopia, 
qnae tnm erat, titnlorum. Et quae ille statnit, ita fuernnt 
comparata, nt per aliqnantum tempns nemo eins auctoritati 
repngnaret. Tnm vero anno buins saecnli LXXVUI. simnl fere 
einsdem argnmenti plnres prodiernnt dissertationes: Garolns 
Scbaefer scripsit'de scribis senatns populiqne Atbeniensinm' 
(dissert Grypbiswald.) ; Antonins Hille 'de scribis Atbeni- 
ensinm pnblicis' (in 'Leipziger Stndien' vol. I p. 205 sq.); 

1) Ab bis Diminiin Becemendi sunt plnrimi ei, quos ad scribendum 
siogalis xnagiBtratibuB — cfr. Hille 'Leips. Sind.' I p. 205, Gilbert antiq. 
pubL Gr. *I p. 254 not. 3, HermuiD-Tbumser antiq. publ. Gr. '12 p. 600 
— adionctOB faisse scimuB, quorum et proYincia mlnata et auctoritas fere 
noUa erat. 

2) Cfr/oeconom. pabL Atheniens.' ^p. 199 sq. ; 'I p. 252 Bq., *I p. 226 Bq., 
et ^Btudia epigraph. - cbronolog.' — Jabni annal. suppl. II (anni 1856) 
p. 32 Bq., 85. 



Digitized by 



Google 



104 JaliuB Penndorf 

Gnilhelmas antem Hartel libellnm emisit egreginm ^Stadien 
über attisches Staatsrecht and Urknndenwesen (Vindobonae 
1878) y nbi item ploribas locis (p. 29 sq., 37 sq., 119 sq.) de 
scribis dispatavit; panloqne post 6. Gilbert^) qnaestionem 
retractayit in commentatione Philologi yolnmini XXXIX (1880) 
p. 131 sq. inserta. Tot viri docti ntinam rem absolvissent, 
sed ne inter se qnidem consentinnt Cum vero dno essent 
fontes, nnde hanrire liceret scribarum notitiam: titnli lapidibns 
inscnlpti ac testimonia vetemm grammaticomm, Hille et Gil- 
bert ntrnmqne in disqnisitione adhibebant, Schaefer contra et 
Hartel solis titolis nitebantor qnasi solido fandamento. De- 
spectam autem grammaticornm fidem tamquam ex Aristotele 
propagatam restitaere conati sunt cum U. deWilamowitz- 
Moellendorff in Hermae vol. XIV (1879) p. 148 sq., tum 

F. de Stoj entin in'Annal. phil.' vol. GXXI (1880) p. lB9sq. 
Postremo totam'rem denno excnssam ad certum quendam finem 
adduxisse sibi visus est Aloisius Kornitzer in programmate 
Vindobonensi (Hernais) anno 1883 edito, qnod inscripsit "^de 
scribis pnblicis Atheniensium\ Schaefero pleromque adstipn- 
iatus scite sie disseruit, ut eins sententias fere omnes proba- 
renty qni nuper hanc quaestionem attigerunt: M. Fraenkel in 
tertia editione Boeckhii 'oeconom. publ. Athen.' Hp. *538q.; 
C. Wachsmuth 'Stadt Athen im Altertum* Hl p. 339 sq.; 

G. B u s 1 1 in'^antiquit publ. Graec' (Iy. Muelleri' Handb. d. A. W.' 
vol. IV 1) p. 254sq. ed. ^j C. Fr. Hermann-Thumser in 
'antiquit. Graec' vol. 1 2 p. 497 sq. ed. \ Licet alius vir doctus 
aliud de suo mutaverit, novi certe nihil attulerunt; ne E. Cail- 
lender quidem, qui novissime verbosius egit de scribis Athe- 
niensium in ""Daremberg et Saglio, dictionnaire des antiquitös 
gr. et rem.' vol. 11 p. 2 (1895) p. 1646 sq. Attamen cum bis 
aimis et copia ini^criptlottum luculenta accesserit et fortnna 
nimquam sperata ad lucem r^dierit pretiosissimus Äristotelis 
libellus, hokiTBla i^&TjvalcJv , quo ad cognoscenda instituta 

1) €fr. efusdem ^antiq. Graec. pnbl/ 'I p. 254; in editione altera (anni 
1893) p. 298 sq. 8uam sententlam allquantam immutaylt ad Aristotells 
auctoritatem. 



Digitized by 



Google 



De scribis Tdpublicae Atheniensium. 105 

Atbeniensmiii publica gravins instramentam exstat nallnm, 
spes est rem aliqaantnm produci posse. Haec spes nam me 
fefellerity qni legest diindicabimt 

lam vero ipse significayi, qnibuB potiBsimnm snbsidiis ngas 
kanc qnaestionem redintegratnras shn, seil, titnlis in corpore 
mficriptioninn Atticartim (CIA) eoUectis et Aristotelis testi- 
moDio. Atqae illos in re disceptanda omnes inde a Boeckbio 
adhibnemnt, bnins vero ad hane diem non ea, qnae par est, 
ratio babita esse videtnr, quamqnam grayissimns anctor ipse 
explieare sibi proposnit, qnales tnm ftierint Atheniensittm 
institntiones pablicae. Qnare ego qnidem — licet Caillemer 
imprimis non tantam illi tribnat fidem — pro eo habeo, qni 
accnratissime nos doceat de scribamm qnoqne statu ac con- 
dicione. Sane qnae Aristoteles tradit, plnrima iam pridem 
cognita erant, sed dispersis qnibusdam ac dilaceratis partim- 
qne deprayatis posteriornm grammaticorum adnotationibns. Ut 
antem rectins aestimemns, quid olim eis solis nixi profeoerint 
viri docti'), operae pretinm videtur pancis disquirere, quae^ 
nam ratio intercedat intet* Aristotelem et grammaticorum testi' 
tnonia. 

Ac praeelarissimi philosopbi yerba, qnae exstant in TtoXi- 
telag 'A^rjvalwv cap. LIV § 3, baec snnf ) : KItjqovüc dh xal yQafi- 
fictria Tov xcera TCQvxaveiav ytaXovfJtevov^ dg xmv yQafificceiav iarl 
Yv^iog xflfi ri tprjq>laftaTa ra yiyvoficva qnßldvcet %al xxxXXa 
TtavTOL amyQatperai xal TtaQmta^rat %7J ßovXjj. TtQoteQov 
fiiv ovv oirog rjv x^t'QOTOvriTcg, ycai rovg ivdo^oratovg xai Tti- 
arorarovg kxBiQorovovv* nai yäg iv ralg atrjXai^ ftgog raig 
ovfxftaxicccg xal Ttqo^Bviaig %al ftoXtxeiaig ovtog avaygdtptfai * 
vvv di yiyove ^Irjgiütog. xltjQOvac dk nal kftl rovg vofx&og 
h^QOVj og TtagctKa^Ttti tfj ßovhfj xol aHiyQaq>eTat xal oivog 
Tcavrag. xbiqotovbI 8h aal 6 örjiiog ygaiiptaria tov aväyrwao- 

1) Boeckh oecon. publ. Ath. *I p.253, >I p. 228; Hmel.1. p.SlSsq.; 
Gilbert Phil, XXXIX p. 141; Wilamowitz ßerm, XIV p. 148 sq.; Stojentin 
Jnnal. pldL OXXI p. 189; Eomitzer 1. 1. p. 22, d2. 

2) Levla maida quae exhibet papyrus, non est qnod skigiUatim affis- 
ramoB, cum iam dadum ita correcta sint, ut de scriptura dnbitari neqneat 



Digitized by 



Google 



106 Julias Penndorf 

fievov avT(ß xal %i} ßovkfj xal ovtog ovöevog iart xvQiog al£ 
T] Tov avayvüvtxi. 

Plenissime hnnc locnm excerpsit Pollax onomast. VIII 
98: FQaftfÄOTevg 6 xaza ftgmavelav n'irjQüid^eig vno vijg ßov- 
Xfig knl T(^ (to) yQafjtfiaia q>vkaT%€iv xal %a tpt]q>lo flava, 
xal ereQog ItvI rovg vofiovg vtco Ttjg ßovX^g %BiQoxovoviiBvog. 
6 6h vno TOV örjfÄOv alQe&elg ygafifiaveig avayivwaiui t(^ 
TS Sj^fKp xal Tj] ßovXfi. lam cadant eae dabitationes, qaas 
olim de bis verbis tamqnaia confasis moveraut Scbaefer p. 5, 
Gilbert Phü. XXXIX p. 143, Koraitzer, alii; suo iure Stojen- 
tin p. 193 sq. defendit PoUncem, qaamqnam plares eins et gra- 
yes deprehendantnr errores; falsam est^ qnod de primo dich 
scriba, ^XriQmd^eig ino vrjg ßovk^g^] nempe illam sortiri non 
senatns est, sed popaliJ) Dein idem yalet de altero inl rovg 
vofÄOvg scriba: falsa sunt 'vttö r^g ßovl'^g xeifjOTOvoi" 
f^€vog^\ ne hie qnidem a senata eligitar, neqae mannnm 
porrectarnm soffragiis, sed sortitione. Quae menda ande orta 
sint, faeile conicias: uterque enim teste Aristotele Tra^oxa^i^- 
Tai %fi ßovkij; x^f^ozovlff aatem creatar tertias qui memora- 
tur, itemqae aliqaando ille prirnns. Vel bis plane conspicitor 
nota grammatici incnria. 

Harpocration antem (s. v. yQofxfiazevg), qai se Aristotelem 
sequi diserte profitetar, ad yerbam, sed priorem tantam partem 
illias loci exscripsit: ^i^juocr^^yijfi vniQ KTrjaiqxiHvzog' 6 ygofifia- 
tevg TtiZg nad^latato xal zl %7tQa%%eVy dg twv yQa(Afxa%o}v % 
lazl xvQiog xal ra rpr^q^Lafiaza %a yevofjteva q}vXdTt€i aal ta 
akXa Ttavra avTtyQatpeiai xai TtaQaxa&rjTai zfj ßovkfj, öeöfj- 
kancey i^QiOTOTikrjg iv Id&rjvalwv 7cokiT€l(f — nisi quod ea, 
qaae revera ad ygafifiaria tov nara TtQvxavelav per- 
tinent, cum ad Demosthenis orationem XVIII 38 proyocat')| 
perperam ad scribam senatns refert Hoc recte sensernnt 

1) Beete hoc monaitWilamowitzia8'AriBtot.u.Ath/I p.228; CaUlemer 
L L p. 1649* Polluci potias quam Aristoteli confidere videtur. 

2) Sunt verba decreti spurii: negl öh tov adwarov inixgivitw b inl 
xwv onkofv oxQatfiyoq xal 6 inl z^g Sicixi^aeafg xal 6 yQaßfxaxAq xt^q 
ßovXijg. 



Digitized by 



Google 



De scriblfl reipnblicae Atheniensiam. 107 

iam ante repertnm Aristotelis libeUnm Boeckhias 1. 1. ^I p. 254 
not <^ (^I p. 228 not % Hille, Wilamowitzins, Wachsmuthins 
L 1. p. 340 not 1 , qaibas ininria adversatar Kornitzer, errore 
grammatici deceptns« 

Qaod porro Pollax et Harpocration aliiqae ex verbis 
Aristotelis male intellectis aliqaem avTiyQa<pea v^g ßov- 
l'^g sibi finxerunty de eo infra § 2 fasius disseremns. Reliqni 
antem scriptores (Saidas et Hesychins s. y. yQafifjKxrevg] 
anonymi in Bekkeri anecdot. I p. 185, 15; 226, 30) cum tertii 
fere solins scribae mentionem faciant verbis neglegentios etiam 
excerptisO) non digni snnt, qai singillatim recenseantnr. 
Satis enim iam vidimus, qoalia sint illa grammaticomm testi- 
monia, etiamsi eos ex Aristotelis libello quasi extreme fönte 
soam doctrinam haosisse hodie yel sponte elacet, neqae ita 
mirabimnr homines doctos olim eis induetQS hie illic a vero 
descivisse. Sed temere ea prorsns respnenda censuit Schaefer 
p. 6, cnm diligenter expediri tarbatam illam memoriam 
oporteret 

Nnnc sane licet integra Aristotelis verba quasi fundamen- 
tum subicere disputationi, titulos autem utique arcessere ad 
res confirmandas, illustrandas , dilatandas.') Bene autem ac- 
cidit, quod avita Atheniensiam reipublicae condicio, Euclidis 
temporibus renovata, etiamtum') cum ille eam depingendam 
suseiperet, paene salva yigebat ac florebat, cum brevi post 
Ubertate amissa graves pateretur immatationes. Quae cum 
ita sint, band inepte disserendi materiam sie disponere mihi 
videor, ut priore capüe statum scribarum ea^licem, qualis 
fiierit usgue ad Arüiotelis aetatem, alter o autem adumbrem^ 
qualis postea evaserit. 

1) Cfr. Wilamowitziom in Hermae yoI. XIY p. 151. 

2) Per Be id pamm credibile est discrepantiaB exsistere nonnoUas 
inter AriBtotelis textum et ea, qaae e titulis colHguntur, qaamquam CaiUe- 
mer hoc statoit p. 1647 not. 22 neqne dubitat bis prae illo palmam dare. 
■i optio Sit p. 1649*. Immo id mazime Btudendom est, ut omnia quam 
optime inter se concinant. 

3) Scriptum esse pretiosissimum Ubelinm intra annos 329 et 325 
demonstravit J. H. Lipsius 'Ber. saechs. Ges. d. Wiss.' 1891 p. 45. 



Digitized by 



Google 



108 Jmlios Penndorf 

His praemissis iam ipsam qnaestionemy quam nobis pro- 
posnimng, aggrediamar. 



CAPUT L 

De scrihis reipuhlicae Afheniensium, qui fiierunt 
saeculis quinto et quarfo. 

§ 1. 

Omniam seribaram pnblicornm quasi principem primo col- 
locat loco Aristoteles : ygafifiaviaTov xara fcgvTavelav. 
Haec enim insta ac propria eins est appellatiO| qnae in titalis 
qnoqne sexcenties occarrit; rarissime invenimos nominis for- 
mam: zov xara TtgvxaveLav ygafifzoTia, cfr. CIA II 167, IV 2 
245% III 3, CIG Sept. 4252.*) 

Iam nt accnratius oonsideremas, qualis illius fuerü con- 
dicio, Aristoteles loco sapra exscripto docet ygaixfiatia %bv 
y,axa nQvravelav, cnm priore aetate faisset x^f^orovr^rog^ tnno 
(i. e. philosophi aetate) sorte institntnm esse, qni eligendi 
modus optime sane convenit populari reipublicae rationi 
(cfr. Aristot. politic. VI 2 p. 1317^ 20). Sed quaeritur quod m 
lemporis spatium ille fuerit sortitus. Statim respondeas: ^nonne 
ex nomine ipso apparet per unam tantum prytaniam eum 
munere fungi? Quid aliud xorra ngyravelav? Pariter ipse Ari- 
stoteles paulo infra (c. 54,7) uQonoLovg memorat %ovg xav' 
iviavTov xaXovfiivovQ , et ßovleveiv %ct*c Iviavxov (ibid. 
c. 30, 2) "^senatorem esse in anni spatium' est". Atque hoc fere 
omnes viri docti inde coUegerunt. Tamen equidem nego 
hanc sententiam rectam esse. Quod enim apud Aristotelem 
legimus: xlrjQOvai ygafifiaTia rbv xara nqvraveiav xaXov- 
f^evovf ille publicam aperte profert appellationem neque vero 
indioat per unam solam pi^taniam magistratum eum gessisse. 
Eiusmodi autem vioemsingulis prytanikfactam silentio prae- 

1) Hoc contra Bchaefemm aioneo, q«i p. 14 negavit im<inam in hunc 
modam coUocari yorba. 



Digitized by 



Google 



De BcribiB reipaUicM Atheniensiam. 109 

terire non licvit, pmesertim cum hae in parte libelli aactor 
id agaty nt ordinarioa Atheniensiam magistratns (cfir. c. 43, 1 : 
%ag aQx^9 • • '^^S ^^^^ '^'^ iyxvxXiov dcoUrjoiv) percenseat. 
Qmiies antem sunt annnii nisi diserte alind qnid adicitnr (cfr. 
6. 60, 1 : ovvoi . . . aQxovat rirra^a c^); inter qnos Qnm scribae 
enmnerentnr neqne iUe wx^gä nqxnaveLav Yocatag exoipiatnr, 
eo(S qnoqne in annnm constitatos esse apparet 

Sed fortasse hoc argnmentnm qnasi ex silentio petitnm 
le?in8 dnxeris. Qnare acenrata argnmentatione nsns rem de- 
monstrem oportet. Ansam antem nobis praebent ipains Ari- 
Btotelis yerba: xai yaq iv %alg an^Xaig . .. ovrog avayQaq>€%cei. 
Yelim attendas formam avayQaq)e%ai; speotant igitnr haec 
yerba non solnrn ad priorem scribae statnm, nt ea qnae an- 
tecednnt, sed etiam ad praesentem» qni tnm erat. Qnid yero 
sibi Yolnnt? Minime referri licet ad formnlam in titnlis fre- 
qnentissimam: avayQoil/ai dk %6Ö€ to JpT^g>ia/j,a %6v ygafÄ/iaiia 
%6v %a%a fti^vravelav. £a enim ipse avayQaxpat inbetnr, non 
avayQaq)erai. Immo yerba item intellegenda esse censeo atqne 
ea, qnae in einsdem capitis § 8. legnntnr: xkrjQovoL 6h xal eig 
Sakaf^lva aq%ovra . . . Iv SakafiZvi de xal t6 ovofia tov a(j%QV%og 
avayQaq)eTai. Ergo nt hnins') ita illins qnoqne nomen in de- 
cretis lapideis exarari testatnr Aristoteles. lam dnbinm esse 
neqnity qnin respiciat ad formnlas nsitatissimas : iTcl %ov delvog 
aQ%ov%og^ int rijg delvog (nQWTfjg) TtQvravelag, fj 6 de Iva 
iyQa(i(ia%evev. Manifestum igitnr est in praescriptü tüw- 
lorum nominatm exhiberi yQa(jL(jLaTia %6v y(,a%a ngyra- 
veLav. 

Haec res snnmii est ponderis. Nam pleriqae*) adhno yiri 
docti illnm dnxemnt non pro scriba xora Ttqmavelavy sed 
soriba %fig ßovlTjg\ falso, nt insnper nunc ipsi titnli osten- 
dnnt CIA 11 114 C enim IttI nv&odozov aqxorsog (Ol. 109,2 



1) Ezomplain habes OlAII 594: i7Ü 'EnixXiovq äqxovrog iv äavsi, 
iv Sakafilvi d' 'AvöqovIxov. Cfr. II 469 v. 75; bull. c. h. VI p. 521. 

2) Yenm autem rectamqae rationeoi olim inibant cum Bo^ckhias 
stad. ep.-chron. p. 38 sq. tum Hille p. 209 sq., neque vero assensum tulenvit. 



Digitized by 



Goo^^ 



110 Julias Penndorf 

— 343/2) diserte KleoazQaTog Tiftpa&ivovg^) AiyikievQ appel- 
latar ygafÄ^areig xara nQv^avsLav, qni idem reperitor in 
praescriptis titnlorum CIA IV 2 114*»«: [inl IIv&oöotov aqxov- 
%og B\7tl rfig ^iyrjtdog [öeKdrrjg TCQwavelag fj] KleoOTQOTog 
Tifioa&ivovg AiytXuvg kyQafifiaTeve/) Neqne vero soli Ae- 
geldi scriba erat CleoBtratns; posteriore enim saecnii quarti 
parte enm gcribamy qni in praescriptis exstat, non nna pry* 
tania peracta commatari, sed per nniversas totins anni pry- 
tanias mnnere fungi et omnes viri docti consentiont et ipse 
infra fasins comprobabo.') Is antem cnm yqa^ficnevg %a%a 
TtqvraveLttv sit, effieitur hunc annuum esse magistraium, id 
qaod erat demonstrandum. 

Idemqne valet etiam Romanomm imperatornm temporibns; 
nam pariter enm tum qnoqne in totnm annom^ institai atqne 
in decretornm praescriptis singulis tribnbas adscribi ex titolis 
facile cognoscitnr (cfr. qnae infira dispatabimns § 6). 

Cum igitar intellexerimns rem sie comparatam esse vel 
medio saecnlo qnarto, iam cormit opinio de scriba xara 
TtQVTavelav nunc fere omnibos probata. Schaefer enim p. 39, 
Eomitzer p. 18, Hermann - Thnmser p. 500, Bosolt p. 255, 
Caillemer, alii eum contritulem ßiisse eansttmani %fig n^vxa- 

1) Eondem in dedicationis titulo CIA II 1282 (ineuntis saeculi quarti) 
memorari cvyxogifyov coniecit Dittenberger (cfr. Syll. inscr. n. 422). 

KXeoaxQaxoq Tifioa&ivovg xo^rf/ovvxEq 
vixijaavTsg avi&eaav 

T(p Jiovva^ räyakfia xal rbfi ßw/wv. 
DemoBth. XLIX 31 : imo 6h rov avtov xQovov tovzov (cc. a. Ol. 102, 1) xal 
Tifioa&ivTig 6 Alytlisvg dtpixvslzai xar' ifjinoQlav iSlav anodrjfidiv xal 
öLdwciv aTto&eivai ra? ^OQßLcavi [ux^ äU.ci>v ;(()jy^ra»' xal (puxXag Av- 
xioe^eig ovo (cfr. A. Riedenaner, act boc. phil. Virceburg. 1862 p.86). EiuB 
igitar pater, socias et amicus PhonnioniB, dives negotiator foisBe videtor. 

2) A. Wilhelm Eerm. XXIV (1889) p. 132 iam intellexit hanc rem male 
quadrare ad vulgarem de scribis seutentiam, expedire autem ipse noluit 

3) Yel ex indice scribarum, quem disBertationi Bubieci, hoc patet. 

4) Non fugit hoc Stojentinum {Ann, phil. CXXI p. 198 not. 9), iaque 
iure disquiri iubet, quo tempore muneris spatinm in totum annum pro- 
ductum Bit. 



Digitized by 



Google 



De scribis reipablicae Atheniensium. 111 

v€vov(i7)g g>vlrjg et ex ipns pryianibus Arütotelis quidem 
aeiaie sorte electum esse. Qnod si veram esset, tales pryta- 
niarnm scribas decem deinceps ex senatoribns singnlaram tri- 
bmim sortiri per annam necesse erat. Haie antem opinioni 
noime male conveninnt simplicia Aristotelis verba: xXtjqovoi 
dh Tcal ygafÄfiavia zov yLoxa TtqvTavaiav xalov^evov? Sed 
prorsus eo refellitnr, quod scriba xcrrä TtQvvavelav vocatus cum 
ammus nt, nan polest esse scriba prytanum. Neqne vero quis- 
quam adversabitar ipsis titalis, qnos modo attnli. Gleostratns 
Ule appellatnr ^lytXievg, quem pagnm ad Antiochidem tribnm 
pertinnisse constat, cfr. CIA II 869, 943, 944; adscribitnr antem 
in CIA IV 2 114^ alii tribni, seil. Aegeldi dedmae prytaniae/) 
At non solnm prytanem fhisse ygafif^avia tov xara ngv 
zttvelav eqnidem nego, sed omnino senatorem, qnamqnam yel 
Wilamowitzins (Aristot n. Ath. I p. 228) in nniversnm affirmat 
illos Aristotelis scribas sine dubio e senatoribns fuisse. Argu- 
menta nonaffert; PoUncem, cum VIII 98 dic&t xlrjQCj^elg ino 
xijg ßovlijg, erravisse snpra p. 106 vidimus; Aristoteles antem, 
certissimus anctor, omnino nihil tradit nisi: TtaQaxa^rjTai rfj 
ßovXi. Neqne vero inde ef&eitur, nt ipse Senator sit — licet 
hoc conclnserit Hille p. 219 — sed nt consessibns senatns 
publice intersit, delegatns ad nsnm, quem infra adumbratnms 
sum. Veram antem senatoris dignitatem enm obtinuisse nulla 
re significatnr, ne appellatione quidem: enimvero senatns 
snum habebat scribam et apte quidem designatnm: ygafifiaria 
r^g ßovXrig. Ille caret hoc additamento. Denique ygafifia- 
Teig 6 xara TtQvraveLav si quidem Senator esset, enm ab Ari- 
stotele relatnm esse inter ministros e senatornm numero electos 
aeqne ac quaestorem senatns (c. 49, 4) licet snspicari. Qnod 
non fecit anctor; et qnamqnam bene eos magistratus, qui pro- 
pins ad senatum pertinent (rafilai Trjg ^Adnqvagy nwXiqTalj 
anoÜKtai, alii) c. 47. et c. 48. una ennmerat, tamen inter eos 

1) Gonfuderunt enim yiri üli docti eos, qui prorsus discernendi sunt: 
BCribam, qui xaxa TtQvravelav audit, et scribam ipsorum prytanum, de 
quo infra disseram. Inde facile etiam colligitur, quam lubrica sit argu- 
mentatio Thumseri p. 500 not. 7. 



Digitized by 



Google 



112 Jnlioa Penndorf 

non inserit scribaSi immo post alias agxctg xlriQCDTag inter 
oöoTtoiovg, loyiOToig^ avvriyoQovg, UqoTtoiovg^ archontem Sala- 
minium, qai yix quidqaam commune habeant cum senatu. 

Neqae titnli mihi praebnenrnt ullam illius opinionis ansam. 
Certe nanqaam epistatae vel proödri manera fnngitar, qaod 
Sorte senatoribns obveniebaty neque umquam, qaod sciam, ro- 
gationem fert alias scriba, grayissimo senatorom privilegio 
asas. Sed hoc premere nolO| cam dixeris iare his exdadi 
scribam, qaippe qai perpetao praesit maneri. Qaam ob rem 
gravias argamenti;m afferam, qao tota qaaestio diiadicator. 
Si enim ille veras erat Senator, fieri non potait, qain aliqao 
anni tempore inter prytanes versaretar, scilicet eo^ qao tribns 
eias prytaniam gerebat lam constat anno Ol. 109, 4 'Or^am- 
Ttov ltiQaq>7^viov (cfr. CIA II 116) faisse scribam wx%a TtgvTa- 
velav, tribnlem igitar AegelCdis. Titalo aatem CIA II 872 ex- 
hibetar prytanom haias anni AegeMis catalogas^ in quo dao 
exstant Araphenii — 'Ekrtlvog ^caaiyivovg et KakUnaxog Mvr^- 
ai^elov — deest Onesippos, Qaod nomen sive casn sive con- 
silio omissnm esse cam haad qaisqaam credat, inde sequüur, 
ut yQafifiarevg oxaTa 7t^v% avelav non fuerit Senator,^) 

Immo publicus habendas est isqae ßnnuus magistratiis. 
Has igitar daas magni momenti res de condicione illias scribae 
enacleasse nobis videmar. Sed qaamyis hoc fandamentam ex 
omni parte stabilitam yideatar, yereor ne qais dabitationem 

1) Cave contrariam colllgaa ex CIA II 114, quo in titulo plura ex- 
plicatione adhac egere ipse concedit Eophler. Est momimentam a senata 
dedicatum, quo exhibentur cum nonnolla senatus decreta tum exarata in 
latere C quinqne virorum nomina. Sunt autem ygaß/xarehg xaxa ngv- 
ravsiaVf 6 inl xa tprjfplafiara , 6 inl ro ^scdqixov, duo ßovkijg rafäat. 
Hi posteriores aperte sunt senatores, sed noli inde statim idem concludere 
de illo scriba. Ut enim in prytanum dedicationibus (CIA II 864—874) 
saepius catalogis eorum subicitur nomen scribae senatus populiqne, qai 
certe non prytanis est, sie etiam in hoc senatus donarlum facile potuit 
recipi y^afjifxarAq xaxa ngmaveiav, quem, licet publicus sit magistratus, 
apud senatum quoque scribendi munera tum exsequi infra demonstrabo. 
Ignoro quidem, quanam ratione commemorata sint illa nomina; fortus^e 
in condendo monumento partes eorum erant. Sed utut res se habe^ hoc 
titulo non everti puto existimationem meam aliunde satis firmatam. 



Digitized by 



Goo^^ 



De scribis relpablicae Atheniensiam. 113 

moveat. Qnaerat enim: „eosne tibi fiDgis Athenienses, qni 
annnnm magistratnm insignirerint attribato tarn inepto xara 
fcQvravelav? Quid hoe perversins?" Qaae difficultas qnomodo 
explicanda sit, yideamns. Gerte fieri non potest, nisi statni- 
mns titnlam olim muneris rationi accommodatam faisBe, nsn 
autem firmatam etiam ea aetate permanBisse, qua non iam 
bene ad rem qnadraret Goniciamus igitnr necesse est ali- 
qnando yqaii^axia %ov xcrra Tcgvravelav revera ^secnndum 
prytaniam' mnneri praefaisse administrando. Et aliquid nova- 
tom 6886 in scribae illias statu ipse testis est Aristoteles: 7t qo- 
xegov ^ävj inquit, ovtog rjv %BiQ(novri%6g — vijv 6k yiyove xlriQu-^ 
Tog. Itaque opus est priora nos tempora diligenter perscrutari. 

Antiqnissimum, quod ad nostram pervenit aetatem^ decre- 
tarn publicum de cleruehis Salaminiis factum saeculo sexto 
post insulam ab Atheniensibus occupatam pacatamque, (GIA 
IV 1^ 1*, cfr. IV 1« p. 164)*) nihil habet praescriptum nisi sanc- 
tionis formulam: edo^ev nfi ärif^((>] est retustae decretorum 
conceptionis exemplar (cfr. Swoboda ^griech. Volksbeschl/ 
p. 24 sq.). Tempore proxime accedit titnlus, qni ex complu- 
ribus fragmentis compositus exstat GIA IV l"" p. 137 sq.^ quem 
probabiliter Eirchhoffius ad annnm Philocratisarchontis(01. 73^ 4 
»> 485/4) yidetur rettulisse. Legimus enim in extrema altera 
tabula subscriptionem bis verbis conceptam: %avr' eöo^ev t(^ 

dqfi(p €7il O aQXoy't]og ra h zolv Ud-OLV tovtoiv 

(cfr.frg.bcd y.4: [Tovta dh e$o^ev t<^ öi^f^wlt ItiI (Z> 

ciqxov%]og). Iterum brevissimam illam formulam deprehendi- 
mus adhibitam^ licet additus sit archon. Coniectare inde 
possumus in vetuslüsimis exemplis simpliciter formatis nullam 
fieri scribae jnentionem. 

Sed ubi frequentiora lapidibus insculpta exstant decreta 
publica eaque iustis praescriptis quae vocantur, firmisque 
fonnulis instructa, inde ab ea aetate exarari videmus imprimis 
scribarum nomina, nimirum eorum, qui illa litteris consignarunt. 

1) Vide DelLarchAY(\sm p.UB; KoehlerMiU.DAIAth.IK^MlBq.', 
Lipaiiis Zeipz. Stud. XII p. 221 ; Beloch 'Gr. G.' I p. 327 n. l ; Busolt 'Gr. G.' 
IP p. 444 D. 2. 

Leipziger Stadien. XYIII. 8 



Digitized by 



Google 



114 Jolins Penndorf 

Saecülo antem quinto praescribontiir ordine gtabilito fere haec^), 
ut exemplo utar CIA I 32: Uo^ev xij ßovkfj xal t^ dijfi(p' 
KeKQOfclg ifCQwaveve' Mv7]al9eog lygafifAireve' EvTtel&tjg 
iTtecToter KakUag elTte.^ At scribae nomen saepios etiam 
in fronte*) titnli exstat, maioribns litteris scriptum, demotieo 
(et patronymico)') ornatam, cnm intra ipsa praeBcripta semper 
nuda ponantnr nomina. Quam insignem eins notationem in- 
yenimng ex. gr. CIA IV 1* 27*: Tifiotilrig 'AxotQvevg iy^aii- 
fiareve, 145: nQtndhjg [dragfiov EiuvvfAevg fyQafAfiareve. 

Pervestigatis aatem titnlis saecnlo quinto et prima saecnli 
quarti parte per unius pryianiae spatium munere Juneium esse 
quemque scribam Btatim inde elacet, qnod alii aliis eiasdem 
anni prytaniis attribnuntur; yelnt anno OL 92, 3 qoinqae pryta- 
niarnm (L III. VI. VIII. IX.) qninqae scribas cognitos habe- 
mus. Plara si voles, indicem scribaram inspicias, quem con- 
feci loco extremo. Hanc enim rem paacis significasse Batis 
habeo, cum de ea non iam lis Bit inter vires doctos. *) Et 
omnes consentinnt, qnantam ex demoticis perspiciatnr, scri- 
bam semper nectribulem essetfjg TtQvravevovotjg q)vi,^g.') 

1) Quas BollemneB formas etiam a clemchis Atticis adhibitas esse 
ezponit Swoboda ^griech. YolksbeBchl.' p. 39 sq. — Aristophanes comicas 
Tbesm. y. 373 et LuciaDUB deor. concil. p. 536 per Indibrium eas imitafi sunt 

2) ArchoDtis memoratio non necessaria est, quamquam baud raro re- 
peritar (Scbaefer p.9 not.1); cfr. I 45: Ti/dag ineaxaxeL, ^Agiaxlmv ^gx^; 
IV 1*» 35«: ... Afvc iygafjifidzsvs , 'Enafislvwv ijgx^- — In IV !• 52, 53 
(p. 143) y. 24 disertis yerbis decemitor: xal irny^dtpai iv rf anjl^ '^ov 
ä^ovTOQ TO SvofjuXf ä<p ov iyivovto al Swd^xai. 

3) Fariter sabscribi infra decretom scribae nomen probatur titolo 
CIA IV 2 33i>, si qnidem iore affirmat Foucartos bulL c, h. XH p. 172 post 
iy^afifiazeve y. 21 apparere spatinm yacuum, sed nulJa litteramm yesUgia 
cüstingoi. Nee minus singularis est collocatio in CIA IY2 25. 

4) Interdum etiam solo patronymico: CIA I 40, Mitt. DAI Ath. XIX 
p. 163, fort, apnd Athenaenm VI p. 234*. 

5) Cfr. Hille p. 209 sq.; Schaefer p. 16 sq.; Kormtxer p.8Bq.; Gaille- 
mer p. 1647. 

6) Obstare yidetur CIA IV 2 IZ^, qni titulas ad prima decennia sae- 
cnli quarti pertinet. Ut apud Eoeblemm legitur, prytania est Erecbtheidis 
tribus, eiusdem autem scriba est 'Ay^Xrj^ev oriundus. Omnis vero diffi- 
cultas tollitur, si sollemnem formulamm ordinem ita restituas, ut epistates 



Digitized by 



Google 



De BcribiB rdpublicae Athemensinm. 115 

Eornitzer p. 9 omnia congessit ezempla, qnae ei innotnernnty 
qnibuB paaoa liceat addere ex nova materia sappeditata: 

CIA IV 1^ 27^• TipLo%arig kxaQvevg etribu, q. e. Oivritg. 
01.84 — 87; g)vXij TtQvravevovaa : KexQOTclg, 

IV 2 1*: üokvfivig Evuwfievg e tribu, q. e. ^Egex^tg. 
OL 93y 4 ; q>. ng. K&cQtmlg. 

IV 2 5*: uival/iaxog Kolwv^&ev e tribn, q. e, Aiyrftg. 
Ol. 95, 2 ; q>. tvq. Ilavdiovlg. 

IV 2 11*: XaQldTjfAog QeoTilovg AafxrcvQevg e tribn, q. e. 
OL 96 — 98 ; qp. ng. ^iTcno&myrLg. \!l^Q^^tg 

rV2 50^: Qovdahfjg Jiofuievg e tribu, q. e. Alytitg. 
OL 101, 4 ; q>. tcq. ^xafiavrig. 

Dittenb. sylL 171: lägiaTeldrig 2tQB(pivB(a Kvöadrjvai'' 
OL 102, 4; qp. 7t q. Aetovrlg. [evg e tribu, q. e. Ilavdiovlg. 

His aliisque locis magis etiam firmatur sententia, non 
casu fortuito rem gesfam esse. Ex prytanibus igitur non erat 
scriba, eundem autem senatorem Juisse et per se veri est 
simile et demonstrari potest Namque Enclidis archontis anno 
OL 94, 2 Oephisophon Paeaniensis scriba erat ErechtheMi 
prytaniae (CIA 11 1*" r. 20) idemque, cum Pandionis eo anno 
prytaniam gereret, rogationem tnlit ad senatum (CIA U l** y. 5). 
Hoc soli licuisse senatori primus demonstravit Hartelius 'stud. 
Demosth.' II, p. 6. Et si quidem titulum CIA IV 1* 553 (p. 54) 
recte loh. Droysenius restituit, Clearchus scriba idem est 
atque ille IdyQvXrj^ev, qui inter prytanes Erechtheldis recen- 
setnr anno Euctemonis prioris OL 93, 1 (cfr. CIA 1 338). 

His igitur temporibus — ut quasi summam faciamus — 
scriba in unam tantttm prytaniam constitutus est, sumptus autem 
non ex prytanibus j sed ex senatoribus reliquarum tribuum. 
Qnae universa condicio non quadrat nisi ad rempublicam a 
Clisthene conformatam (cfr. Schaefer p. 16). Accurate autem 
aetas, qua ille institutus sit, definiri nequit; rel Cimonis tem- 
poribus exstitisse yidetur. (CIA I 8, 9, 13). 

lam si appellationem quaeras, non dubium, quin ei accom- 

sequator scribam (o delva UaiovlÖrjg iygaßiiixevn, b Selva ^Äy^vl^d^ev 
ineatatsi). Die enim tum ex tribu praesidente, bic es alla somi Bolebat 



Digitized by 



Google 



116 Julius Peondorf 

modatissima fnerit: 6 xata TtQvxaveLav ygafifAraveig 
rijg ßovXijg, qnae tarnen in titnlis non occnrrit nisi quod 
Eoehler eam supplendo effecit in CIA I 61 : iure pnto 0- 

1) Quarnquam hoc Eoehleri Bapplementum {Herrn. U p. 27) hodie 
fere ab omnibus improbatur, postquam primus Schaefer p. 13 acerrime 
impugnavit. Ex caosis autem quas affert, illam qoidem ex Terbonim eol- 
locatione petitam fottilem esse ipse Kornitzer p. 7 cognovit. Qaod vero 
gravisBimam habet offensionlB argumentum, id nullum est. Censet enim 
ex ipso titulo rov xara TtQvravslav ygafi/iaxia r^g ßovXijg a scriba 
Senat US distinguendum esse. Tarnen suo iure monet Gilbert P/Ul. XXXTX 
p. 134 hoc minime necesse esse, immo cum scriba senatus rerera per unam 
tantum prytaniam munere fungatur, apte xazä ngvxavslav vocari. Quo- 
niam igitur non ita absurdus videtur plenior ille titulus, quem KoeMer 
constituit, nescio cur eo recepto ^omne fnndamentum tollatur' (Eor- 
nitzer p. 7). lam ipsa verba de quibus agitur, inspiciamus; Eirchhoffius 
in CIA I 61 praebet haec: 3svog>dvTjg slns' tav /Ipdxovzog vofxov xoß 
nsQl rov g)6vov ävayQaxpavrmv oi avayQOifpriq rdSv v6fi<ov nagaXaßovxEg 
nagä rov [xaza ngvravslav yga/xfi]ari(og rijg ßovX^g iaxrikg 
hMvtn xal xaxad-ivxwv n^6a^€v x^g axoäg x^g ßaatXelag, Schaefer autem 
illa offensione motus e sua coniectura locum sie restituit: noQaXaßovxeg 
naga xov [ßaaiXi(og fxsxa xov ygafjifx]ax^<og x. ß. et plerosque viros 
doctos habuit assentientes: Stojentinum Ännal pkiL CXXT p. 191, Kor- 
nitzerum p. 7 sq., Schoellium SUz.ber, d. müneh, Ak, 1886 p. 92 not 1» 
Thumserum p. 498 not. 1 ; Dittenberger eins coniecturam in textom recepit: 
syll. inscr. 1 45. Attamen ista lectio maiori obnoxia est dubitationi; iam 
Hille p. 247 sq. plura ei recte obiecit Yel coUocatio verborum insolita 
est ac mira; exspectas potius: avaygaipdvxwv fisxä xov ygaiifiaxiofg r. ß. 
ol dvaygaip^g x. v., naQaXaßovxeg n. r. ß, iaxri^jg h Et rei ipsi offensio 
inest. Legum perscriptores anno OL 90, 2 iussi Dracontis de homicidiis 
l^em in lapide insculpere et ante porticum regiam locare, praedpue iustum 
accuratumque eius textum accipere debebant. Quem petivisse eos existi- 
mat Schaefer a rege, cuius in tutela legum tabulae fuerint (cfr. Aristot 
noL 'A^v, c. 7, 1). Quod si fiebat, tum regis erat Mem praestare exem- 
plaris perscriptoribus traditi, herum autem id diligenter transcribendnm 
et publicandum curare. Iam quid sibi yult ''lASxä xov ygafmaxiwg xijg 
ßov^g*^ Schaefer nos relegat ad CIA lY 1« 61% ubi eadem Terba leguntur, 
sed res aliter comparata est Ibi Selymbriani pactionem cum Athenlen- 
sibuB factam in pila incidere iubentur suis snmptibus adhibito scriba 
senatus, utpote qui formularum sollemnium peritus una cum eis verba 
componat Contra nostro loco perscriptoribus nil mandatur, nisi ut legem 
in lapidem transcribant; et hoc proprium eorum negotium erat. Ad quid 
uterentur Opera scribae senatus? Neque vero allbi hunc eis succurrisse 



Digitized by 



Google 



De scribis reipublicae AthenienBium. 117 

Contra sub finem titulornin semper 6 yQafxfia%€vg{6) vrjg 
ßovlijq^) inbetnr decreti rerba incidere lapidemqne in pn- 
blicnm proponere. Utrnmqne tarnen nomen ad eundem spectat 
ita, nt fere in brevins contrahatnr in sollemnibns formnlis. 
Neque enim additamento nava nQvraveiav opns fait, cnm 
nnns tantnm exstaret saecnlo qninto scriba senatns. Qaod 
sno iure contendit Schaefer p. 13; pleriqne ei assentinntor. 
Hille veio p. 238 sq. duos diversos distinguit scribas senatns: 
alternm, qui xaTa Ttgvravslav andit, seil, qnia per singalas 
prytanias mntatur, altemm simpliciter ygafn^aria rfig ßovkijg 
dietnm eamqne annnam. Quam opinionem peryersam esse 
iam pridem eognitnm est. *) Namqne duplicis senatns scri- 
bae nnllnm in titnlis indagamns restiginm, immo contrariae 
&yet sententiae freqnentissima illa anni signifioandi formnla: 
inl vrjg ßovlrjg, fj 6 deiva TtQCÜtog iyga/ifjidTevev. 
Ig enim certe intellegendns est, qui primae cniqne prytaniae 
adscribitur: cfr. CIA I 40 v. 33— 176, 273; 1 188 y. 1 — Andoc. 
I 96. Iam si annnns fnisset scriba senatnS; nonne hnnc potins 
in nsnm yocatnm esse probabile est? 

Indeyero discimns rem band leyem: etenim yga^fiareig 
rijg ßovkijg saecnlo qninto senatni qnasi eponymns est, qni 
tempus indicet Ipsam antem formnlam: ini Tijg ßovXrjg, ^ o 
deiva Ttqtiiog kygafi^dreve insolentem esse ac qnasi extreml 

accepimuB (cfr. Lys. XXX 2). Certe minutae erant eius partes, cum adia- 
varet tantummodo rovq ävaygagiiag, quibos ipsa inscribendi cura obtigit. 
Attamen Ulius nomen maioribos litteris in fronte ezarator. Guius rei vim 
infra explicabo; eo spectat, at Bcriba toti inscriptioni quasi auctorprae- 
poBituB fidem testandam in se recipiat, non solius populisciti, sed etiam 
legis, quae id sequitur. Inde facile apparet eundem perscriptoribas tra- 
didisse legem describendam. Scribam autem senatas etiam legibus ope- 
ram suam navasse conicere licet ex Demosthene XXIV 42, si qui- 
dem genainnm est illud additamentnm: hiiygaipai Sh tolq /ihv vvv xei- 
fiipoig vofioig rov ygafißaria rijq ßovkijg rgiaxovxtt ijfiegcSv. rb Sh Xoi- 
nov, Sq av Tvyxdvy ygafifiareviov, ngogygag>hw nagax^ßa xov voiiov 
xvgiov slvai and xriq tj/iigag ^g iri^. Quare equidem Koehleri supple- 
mentum Temm esse iudico. 

1) De nominis forma Tide Meisterbans ^Gram. att. Inscbr.' p. 189p). 

2) Cfr. Gübert i>Äi7. XXXIX p. 133. 



Digitized by 



Google 



118 JnliuB Penndorf 

sabsidii speciem praebere monnit Br. Keilias Herrn, XXIX p. 71 
not. 1. Qni idem 1. 1. p. 67 sq. hac de re perspidenda optime 
merituB est, cum sagaciflsime demonstrayerit saecnlo qiimto 
inde ab ClUthenU institatioDe daplioem AthenU fuisse tem- 
pornm rationem inter se discrepantem: magtstratoB civilem 
annnm gessisse a primo die Hecatombaeonis mensis lusqne ad 
nltimam Scirophorionis ; apad senatum antem decem prytanias 
spatio fuisse inter se pares (36 diemm), ut anno civili non 
prorsus congruerenL Quae cum ita essent, ne archontem qui- 
dem senatus probare poterat eponymum sui proprium; neque 
yero uUus Senator muneri per totum temporis spatium continuo 
praeeraty qui tali vice fungeretur. Singulis autem prytanüs 
scriba quasi caput erat perpetuum; eo igitur nominato quae* 
vis piytania certo definita est^ Qni fiebat, nt senatus non 
tam annosy quam prytanias nnmeraret Si yero totius anni 
spatium designandum fuit, eo decursnm est^ ut is, qui primae 
senatus prytaniae apparebat, soriba eo ipso attributo insigni- 
tus tamquam eponymi yice adhiberetur. 

Senatum autem cum summis rebus administrandis prae- 
fuisse constety illa temporis definitio eins propria mnltum sane 
yalebat in republica. Praedpue usurpata est in rationibusi 
quas reddunt quaestores Mineryae, redemptores operum publi- 
corum» aliii arohontis nomine modo addito modo omisso'); sed 
interdum in psephismatis quoque obyia est: CIA I 33, IV 1* 33*, 
I 37; conferas etiam Andocidis locum 1 96: ctQX^i XQovog vovde 
tov tpfjg>lafiaTog rj ßtwlfj ol n€v%ax6aioi{or^ kaxovreg xifi xvcifitp, 
6%e {olql) KXeiyivrjg TtQwtog fyQafxfiareve. Quid mirum ean- 
dem rationem in decretis publicis regnarCi cum ea composuerit 
scriba senatus? Nonne adiungitur prytaniae cuique suus scriba, 

1) Pariter saecnlo qointo pleraqne msgistratnam coUegla scribifl suis 
utontor formula "^olg 6 6Blva iy^afifjidxsve* : rafdai trjQ 'ABfpfalai (CIA 
I U7Bq.), xa/äai väv äUmv &ewv (CIA I 3t8, ly 1« 225« p. 169), ol reut- 
xovta CiTÜ T^g [n^ijQ] dgxvif V i ^^^va iyg' CIA I 227 sq.), iniatazai 
Yarii generis (CIA I 285 sq.), imatdzai 'EXevaivo&ev (CIA IV 1« 225^), 
EXknvoTaiilat (CIA I 226, 308/9, 315/6), ciaaymy^Q (CU I 37 ?. 49), slü. 

2) Cfr. Harte! p. 6, Schaefer p. 8, Komitser p. 4. 



Digitized by 



Google 



De scribis rdpublicae Atheoiendam. 119 

per quem ea quasi repraesentatnr? Aeqne prytanum epistates 
diem significat, in quem electus est; at archon tum fere, men- 
sis semper desideratur. 

Jure igitur Keilius hone temporis deßniendi vhn tri- 
buit scrtbae in praescriptis mentioni, quam plerique viri 
doctiy imprimis Hartel p. 5, 29, 51, negarnnt rati per pri- 
mae prytaniae scribam potuisse annnm designari, sed non 
cuiusyis prytaniae; singularum antem prytaniamm tempus 
multo facilius aptiusque indicari potuisse numero prytaniae 
addito (Komitzer p. 5). Sehaefer autem p. 11 et Hartel p. 9, 18 
id monent hanc rationem yel saeoulo quinto in actis publicis 
usu venire. Quod sane verum est; saepius enim in rationibus 
redditis: CIA 1 179 (cfir. IV 1« p. 159), 180/3, 184, 188, 273, 
318, (324) invenimus hanc formulam, ut exemplo utar 1273: 
iTtl 'rrjg KenQOTtidog (TtQvravelag) devrigag rtqv%avevovarig (sicl), 
at semper ita usurpatam, ut antecedat non solum archon, sed 
etiam formulaillasoUemnis: kTtl tijg ßovlijg, ^ 6 delva ngcS- 
vog iyQafjifidtsve. Qua cum significatum esset totum id spa- 
tium, per quod muneribus praeerat senatus, facile quaedam 
eins partes sie denominari potuerunt, ut tribus, quae deinceps 
prytaniam gerebant, numeris instruerentur, quibus indicaretur, 
quota quaeque sorte evenisset Bes et simplex erat et apta 
ad tempus satis accurate definiendum. Neque vero statim 
licuit hanc rationem ad annum civilem transferre, cum eins 
spatio decem senatus prytaniae non plane induderentur. Ergo 
quoniam eae putari non poterant certae archontis anni partes, 
saeculo quinto inanditum erat tale quid: krrl vov delvog Sq- 
XovTog inl Trjg CEgex^rjcdog) (TtQcirrjg) TtQvxavelag. Quam 
rationem in decretis concipiendis si sequi voluissent scribae, 
non potuerunt non asciscere similes formulas ac legimus CIA 
I 322: ln\ ^louXiovg a^oytog, K&iQonLdog 7t(fVTavevovafjg 
TtQiivijg iTtl vijg ßavXijgy jj Niiiu)q>avr}g Maqad'wviog ftQwtog 
iyQafiiiarevoev, Quod sane verbosum erat Fine demum sae- 
culi quinti (post democratiam anno 410 restitutam, cfr. Keil 
1.1. p. 68sqO discrepantes anni sie inter se exaequabantur, 
ut prorsus iam eaderent decem prytaniae in annum civi- 



Digitized by 



Google 



120 Julius Penndorf 

lem.^) Quo facto eam licebat formnlam adhibere, quam semel 
(CIA II 8) reperimns anno OL 96, 3: In EvßovUäov aQxovrog 
iTti Trjg Ilavdiovldog «cTijg nQvzavevovOT^g (sie!), ^ JILN^OX, 
eyQafifiareve. Etiamtom antem scribae fere retinaerunt vetas- 
tnm nsnm nsqne ad annnm Ol. 100, 3 (cfr. Hartel p. 11), nisi 
qnod panlatim attribntis exstrui solent nomina. Vel bis tem- 
poribas, qnamqam archon freqnentias ita arcessitar, nt ant in 
fronte snperscribatar aut intra praescripta ante praesidem rel 
rogatorem inseratur (Hartel p. 11, 21) qnasi snbsidii instar, 
tarnen aetas potissimam significari videtur per singnlas pry- 
tanias, scribarnm nominibus insignitas ac definitas. Qnare 
scribae nomen ntiqne memorandnm fnisse apparet neqae fa- 
eile omitti posse^); nam sine scriba prytaniae mentio nibil 

t) Tum senatuB quoque archontem agnovit suum tamquam eponymum; 
iamdicilicuit: r/ ßovXti tj in 'Avtiy^vovg aQ/ovroi {01^,2) CIA II 660 
T.22; cfr. II 699 v.24, 114, 403 v.34, 808 b T.154, IV 2 64 v. 19, 767»», 1161»». 
Contra formula inl x^q ßovHjqt y 6 dsZva n^cSroQ iyQafifmxtvB eyanuit 
sab finem saeculi quinti. 

2) Desideratur in CIA IV 1* 27*, se dinde explicatur, quod hoc Dio- 
gneti decretum alten inditum est (cfr. Hartel p. 47 6q.)> — Accedit GIA 
IV 2 85»> II , quem titulum intra annos 368 et 350 non ita recte posuisse 
mihi videtur Eoehler Mitt, DAL ^rA. VIII (1883) p. 223 sq. Immo enm ob 
totam indolem scribendique rationem ad prima saeculi quarti decennia 
referendum esse censeo : integrae sunt yetustiores praescriptorum formulae ; 
nomina magistratuum attributis plane carent; archon deest, qui fere non 
omittitur post annum 375; scribae autem nomen supra scribitur attributis 
omatum. Eoehler vero inde tempus definit, quod duo hnius tabulae decreta 
unitts anni sed diversarum prytaniarum eundem scribam ezhibeant. Sed hoc 
fundamentum minime certum est Alterius enim decreti praescripta sat 
manca sunt: desideratur et scriba et praeses contionis. Neque vero inde 
sequitur Smicythum ut Hippothontidi , sie etiam Aeanüdi apparuisse; id 
quod Eoehler voluit. Tamen Dittmanis Leipz, Stud. XIII p. 97 sq. id mihi 
non persuasit duo illa senatus probuleumata spectare ad duplicem Co- 
maeum Theodori filium, quomm alter alterius fuerit nepos. Sed mea qui- 
dem sententia decemit senatus, ut prozenus Atheniensium inscribatur Co- 
maeus, cum antea eum hac dignitate frui approbaverit (v. 7: xaxa xb 
y^^iofia, o ivixrfas nsgl avxov ngoxepov). Nimirum posterius decretum 
priori quasi appendicis loco adiungitur, quare ne omissum quidem scribae 
nomen offensioni est Insolenter autem fit utrumque senatus consultum 
"socundnm populiscitum.' Videtur enim hie bonos olim Comaeo a 



Digitized by 



Goo^^ 



De scribis reipnblicae AtheDiensium. 121 

Tftlet, cam nnoqnoqne anno enam qnaeque tribns babeat pry- 
taniaxn. Sane tota illa ratio temporis indicandi, ex nsa ac 
more senatns petita, parnm accommodata erat popnlari in- 
tellegentiae (Hartel p. 5), sed propria senatus scribae. Apud 
senatum certe exstabant indices prytaniaram, scribarnm, prae- 
sidnm, qnibas adhibitis facile enii potnit, qno anno cnidam 
tribni qnidam fuisset scriba. Decreta antem publica etiam in 
tabnlario per prytanias faisse digesta adpictis scribarnm no- 
minibns, band male existimat Hartel p. 52, nt olim Boeckbins 
'kleine Schriften IV p. 293 sq. 

Qaae cum ita sint, persuasnm mihi est subesse raHanem 
mdieandi temporisj qno sancitum sit decretum, coniunctis pry^ 
taniae scribaeque indiciis. Etenim res si aliter esset, plurima 
saecnli qninti populiscita nobis servata omni aetatis descrip- 
tione essent destituta. Quod sane mimm. An cum Hartelio 
p. 7 pataveris Athenienses sero admodnm decreta temporibus 
accnrate definita desiderasse ac pedetemptim hnic rei mederi 
stndnisse? 

Gonfirmatnr antem nostra sententia aliis quoque rebus. 
Velut CIA 131 V. 15 legimus: xara tag ^vyyQaq>aQ, a[t 

BTtl ]rov yQafifiazevovTog iyivov[ro Ttegl tcJv 

ft6le](ov rwv l/ri Qqtpcrjg. Notum est (cfr. Foucart bull. c. h. 
IV p. 248 sq.) saeculo quinto populnm saepins modo coUegio 
üvYYQafpiwv modo uni cuidam mandasse, ut quid de re aliqua 
sive Sacra sive publica decemendum esset, lege scripta pro- 
ponerent, quae deinde senatus populique suffragiis rata fieret. 
Quae ovyyqcttpai publice in lapidibus incisae (cfr. CIA IVl* 
22»: OL 82,3,- IVl*27*: Ol. 84—87; 158: Ol. 92,3; Andoc. 
1 96: Ol. 92, 3) prorsus aequant soUemnem decretorum speciem, 
praeterquam quod pro solito ^b delva ütce legitur aut 'rad« 
^wiyQaipav ol ^vyyQa(pijg^ aut ^yvcifirj tüv avvyQaq>i(ov\ lam 
dubium non est, quin loco supra dicto aetas, qua factae sint 

populo attributus, tum qaasi renovatus esse senatos aactoritate. Res igi- 
tar Bimiliter se habet atqae in titnlis CIA II 3, 25, 29 (cfr. Hartel p. 161 sq.; 
Heydemann düs. Arg, lY p. 17), nbi homioes sub trigiota tyrannorum do- 
minatioDe priTilegiis orbati item restitauntur a senatu. 



Digitized by 



Google 



122 JnUiiB Penndorf 

illae ovyyQaq>alf definiatnr: inl %ov delvog yQafAfiarevovtog. 
Neminem antem intellegi posse nisi scribam senatus^ — nt 
recte eognovit etiam FoncartQS L L — qni tribni adsoribitnr 
praesidenti, ex collatis locis quos modo attali ef&citor, in qai- 
bns soriba ubiqne memoiatar, archon semel (1 58) exBtat Hinc 
igitar dare elacet scribae in praeseriptU metitionem esse temr 
pari designando. 

lam fäcile etiam perspiciemoSi cuiusnam rei gratia sert- 
bae namen in fronte iüulorum seorsum exarari soleat^ id 
qaod band raro illa aetate fieri sapra p. 114 monnu Ad. 
Schmidt ('Handbach dergriech. GbronoL' ed. Raehl p. 407 sq.) 
hoc arrogantiae tribait et OBtentationi scribanim nimiam in 
repnblica anctoritatem sibi asciscentiam. Rectius antem Hartel 
p. 9 insignem scribae notationem certe non per ladibrinm erae 
factam existimat, sed eam in nsnm, cai nomen in praescriptiB 
exaratnm non prorgos sof&ceret Idemqae qnandam testifioa- 
tionis vim snbesse arbitratnri et id inre, neqne dissentinnt 
reliqni yiri docti (Schaefer p. 11, Hille p. 216, Eornitser p. 5, 
Gilbert Fhä. XXXIX p. 132, Stojentin Ann.phiL GXXI p. 194). 
Si enim scriba senatn« inssas erat cninsdain decreti exemplar 
publice incisam proponere, eins erat confirmare textnm apo- 
graphi penitns congmere com eis, qoae in ipsa contione Bcita 
erant Cnins rei causa, cnm scribae nomen in praescriptis 
memoratnm etiam tempori definiendo esset, hoc facile qnis 
non satis habebat, sed nt fidem snam aperte interponeret» 
snpra decretnm maioribns litteris nomen iterari malebat Si- 
gnando igitur tituli se qnasi anctorem profitetur; sane semper, 
81 qnidem lapides satis integri snnt, decreta, qnae nomen eins 
in fronte gemnt, incidere senatns scribam diserte inberi yi- 



1) Num primae prytaniae patandos sit scriba (Eornitser p. 4 sq.), 
ralde dabinm; immo is, qoi tum Bcribendo »derat, com üla lex rata 6k- 
sisteret. Alioqoin adhibenda erat Tulgarii ac penpicua formnla : inX triq 
ßavl^Q, y o Sslva nf^xoq iyQanfAaxevBVn lllud pervenios etiam de CIA 
I 266 contendit Komitier; rectios Schaefer p. 22 iadicavit. Qoi enim 
Bcriba seoatos pertineat ad xovq zdxzaQ, qni memorantor in hoc finutolo 
tributomm tabulae? 



Digitized by 



Google 



De Bcribis reipablicae Atheniensiam. 128 

demns (cfr. CIA I 20, 45, 59, 61, IV !• 71, 96, IV 1^ 27^ Et 
anctoritas gravitasqne nomini snperscripto vel eo accedit, qnod 
attribntis exstmi solet iam antiquissimis temporibus. Neqiie 
yero stataere licet hanc rationem necessario adhibitam esse, 
nt rata fierent decreta publica. Exstant enim band paaca 
exempla, qnae carent praemisBa scribae notatione, neqne ea 
omnia privatim confecta esse potest probari, immo item pu- 
blice inscalpendi cura mandatur scribae senatos (cfr. ex. gr. CIA 
121, IV1»51, 1*22^, 53»). Neque inde discrimen petendum 
est, qnod certa qnaedam maioris momenti genera decretomm 
illo modo praecipne insignita sint Immo res aUqnantam ex 
arbitrio bominam pependisse yidetur.*) Kimiram nomirniqnam 
scribam daplicem sni nominis mentionem dnxisse supervaca- 
neam putaveris, qnia idem in praescriptis exstaret. Qaod si 
fiebaty baec scribae commemoratio qnodammodo continebat 
yim et temporis indicandi et fidei testandae. Sin aatem om- 
nino id solum spectaret scriba, nt decretnm ratum recteqae 
inscriptnm esse confirmaret, sane mirum esset tarn saepe idem 
nomen bis poni. An sie fides angetnr? Sed xja(i rei nnam eins 
significationem snf&cere posteriore qnidem aetate mox vide- 
bimns. 

Merito antem ac inre scribae nomen insigni illo loco exa- 
ratnr, si qnis plnra deoretai iam pridem sancita sed non pn- 
blicata, nna cnm novissimo in lapide incidenda cnrare inbe- 
tnr; tum in fronte snpra scriptns omninm qnasi anctor ex- 
sistit, qni fidem eomm praestet. Testimonio est tit CIA I 40| 
ofr. Hartel p. 8, 149sq., Scbaefer p. 12, Hille p. 217, Komitzer 
p. 6. SimiUter res se habet CIA IV 2 1' (+n P p. 393 cfr. 
Lolling Dell. arch.Y p. 24): in eodem lapide exstant tria de 
Samiis populi scita, nnde snmmarinm est: 2afiloig oooi fieva 
%av ii^fiov Tov Id^valwv iyivovTo. Antecedit item grandio- 
ribns litteris exaratnm nomen: Kriq>iaoq>u}v üaiavievg iyqafi" 
fiareve. Primnm antem decretnm factum est Ol. 93, 4 — 405/4 



1) Nempe idem scriba fere non dlTerBam seqoitur rationem; conferas 
ex. c. CIA 1 45 et 46; IV !• 33 et 33«; II 3 et 5. 



Digitized by 



Google 



124 Julias Penndorf 

(KexQOTtlg inQvvdveve, üolvf^vig Evwvvfxevg iyg.) ; v. 38 con- 
stitaitnr avayQaxpat %a ixpritpiaptiva et Athenis et Sami. Qnae 
tarnen res tnrbatis temporibas non perfecta esse videtar; nempe 
altero decreto Euclidis anni Ol. 94, 2 (Ilavöiovlg etcq., ^Ayvf^ 
Qiog Kokkvrevg iyQ.) Gephisopho r. 42 denno rogat: xvQi4z 
elvat a tzqozbqov 6 äijfiog ixfJtjcploaTO 6 l^&r]val(üv t(^ i^f^fp 
T(^ 2afilwv (cfr. v. 52 sq.)* Qnae confirmantnr tertio einsdem 
anni CEQ€x^r]'ig in:Q., Krj(piao(pd)v Ilaiavtevg iyQ.) decreto et 
publice inscribi dicnntnr, v. 66. Tnm demnm res peracta est 
tribns popnliscitis deinceps in eodem lapide inscnlptis; Gephi- 
sopho antem, cni hoc negotinm obtigit, ea signavit nomine 
sno snpra scripto unns omninm fidem testatus. Bene autem 
animadvertas in praescriptis singnlomm psephismatnm prj- 
taniis suos scribas adinngi, quamquam ei vix ccnfirmatU 
rede exarata esse decreta, quae ipsi nan publicavermt. Qnid 
vero sibi velint, nisi nt tribns illas qnasi repraesentandas 
ac determinandas suscipiant? Etiam, si forte prins scitnm 
alteri sabicitur, illnd fere exhibet snnm scribam (cfr. CIA 
n V, IV 2 b^)f neque carent ea decreta, qnae reperinntnr 
apnd scriptores Qraecos (Andoc 196, Thuc. IV 118; [Plnt] 
yit Antiph. 833^), etsi non ex lapidibns, sed ex litteris pnbli- 
cis petita sint') Satis igitnr intelleximns, qnae vis insit me- 
morato prytaniae scribae. Et haec eins potestas dignitasqne, 
quam modo adambrarimus , etiam post Enclidem nsqne ad 
Ol. 101 valebat integra. 



1) Thucydidem ex actis publicis hausisse satis constat (efr. Ad. Kirch- 
hoff 'Thncydides n. sein ürknndenmaterial", fierl. 1895), Pseadoplatarchom 
autem per Gaecilium ex Grateri ynjq>ia/idT(ov awayoy/y (C. Cur tius Phil, XXIY 
p. 1 1 2) vel rectias ex Heliodori opere (B. Keil Herrn. XXX p. 2 1 9). Inde etiam 
explicanda erit singularis praescriptorom forma (cfr. Hartel p. 8): praecipue 
tiibus omissa est, Antiochidem fuisse efficitur demotico epistatae: ^iXo- 
tnQaxoq DaXXrivBvq (libri HsXXTjvsvq) insardrei, Sed id ipsam offensioni 
est, qnia scriba {dtjfiovixog ^AXtoTtcxij^ev) eiusdem est tribus. Qnoddam 
igitur mendum subest. Hille p. 2tl, 213 Boeckhium secatns retinet IleU.jj' 
vevq, ratus Pellenen esse pagum adhac ignotam; probabilius autem Schaefer 
p. 17 conicit: Uaiavievg (cfr. CIA I 324), cui adstipulatur Komitzer p. 10 
not. 8; Schoellius Siizb.d.müneh. Ak, 1886, p. 132 proponit etiam UiiXiiS. 



Digitized by 



Google 



De scribis reipablicae Atheniensium. 126 

lam nt pancis comprehendamtis, qoae exposaimns de scri- 
baram condicione, saeculo quinto scriba senaius erat, ipse 
Senator, per unam tanlum prytaniam munere ßmgens, Aristo- 
telis aetate ^craifra %a%a TtgvTavelav vocatus, nan Senator 
sed publicus magistratus isque annuus. Uterqae sna aetate in 
praescriptis tribni praesidenti adscribitnr, sed qnanto alter 
discrepat ab altero! Oravem igitnr immntationem factam esse 
apparety quam qnoad licet explicare conabimur. 

Athenienses cum bello Peloponnesiaco male gesto devicti 
ac paene oppressi sint, paulatim recreantar, donec veterem 
dominationem recnperatnri archonte Nansinico a. Ol. 100, 3 
foederationem maritimam restituere stadent. Qna ipsa aetate 
plara novata esse constat cum in republica tum in senatu. 
Velnt cognoscimns certe inde ab bis temporibus praesidio in 
curia comitiisque fimgi desiisse epistatam prytanum et insti- 
tutos esse novem nqoidqovg nectribules qui vocantur, eorum- 
que praesidem. Novae rei accommodata est formula decre- 
toram: %wv Ttgoidgcav kn€iprig>i^€v 6 delva, quamquam per 
longum tempus praevalet illa vetusta: 6 äelva kneaTärei. 
Omnino rero tum praescripta aliter concipi incipinnt 

Becentiores enim formulae haud paulum a prioribus di- 
stantes, gradatim stabiliuntur huncinmodum: iTtl %ov öelvog 
anxovtogj iul vijg (Egex^tdog) (nQOJTTjg) nQvtavelag, fi 6 
delva iygafifiareve e. q. s. Tum igitur archon semper primo 
memoratur loco ; annus enim archontis quasi legitima temporis 
norma reipublicae probatur, et in partes eins rediguntur pry- 
taniae singularum tribuum, numeris ordinis designatae. Quo fit, 
ut summoveatur ex litteris publicis ista temporis per solas pryta- 
nias significandi ratio, singularis ac propria senatus, scribaeque 
aibi adsumantaliam adcommunem intellegentiam aptiorem. Dies 
quoque prytaniae, quo factum sit decretum, inde ab eadem 
aetate frequentius ipse adicitur: cfr. CIA II 52 (Ol. 103, 1) 
IV 2 59* (Ol. 104,4), 60* (Ol. 105, 2); etiam mensis dies inde 
ab OL 110 fere accedit ex usu civili. lam tempus definitum 
est tarn exacte, ut quilibet civis nuUo negotio perspicere posset 
usque ad diem. Senatoria autem scribae auctoritas inde non 



Digitized by 



Google 



126 Julins Penndorf 

nihil infringi facile videatnr, cum ipse rationem senatas pro- 
priam derelinquat. Attamen etiam tum scribae, at olim, sin- 
galifl tribubns sie adsignantoTi nt prytaniis exaotis magistratu 
86 abdicenty per aliqaot annos. Sed elncet eos non iam ha- 
bere illam determinandi Tim, quam antea. Nam onm pryta- 
nia nnmero insigniatQr, patet, qnota cainsdam archoDtis anno 
Sorte evenerit; dnpliei aatem modo ea definiator non opns est 
Qnare non ita mireris, qnod panlo post — nt index scribamm 
inspicientem statim docebit — iidem homines per diyersas 
einsdem anni prytanias inyeninntnr in praescriptis: ergo an- 
ntä exstiterunt seribae. Quam mntationem &ctam esse in- 
tra annnm Ol. 103, 1 (nam Nansigenis archontis anno dno 
diversi seribae obvii snnt: Mnesibnlns Cecropidi, Moschns Cyd- 
atheniensis Aeantidi) et OL 104, 2 (nam Charielida arehonte 
annnns est Nicostratns Pallenensis) reete iam cognovit Eoehler 
ad CIA II 52 (Add. p. 402)/) Valde doleo, qnod accnratins 
intervallnm eircamscribere mihi non lieet, nisi forte fortnna 
novae accesserint. illins aetatis inseriptiones ; Interim acqnies- 
camns. Ubi primnm antem scribas qnaqne prytania mntatos 
seenti sunt annm, hi sane omnino neqnennt singalis piytaniis 
qnasi eponymornm instar esse. Immo tnm intra praescripta 
patronymieis ac demoticis fere exstmcti eam solam obtinent 
yim decreta publice testificandi et confirmandi, quam antea 
nominis in fronte exarati praecipaam fnisse yidimns. Qnae 
cum ita sint, facile perspicitnri cur illa superscHbendi ratio 
iam evanescat; nimirum qnia nullius erat momenti. Neqne 
uUnm certum quidem') exemplum ultra Olympiadem 104 spec- 
tat; tum enim sufScit seribae in praescriptis commemoratio. 



1) Cfr. Schaefer p. 29, Hartel p. 14, 29, 120, Hille p. 209, Gilbert 
Phil. XXXIX p. 135, Kornitzer p. 8, Gaillemer p. 1648«. 

2) Ex titolis, qai ad posteriorem referantur aetatem, CIA iy2 lU*» 
exhibet in fronte: § KXUaxgaxoq Ttfioad-ivovQ AfyiXisv^ iygafifmxevey 
qnia errore ea suo loco omiserat lapicida. Neque CIA 11 66^ contra 
meam facit sententiam: in praescriptis item deest nomen seribae, supra- 
scribitnr antem singularem in modum: FgafXfJiarBvg Avalaq..,, De CIA 
172 85«> cfr. p. 120 not. 2. 



Digitized by 



Google 



De Bcribis reipublicae AthenienBinm. 127 

Etiam aliam de scribaram statu matationem nsqne ad Aristo- 
telis aetatem erenisse ex titnlis acriter percensitis minime 
eolligas. 

Eo yero tempore scribam esse publicum magistra* 
tum snpra p. 112 explicasse mihi videor. Fieri igitar non 
potest, quin illi senatori munus acta publica componendi 
ereptum atque populi magistratui delatum sit. Ergo sena- 
tarhim scribam excepit publicus, Neqne id ita absurdum 
est neque alienum ab hac potissimum aetate, qua demo- 
eratia vigebat ael nQogeftilafjißavovaa riß Ttlrj'S'ei Trjv i^ov- 
alaVf ut ait Aristoteles ftoL !Äd: o. 41, 2. Kai yaq al v^g ßov- 
krjg xQlaeig elg tov dfj^ov iXrilv&aaiv' compara c. 45, 1 — 4; 
49, 3. Yides igitur populäres tum aliis qnoque rebus circum- 
eidisse senatus potestatem. Et ut ratiouem temporis definiendi 
dvili propiorem adhiberi in decretis publicis impetrarunt, sie 
paulo post omnino aegre yidentur tulisse, quod Senator publice 
scribebat in comitiis. Quare non miraberis eos provinciam, 
quae non tam ad senatum quam ad rempublicam spectaret, 
transtulisse ad populi magistratum. Senatus autem et populus 
contionibus congregatus cum quasi duo essent corpora, quae 
coibant ad decernendum, non e re esse videbatur alten alte- 
mm adsignare scribam, seil, senatui senatorem, populo publi- 
cum magistratum. Immo semper unus et idem apud utrumque 
aderat scribendo; olim senatorius scriba etiam comitiis inter- 
erat (perscribebat enim et eCficiebat populiscita), postea publi- 
cus naQanad'rjTai %ij ßovXfj teste Aristotele; i. e. adsidet 
senatui ut naQeÖQog^ non quasi ipse sit yere Senator. Quod 
bene memorat philosophus, cum suo iure illum inter populi 
magistratus releget, non senatus. Hac igitur ratione factum 
est, ut scribae senatus abirent in publicos. 

Omnibus autem civitatis ministris legitimum temporis 
spatium, per quod muneribus fungerentur, civilem archontis 
annum fiiisse constat; prytaniae spatium sane conyenit sena- 
tori, quia apud senatum vices secundum prytanias factae sunt 
usitatae. Populi rero magistratum unquam per unam pryta- 
niam rebus administrandis praefnisse, ne credibile quidem 



Digitized by 



Google 



128 Jnfiiu Penndorf 

est, nt potins nostro iure contendamns simul factum esse, ut 
pro seriba senatus instäueretur publicus et tempus muneris 
gerendt prytania olim circumscriptum in totum annum produ" 
ceretur. Neqne vero id licet opinari senatus scribam olim 
qaaqne prytania matatnm evasisse annnam , postea demnm ei 
publicum successisse et ipsum annuum. Qnod si verum esset, 
satis superque mirnm esset appellationem xcrra nQvxavBlay 
esse retentam. Ea enim prorsus inaudita est, ne dicam ab- 
surda, nisi Senator quidem, ut ipse per suum tempus inter 
prytanes yersatur, sie item xara TtQvravelav scribae quoque 
ministerium exsequitur. lam quaeras, quomodo omnino ad 
annuum magütratum quadret ille titulus, 

Intelleximus rem sie se habere, ut priorem senatus xara 
TtQvravelav soribam subinde excipiat publicus, qui xara rtQv- 
navelav audit Sane hie illum ita non potest adaequare, ut 
et ipse uni tantum prytaniae appareat, sed utpote annuus per 
universas totius anni munere fungi debet. Quo fit, ut decem 
pristinorum scribarum provincias in se recipiat et decies 
deinceps in singulas anni prytanias idem exsistat scribae xora 
TtQvravüav instar. Inde facile etiam explices hunc scribam 
in titulis sie exhiberi, ut uni quodammodo prytaniae adscriba* 
tur, ex.gr. CIA IV 2 169^: inl NvnoyLQäxovg aqxovtog, inl zijg 
AiyTjtdog TtQWTrjg novravelag, jj '^^x^kag XaiQlov Ilakkrjvevg 
kyqafjLixatevev ; II 169: inl NiytoxQciTOvg a^ovzog, eTil rijg 
Ilavdtoviäog devtigag TtQvravelagj fi kyQafifiazevev Iti^x^kag 
XaiQlov nal3ir]vevg. Est autem Aegels prima prytania, cui 
ministerium facit Archelas, Pandionis secunda, cui idem adest. 
lam vides, quid intercedat inter scribam et prytanias; soUemni 
enim formula indicatur illum pertinere tantum ad AegeYdem 
aut Pandionidem, quantum aut prima aut secunda totius anni 
prytania est. Quibus reputatis non ita aliena esse videatur 
illa formula; neque est quod iudicemus (cfr. Komitzer p. 14 sq.) 
eam tum prorsus ineptam esse, cum scribae per singulas pry- 
tanias mutari desierint, vetustate autem firmatam remansisse. 
Nam cum hac ipsa aetate praescripta in recentiorem modum 
convertantur, mireris formulam rei minus aptam tum usu re* 



Digitized by 



Google 



De Bcribis reipablicae Athenienaiam. 129 

ceptom et in omne tempus stabilitam esse. Semper enim 
yQafificerevg 6 xara TVQvravelav singnlis prytanüs solet ad- 
scribi paucis exceptis annis, qmbos 6 avayQaq>evg comparet 
lam eam satis intellexerimus, qnalis de scribis facta sit 
mutatio, licet hnc etiam ea referre, qnae Aristoteles loco p. 105 
exscripto tradit: TCQoreQov fihv ovTog tjv xuqotovrfcog . . . • vvv 
öh yiyove ydrjQixnog. Priore igitur aetate ygafifiazeig 6 
xaTa rtQvtaveLav manuum porrectarum s^ffragm, posteriore 
^orte instUutus esse dicäur. Per se aatem apparet creandi ra- 
tionem senatas magistratni non minus convenire, qnam sor- 
tiendi pablico. Neque enim consentanenm est ad grave illnd 
negotiam, quod band exiguam reqairebat reram scientiam 
sollertiarnque, sortitione quemqnam designatnm esse ex sena- 
toram namero (cfr. Gilbert Fhit. XXXIX p. 140).>) Id aatem 
dnbinm potest esse, ntram in caria, an in comitiis creatio 
facta sit scribae senatus. Mihi quidem illnd probabilins est 
Greantur enim singnli singnlis prytanüs idqne ratione tribunm 
habita. Popnlns aatem aQxaiQeolag habet non qnaque pry- 
tania, sed singnlis annis; cfr. Aristot. tto^ 1^^. c. 44, 4. Et est 
ille senatas potissimam minister, qni secandis operis in con- 
tionibns qaoqae utitur, similiter ac Ttgoedgai e senatoribns 
sortiti ibidem praesident. Postea vero, nbi popalns pabli- 
com institnit scribam, eam aeqne atqne ceteros magistratos 
ordinarios sortitas est; Aristoteles noX. Iti^. c 43, 1: vag d^ 
adxagj inqait, vag Ttegl Tijv iyxvxliov diolKrjCiv ajtaaag ftoiovai 
TiXrjQont^g. lam igitar res casui incerti eventas commissa esse 
yidetar. At si qais hoc manere fnngi yolebat, eam nomen 
profiteri necesse erat {iX&eiv iiXr]Qwa6fievov : Lys. VI 4, XXXI 33 ; 
Isoer. XV 150). ünicniqae sane licnit, sed eos solam sortitam 
ivisse probabile est, qui tali maneri se satisfactnros esse con- 
fidebant (cfr. Schoemann, ant 6r. ^I p. 428 sq.). Namqne notnm 
est ei, cai sorsobtigerat, cum unaqaaqae prytania iTtixetQOTovlav 
qnae vocatar, sabeandam fuisse tum anno peracto rationes 
iastae administrationis reddendas. Scribae aatem pablici mi- 

1) Qaod epistatae proedrique sorte fiebant in singalos dies, tali 
officio facile nnos qoisqne fungi poterat 

Leipziger StadlexL XYIII. 9 



Digitized by 



Google 



130 Julias Penndorf 

nisterinm et negotiorum plenam et gravitate molestom non 
tale erat| qnale quivis appeteret 

Qnod igitur Aristoteles novatam esse eligendi rationem 
testis est, persaasum mihi est scribam senatus olim oreaUane, 
pottea pubUcum xata ngyravelav seribam sortiti&ne eue 
mstiiutum. An pntayeris alteratmm tarn ereatnm tarn sorte 
dnctnm esse? Parnm vero Wilamowitzii yalet opinio (Aristot. 
n. Atb. I p. 227 not 83): veri esse dissimile Athenienses tum 
Sorte nti coepisse, cnm magistratnm qaasi amplifieantes in 
anni spatium prodncerent. Aperte vir doctissimns sammnm 
rei momentnm nondnm pereepit: inde qnod Athenienses in 
soribae senatus locnm substitnernnt publicum, factum est, vt 
annuus exsisteret; non autem id spectarunt, ut dignitatem 
augerent annuo muneris gerendi spatio vel rerum administran- 
darum notitiam. Licet tamen quasi experiri, num recte iudi- 
caverimus, quo tempore xBiQovovLa in sortitionem immutata 
Sit Ipse enim Aristoteles tecte significat: tvqotbqov fikv ovvog 
rjv xetQOtovri%6g f inquit, xal tovq ivdo^OTaravg tucI jciOTOTa" 
rovg exeiQOTOvow xal yotQ ev Taig CTTJlaig nQog ralg ovfi'^ 
(laxlatg xal TtQo^epiaig xal noXiTslaig ovrog avayQaq>evai^ 
vvv di yiyove xkrjQtuTog. ProYocat igitur ad li^>ides in aroe 
depositos, quos sane innumeros qnotidie yisere ei iicuit, unde 
aperte etiam exquisivit olim honestissimos fideque dignissimos 
oreatos -esse seribas — mente subintellegas: qnales pauci fiunt 
sortitione. Ergo opus est, ad quam potissmum aetatem speeteU 
explorari. Gognita enim habemus sat multa nomina; liceat 
inde illnstrissimorum hominum exempla proferre. 

Ex Euclidis anno (Ol. 94, 2) insignia documenta petive- 
runt iam Wyse cUus. reo. V p. 276^ Sandysius in editione rtoL 
"A&. p. 196, Wilamowitzius, Aristot u. Ath. I p. 228 not 86. Pan- 
dionidi enim huius anni tribui soriba etzX AyvQQtog Kol- 
kvvevg (CIA II 1^ 172 1"^)*), quem praedicat Demosthenes 
XXIV 134: avdqa xQ7ia%bv xal drjfiorixdv xal Ttegl ro TtXij'- 
d'og %6 v(iiT€Qov nokka onovdaoavxa. Maxime opere ille in 



1) Yide qaae disputavit Jadeich in Paoly-Wissowa 'Bealenc' I p. 914. 



Digitized by 



Goo^^ 



De scribis rdpnblicfte Atheniensiam. 181 

repnbliea yersatus est: induxit enim mercedem eoolesiasticam 
et anxit (cfr. Arist noL Id^. c 41, 3), idemque primoB d'euy- 
Qtxa inter cives distribuenda curavit teste Harpoeratioiie (s. v. 
^ewQcxa). Etiam praetor electng est Xenophonte (Hellen. IV 
8,31) aaetore, illnditarqae ab Aristopbane (EccL 184); praeterea 
oonferas Isoer. XVU 31 ; And. 1 133. Ex eiosdem progenie vide- 
tor esse ille ^AyvQQios KaXXifiiöowog KoXlvrevg (an nepos?)^ 
qui CIA U 311 (Ol. 123,3 — 286/5) rogaüonem fert. Gele- 
berrimo antem Agyrrhio sucoessit scriba ErechtbeYdis pryta- 
niae, K7iq>iaoq>u}v Ilaiarisvs (CIA II 1^ v. 20; IV2 1*" 
y.l), qni eodem anno rogat senatum (CIA II 1^ v. 5) de bono- 
ribns Samiis tribuendis; et ipse igitnr satis Yersatus est in 
rebus publicis. Paulo post inl Ei^wddavg a^xorrog (OL 95, 3 
«= 398/7) memoratur idem vafäag vuiv legdSv x^i/juairaiv rtj^^&ri- 
valag xal twv aklwv &ewv (CIA II 652, 653) qui magistratns 
inter gravisninos habebatur; £acile ille ex pentacosiomedimnis 
erat (Arist. n:ol."A&. o. 47, 1 ; 8, 1). Filius eins KaXUßiog Kfj- 
q>iaoq>ävTog üaiavcevg item seriba est Hippothontidi, septimae 
prytaniae (CIA n 17) anno Ol. 100, 3 «• 378/7, et nepos eins 
Kf]q^iaoq>üh Kailißlav Ilauxvtevg CIA II 114B y. 7 rogationem 
fert ad populum de senatu coronando ; eundem, aequalem De- 
mosthenis, illa aetate eximium fiiisse oratorem docet Schaefer 
'Dem. u. 8. Z^t' U^ p. 194 not. 2.') 

Ex Athenaeo autem (VI p. 234^) discimus scribam ali- 
quando factum esse 2%iq>avov QovTivdidov.^ Pater eins 
sine dubio fuit clarissimius ille Melesiae filius Alian&d^^ev 
oriundns, apud Athenienses dux et prinoeps optimatium, oon- 
sanguineus Cimonis, vir summae bonestatis ac virtutis (cfr. 
Ariet i^^. noX. c. 28, 2, 5; Plut. Nie. 2). Quantum vero Studium 
posuerit in liberis bene educandis, testis est Plato Men. p. 94^: 
h-dvfiri&rfri, ort Oovxvildrjg av ovo vlelg e^Qeipev^ Mehrjala» 

1) Cfr. Aesch. n 73, Dem. XTUI 21, 75 ; XIX 293; Din. I 45. 

2) IloXkfAi»v yovv 6 öZTikoxonaQ . . gtrjalv ovtcDg'. . . iv Kwoad^ei 
[Akv ovv iv Z(p 'HQaxXeltp atijkij xlq iativ, iv y ynjg)ta/ia fjihv 'AXxißidöov, 
ygaßfunehg dh Szi^avog 6 8ovxv6l6ov, Sospicari licet ex more qui tarn 
erat, acribae nomen largioilbns litteris in fronte exaratum foisse. 

9* 



Digitized by 



Google 



182 JnliuB Penndorf 

xal 2ti(pavoVy xal TOVTOvg inaidevoe %a %e aXX ev e. q. 8. A tali 
igitur patre natns £BU)ile Stephanus non solam DobilissimaSi sed 
etiam fidissimns haben potait, dignns cni deferretar scribae 
munns. 

Nee non popnli fidncia florniBse videtur nieicrlag, qni 
cum in decreto CIA I 40 dnx legationis ad regem Perdiccam 
misgae memoretnr, tarn comparet anno Ol. 88,4 (CIA 1 37, 273) 
loco primae prytaniae scribae. Nam enndem esse ob ramm 
nomen persnasum habeo. Propter eandem causam non dnbito, 
qnin idem SKortag, qni anno Ol. 88, 1 ErechtheYdi fygafifia^ 
'f€v€ (CIA I 40), intellegendos sit CIA IV 1^ 331% nbi inter 
iniOTaTag rolv NUaiv exstat SxoTtag Ili-S'evg (^ante Ol. 93, 2'). 
Niminim hoc qnoqne officium desiderabat fidem. 

Quod in titnlo CIA 147 Oavtoxk^g reperitar scriba 
senatns 'non post OL 90', enndem esse conicio, qni CIA 1 31 
(cc. Ol. 84) petit, ut per prytanes sibi liceat ad senatum de 
colonia dedncenda referre; tamquam rei peritum se ipse offert 
Porro nescio an J loyvrjTog 0QeaQQiog^\ qni anno 01.92,4 
Acamantidi scriba adinngitur (CIA I 61), non diversus sit ab 
illo Diogneto, qni CIA IV 1^ 27* concipit pactionis formulam 
cum Chaleidensibus faciendae. 

Nee sine probabilitate Wyse 1. 1. snspicatns est, qni CIA 1 309 
commemoratur ut primus anni scriba :Tifi6&[€ogj eum patrem 
esse celeberrimi Cononis; servata litterarum vestigia demotioi 
bene quadrant: erat enim !4vaq>XvaT\tog (cfr. 1 393).') Praetor 
fdsse videtur etiam Xagoiadrig, qni (CIA IV 1« 27« p. 164) 
per Antiochidem qnandam scriba est, si quidem ad eum per- 
tinent, qnae Thucydides narrat ni 86, 1; 90, 2: Athenienses 
Charoeaden Euphileti filium cum lAchete in Sioiliam nusisse, 
ubi ille diem supremum obierit anno 427/6. Ne hoc quidem 
nomen freqnentius occurrit. Atque in CIA IVl"" 299* (p. 147) 
primus cuiusdam anni intra Ol. 84 et 86 scriba nominatur 

1) £z eiusdem progenie videtar esse JioSotog Aioyvfixov ^geap- 
Qiog, scriba x. ng. Ol. 123, 1 : cfr. CIA II 307, 30S. 

2) De nepote eius, cai nomen erat Tifio^soQ Kovmvoq livatplvcxioq^ 
permulta exstant in CIA II testimonia, dx, indicem Eirclmeri p. 49. 



Digitized by 



Google 



De BCxibxB rdpublicae Atheniensiiiin. 183 

ldQxio%Qai:og\ yix dubinm, quin idem additamentom reget 
decreti CIA IV 1* 27* v. 70 (Ol. 83, 4), ubi KirohhoffiuB ad- 
notat: y^Arehestratas idem yidetnr esse atqne is, qni sab initia 
belli Peloponnesiaci olassi praeftiit cum aliis praetoribns Cor- 
cyram misBae, Lycomedis fiÜas, cfr. Thnc. 1 57/' Quidam Ar- 
ehestratns etiam quaestor Minervae est Ol. 87, 4 (CIA 1 122). 
Sed cum plnres eioBdem nominis homines exstiterint — yide 
Kirehnenim apad Panly-Wissowa'Bealeneykl.' vol. II p. 458 — 
yix certi qaicqnam dici potest Res saepins ad liquidum per- 
dud nequit, qnia illa aetate nomina attributis carere solent; 
nudim igitnr praeterire ChariamO» Aeamantidis scribam (CIA 
IVl» 33»), Diotimum") (CIA IV 1« 179 p. 159), Euclidem») An- 
tioehidig scribam (CIA IV P 62^), alios mnltos, dum plura 
habeam explorata. 

Ex Aristophanis autem irrisione (Eccl. 254, 398; Plut 716, 
665) elncet Neoclidem aliqnando multum in republica valnisse; 
cfr. schoL ad Plut. 665: eigrjTai di %al iv üeXa^yolg tvbqI 
av%ovy ori ^tcjq xal avKoq>dm]g iarlv. Facile conicias eum 
esse, qui scribae mnnere fungitur Ol, 90 — 91 (CIA IV 1* 71 
cfr. 165, 183— IV 1* 3738»), etsi fortasse ambigitur. 

Neqne post Euolidis arcbontis annum desunt exempla. 
Velnt, qui soriba est anno OL 103, 1 Aeantide prytania Mo- 
axog &earlov Kvda^tjvaievg (CIA IV2 50, 52'), idem 
CIA n 677 tafilag xäv Trjg ^eov memoratnr Ol. 103, 3 tam- 
qxaan 'prmoepB r(JüV avvaQxovtfov. ItemqueJe^ld'eog, OeneYdi 
scriba 'proximis post Euolidem annis^ inter quaestores Mi- 
nervae recenseri videtur CIA II 667 (Ol. 98, 4). CalUbn autem, 
Cephisophontis filii, (CIA II 17) iam supra p. 131 mentionem feci. 

Qnamquam omnis minime exhausta est materia, satis tarnen 



t) Xaglaq ixeordtiii CIA I 58 (Ol. 92,3); Xa^lat; Aai6akl6nQ Hel- 
lenotamias: CIA lY 1« 179 (Ol 87, 2). 

2) Jiotifjtoi iyQafAfiaxeve zolg XQiixovzai CIA I 228 (Ol. 82,1); 
/iioxifioq EvQ}Wfiev<: est orgarT^og: CIA 1 179 (Ol. 86,4). 

3) EvxXelÖTig memoratur axQaxrryöqi CIA I 188 v. 17; EvxXslSrjg 
UyxvX^&ev, nofxmliov imaxdxrjg exstat CIA I 320; ootisBimuB est archon 

Ol. 94, 2. 



Digitized by 



Google 



134 JnlioB Penndorf 

cognoyimns taeculo guinto quartogue meunte ßasse in scribor 
rum numero viros älustrisiimos ßdelüsimosgue. Qnare mihi 
persaasi ad hanc aetatem, üsqae ad OL circiter 104, speetaie 
yerba Aristotelis snpra landata, eoi qnidem suppetebant et 
plares integri lapides et exqnisitior hominam notitia. Inde ab 
altera antem saecnli qnarti parte, etsi nomina scribamm tarn 
fere attributis omantar, yix aegreqae in titnlis licet investigare 
homines eiasdem dignitatis. Qnae cam ita sint, sponte per- 
dacimur hac quoque via ad id tempus (Ol. 103, 1 — 104, 2), 
qno grayissimam de Bcribarum statu matationem factam esse 
cognoTimns, nt nihil iam obstet, qnominas eodem referamns 
Aristotelis de immntata eligendi ratione testimoninm. Dnde 
optune confirmatnr ea sententia, qnam snpra p. 130 proposni. 
Qnoniam igitur demonstrayimns, qnalis inerit renun pro- 
gressns, restat, nt pancis respiciamns vnlgarem opinionem, 
qnam Sehaefer olim constitnit, plerisqne etiamnnnc probatam: 
Ulnm senatns scribam antea qnaqne prytania mntatom intra 
Ol. 103, 1 et 104, 2 annnnm esse factnm atqne simnl ei aooes- 
sisse coUegam snbsidiarinm, xora n^vravelav yocatnm, enm- 
qne prytanem per nnam tantnm prytaniam mnnere fnngentem. 
Tarnen haec opinio et per se dnbitationi obnoxia est (cfr. 
Wilamowitz Herrn, XIV p. 149 not 1) — nam si ezstabat sori- 
ba senatns, qni erat xotu ftQwaveiaVj cnr Athenienses pn- 
temns hnnc annnnm reddidisse ita, nt altemm crearent, qni et 
esset et appellaretnr nata TCQwaveiav, cnm simplieins esset 
retinere illnm senatorinm xara n^%avelav scribam et adinngere 
ei altemm seil annnnm? — neqne hodie omnino stare potest, 
nt apparet yel eis, qnae adhnc exposnimns. Perperam enim* 
Tcro indicatnm est de scribae eondicione, qni fere xora tvqv- 
Tovelav andit; hie non est e prytanibns, sed pnblicns et an- 
nnns magistratns. Neqne haberi debet pro administro infe- 
rioris anctoritatis (Hartel p. 120; Komitzer p. 16), sed teste 
Aristotele pro scribamm principe, qni idem in decretis lapi- 
deis exaratnr. Ininria antem hnnc praescriptomm annnnm 
scribam etiam posteriore saecnli qnarti parte esse yganfia- 
%ia rrjg ßovXfjg pleriqne yiri docti existimarant. Licet haec 



Digitized by 



Google 



I>e BcriblB reipablicae AÜieniensium. 135 

sententia prava git, uniim tarnen yenmi est: scribam senatus 
non prorsw abolüum es^e^ sed exsiare etiam ArUtotetis 
aeiaie, nt ipsi probant titali: CIA II 113, 115, 121, 136, 171, 
176, 181, 186; IV 2 104*, 107\109\lir, 117\145^«, 184*, 
in qitibns hie avayQaxpat rode %o \pqq>iafia iabetnr. Attamen, 
qnod yalde mirandam est, ille eum omnino non cammemorat 
nUer seribas. Qaod enim band panci viri doeti scribam se- 
natns enndem esse arbitrantnr ac yga/d^aria %6v irtl lovg 
vöfiovs, quem altero ponit loeo, de hac perversitate in- 
fra (§ 3) disputabimos. lam qoawas, qni fiat, nt Aristo- 
teles eum neglexerit Ac primam qaidem id dnbinm esse') 
neqnit, qnin revera ad yQa^fiaria T'qg ßovkrjg fere yoca- 
tam speotent illa verba, de quibos modo egtmns: priore 
aetate illnstrissimos ae fidelissimos homines scribas esse crea- 
tos. Sed veiim ea acriter attendas. Disserens enim de soriba 
xcnra nQVTaveictv , qni tnne erat, tradit haee: ^qotcqov fih 
ovrog 7]V x€tQo%ovrifv6g — viv dh yiyove xkrjQayiog. Habet 
igitnr priorem senatns scribam, qni sane secundum prytaniam 
mntabatnr, eodem loco ac posteriorem xarä ngvTavelav scri- 
bam, pnblionm, sorte dnotnm. Idem manifestum fit bis: aal 
yäg h raig ati^Xaig ....ovvog avayQatperai' scilioet in prae- 
scriptis decretomm exaratnr yQafif^arevg 6 xoro /tqvtctvelav 
o]im senatorins tum pnbUcos. Aristoteles autem atrnmqne 
prorsQS aeqoat, nisi qnod nnum significat discrimen: qnondam 
creationem in nsn faisse, postea sortitionem. Recenset enim 
illnm suo iure inter aq%ag xlriQünag. Onm antem depingen- 
dam sibi proposnerit eam rernm pnblicaram formam, quae 
ab Enelide restitnta in posteram yigebat (ij vvv xoroaTo- 
oig TTJg TtoXitelag c. 41,2; 42, 1), dignum habet adnotata, 
qoae res hac aetate novatae sint, efr. nol.ldd'. c; 45, 1, 2, 4; 
53, 1; 60, 2; 62, 1; et fiiit ille scriba vel post Euclidem per 
aliqnantum tempns xBLQo%ovl(f creatns. Neqne vero meminit 
rei mnlto gravioris : scribas priore aetate revera qnaqae prj- 
tania mntatos faisse senatores, posteriore antem magistratns 



1) Ne ThniDBer qiddem negat (ant pubL Gr. p. 498 not 4). 



Digitized by 



Goo^^ 



136 JoliuB Penndorf 

pnblicos et annaos. Immo dnobns generibos non distinotU unam 
quasi continnam eornm propagationem statnit. lana fieri non pot- 
esty nt simol disserat pristinnm senatns scribam etiamtam exstare 
inxta ygafißaria tov xorra ngmaveLav. Sane ille ntpote Se- 
nator ne aptns qnidem erat, qni isto loco (o. 54, 3) inter scribas 
pnblicos a civitate sive sortitos sive creatos reoenseretnr. 
Potins exspectaveris eins mentionem fieri eo loco, qni est de 
senatns potestate (c. 43—49). Ibi potuit Aristoteles plnribns 
exponere scribam senatns olim snmmam habnisse anotoritatem 
amplissimamqne provinciam, sed potentia senatns infracta etiam 
scribae plnrima adempta esse institnto popali magistratn. Sed 
in bac potissimnm parte libelli minime plenae absolntaeqne 
stndet descriptioni. Neqne enim nnmerando exbanrit omnes 
e senata caidam mnneri destinatos; vel qnaestorem senatns 
obiter^) commemorat (c. 49, 4: xal TOfilag iarlv aitolt; xAi;- 
Qmi:6g)\ prytannm antem qnaestorem, qni certe tum fnit (CIA 
II 872), non tangit Neqne igitnr scribae senatns mentionem 
facere necesse babnit, qnamqnam tnm exstabat, ergo ei in- 
noteseebat Si yero etiamtnm vetnstam obtinnisset digni- 
tatem, non facile potnit silentio praeteriri. At qnae Aristote- 
lis ratio est, nt prioris aetatis scribam tilg ßovXrjg tamqnam 
eodem loco habeat atqne posterioris yQafiptaxia %bv yuxra tzqv- 
lavelav^ eam inire non licnit, nisi provinciae potestasqne 
ntrinsqne forme congrnebant. Necesse igitnr est t//ifm, cui onmia 
olim obveniebant, plurima sua munera caneetsüse publieo scribae. 
Etsi igitnr non prorsns evannit, parnm certe yalebat in repnblica. 
Ut qnae bis pancis significavimns, plnribns illnstremns, 
I.) demonstrandum est et scribam senatns et pnblicnm xa'^ä 
TtQvravelav alternm post alternm obtinnisse mnnns ea per- 
scribendi, qnae ad rem pnblicam pertinebant; — IL) distin- 
guenda est, qnoad fieri potest, ntrinsqne scribae provincia, 
qua aetate nna fnernnt. Diyersos enim esse posteriore saecnli 
qnarti parte scribam senatns et pnblicnm, qni xcna ftQvra- 

1) Cfr. Wilamowitz 'Arist. u. Ath.' I p. 214. Data occasione adnoU» 
verim saeculo tertio ineonte eom creaium esse, cfr. CIA U 329 : Nixoxgd- 
xtiq ßovXeveiv kaxwv , > » xal xußLaq aigs^Blq vnb x^q ßovUiQ. 



Digitized by 



Google 



De scribis reipnUicae Atheniensiam. 137 

nlw dicitar, yix est quod multis oomprobem. Vel con- 
dieio statüsqae eorum discrepat Falso igitar Qtrnmqae olim 
Boeckhias (stnd. ep. ehron. p. 32, 44) enndem putavit, cai tarnen 
Gilbertns ite adgtipnlatns est, nt ne titalo qnidem CIA II 61 
a sententia depelleretur, nbi et ygofif^areig 6 xorrc rcQvravelav 
et scriba senatos separatim memoratnr, alter altero munere 
foDgens. Artificiosam aatem yanarnqne Oilberti Phil, XXXIX 
p. 136 explanationem iam satis refntasae mihi yidetnr Eornitzer 
p. 21. Nonne vel inconstans eiasdem magistratns denominatio 
per dimidinm fere 8aecnlam propagata in decretis pnblieis in- 
aadita est? 

Sed ordiamnr ab eo, qnod priore loco modo posni. At- 
qne prineipem in repnblica scribam, nt acta componat pablica, 
scribendo semper adesse et in curia et in contionibas apertum 
est Primarium enim eins officium est omnia, quaecnmqne 
pertraetantnrac seiscnntnri ita in commentariosO referre continn- 
08, nt singolae res deinceps seqnantnr, quo ordine ratae sint 
factae. Initio autem designanda fnit ipsa contio qaaqne aetate 
iherit Itaqne ex litteris pnblieis tempora facti cuinsdam 
eognoscere licnit: cfr. Aesch. II 58: rcJy yaQ TtQiaßewv, ovg 
i^enifiifjcere , . . ol fihv XQOvot Trjg al^iaecog, 8t* i^e7tifiq)&7j^ 
aav, xal tu %6}v mQeaßevadyrwv ovoficcra iv nolg dri(xooioig 
avayiyQajtiai yQofXf^aaiv, Et saepins oratores iubent recitari 
Tovg xQOvovg %al ra ^fnjcplafiaTa (Aesch. II 91, Dem. XVIII 153) 
xal Tovg ini\priq)LaavTag (Aesch. II 89) ; idem Aeschines III 24 
Ix TcJy drjfxoolwv yQaji/iaTiDv comprobare stndet: inl rlvog 
S^ovrog xai nolov ^rjvdg xai h rlvi rii^^QCjc xat Iv TtoLq hr 
xXrial(f ix^iQOTOvrj^ri ^rjfioa&ivrjg, 

Ubi yero consnli coeptum est, si quis de re proposita ro- 
gationem latnms erat, enm sententiam snam litteris consigna- 
tam tradere necesse erat (cfr. Schoemann, de comitiis Athen. 
p.ll8) — sive quodipse conscriptam attulit, sive quod formu- 
larum sollemnium minus peritns confecit adiuyante scriba pu- 



1) Cfr. 0. Miller 'de decretis Att. quaeat. epigr.' diss. Yratisl. 1885, 
p. 9sq.y 42 sq. 



Digitized by 



Google 



188 Julias Penndorf 

Uieo'X qui petentibas praesto erat Ut antem lalores hie in 
scribendo snbleyati sie CIA IV 1^ 61^ einsdem opeiam adire 
(seil ad verba laste concipienda) iabentiir Selymbriani , qai* 
bos, ut pactionem cum Atbeniensibits £actam suis ipsi snmpti- 
bas in lapide incidant Athenis, mandatar y. 27 sq,: xcn^a&el" 
vai €fi noksi avay^atpawag tovg %b oi^yuovg %a\ Tag avv&rjxag 
fieva Tov yga^fiavifag r^g ßovl^g h on^A^ Xtd-lvr) zi- 
Xeai Tolg avrwv xal t6 i(/riq>iOfia xode (ofr. Kornhser p. 3 noL 1). 
Deniqne, cum disceptatione absolata senatas popnlasye de aen- 
tentiis ad eandem rem prolatis suffragia tnlerat, smbae erat 
adnotare, quid de singulis placuisset; ratas üacile iusigniebat 
addita uota: töo^ev (sive ti^ ßovkjj sive ^(^ ^WV)* Libellis 
autem rogatorum traditis quomodo usus sit, iUastrare licet 
exemplo CIA IV 1^ 62 \ Diitrepbes quidam cum senatui po- 
puloque probayerit Oeniadem Soiathium laudibus esse afficieu- 
dum proxenumque designandum Atheniensium, suasit in con- 
tione Antichaxes, ut pro Sciathio appellaretur ille Palaescia- 
thius: 1^ vi}V yvci^rjv ^^Taygaxpai avrl rov 2xia&lov, 07t<ag av 
Xi yeyqafifjLivov OiviAörjv rov naXaiaxia&iov. Qua rogatione 
populi Buffragiis comprobata scriba in exemplo Diitrephis 
Scripte statim sua manu correxit Sciathium in Palaesciathium, 
quo factum est, ut in exemplari lapideo ad illius normam in- 
ciso correcturae factae ratio haberetur: iTtatdi] avi^g kari aya- 
S-og Olyiadrjg o Ilakacaxia&tog (cfr. Kirchhoff ad h. L). Porro 
CIA IV2 54^ (OL 104, 2) scribae') reipublicae in ipsa contione 
nomina lulietarum infestorum profiteri iubentur praetores eorum, 
qui adsunty seil, ut ille in commentarium recipiat, y. 42 sq.: 
anoyQaxpat dh avTwv va dvofiaTa aivlKa fiahx kvavrlov tov 
öri^ov T(p ygafifiarel rovg GTQaTtjyovg %ovg ^lovhTjTciv Tovg 
iTcidrjfiovvrag lidTjvrjaiv. Perinde omnia, quae in comitUs 
fiebant notatu digna, litteris consignabat scriba. 

1) Cfr. ex. gr. Arist. Thesmoph. v. 432: ra f aXXa ßsta tov yoa/ifia- 
timQ avyygatpofiai. 

2) Simpliciter ygafjLfmzevq YOcatoB is intellegendus est, qoi tarn pu- 
blice seribendi munus ezseeutaB eit: eo ipso aatem anno iam publicus 
ezstat scriba o xata TtQvtavslav. 



Digitized by 



Google 



De Bcribis reipablicM AthenienBium. 139 

Idem scripta qaoqae docamenta aecepisse dicitar a Nea- 
poUtanis Boeiis CIA IVl* 51 y. 20: va vTtofin^fiata vovviov a 
ol NeoTKoiitac Möo[oav — xfp yQ]afifictv€l rrjg ßovkijg, Etiam 
Bamionun legati nomina trierarchoram nayiam AtheBiensiniDy 
qaae tarn ad Samum praesidio aderant, soribae seoatus tra- 
dere inbentor CIA IV 2 P v. 27: va di ovoficna %(iv TQirjQaQ" 
Xtoir, «3y rjaav avrai al vrjeg, anoyQaxpai xovq TtQiaßeig T(fi 
ygafifiavei t^$ ßovXijg xal %olg a%qa%riyolg. Denique eam cam 
commentarioB qnos in agendo composaerat, tarn ipsorum ro* 
gatonun ^ avT6yQaq>a yjqq>iafj,ajü}v\ id qaod ex Athenaeo (V 
p. 214*) discimns, in Metroo, tabnlario pablico, recondidisBe 
(cfr. C. Wachsmath 'Stadt Athen II p. 335 not 3) et onstodis 
instar tntelam soscepisse .litteranim pnblicarum consentanemn 
est lam quid mirnm illnm ea qnoqne potestate instrni CIA 
IV 1* 61* T. 33, ut exstingoat coram prytanibns praedam nomina 
obsidnmqne, qnos dederant Selymbriani foedere com Alcibiade 
a. 409 ieto, idqne in exemplari paetionis in Metroo deposito 
(cfr. E. Cortios, hist Graec.^ n not 189 ad p. 758 sq.)? Hoc 
proprium eins ac legitimum erat officium. Cum vero AJcibi- 
ades quondam (si qHidem fides habenda est Uli Ohamaeleon- 
tis fitbulae, quam tradit Athenaeus IX p. 407«) tabnlam e sna 
Ubidine exstinxisset, scriba sane aegre ferebat suam infringi 
potestatem {ayavcmTOvvteg dk o xe yQafifiarevg xcci 6 aQxtav). 

^'Bk tov fifiTQcpov^ igitur, ubi omnia adservabantur, acta 
et decreta petita esse cognoscimns^ cfr. CIA II 551; titulo 
antem CIA IV 2 458^ provocat Onasus quidam ad xo tpr}q>iafia 
XQV driixov Iv x(fi fxrjxQ^ptp naxaxe^ußivov x6 7t€Qi avxav. 
Inde etiam, si opus erat, publice oonficiebant scribae, usi et 
commentariis et autographis decretorum, iusta ac legitima 
eorum exempla. CIA II 1^ v. 25 decernitur, ut Samio cuidam 
honorato statim scriba senatus tradat libeUom psephismatis, 
nempe ut ille documentum habeat beneficii (cfr. Dittenberger, 
syll. inscr. I 48): xb dl ßißXlov \xov xpr]q>la/Äatog Ttagadovyat 
avx](p xby yga/ifiaxia xfjg ßovXFjg aixlxa fictla. Ac probabile 
est (cfr. Larfeld in Iy. Mnelleri 'Handb/ vol. I' § 70 p. 431; 
Franz, elem. epigr. p. 316), si deofctum in honores peregrini 



Digitized by 



Google 



140 Julias Penndorf 

hominis factam erat, ei exemplar publice missum esse. Testi- 
monium habemns apnd Josephum (arch. XIV 8, 5), nbi exstat 
plebiscitum, quo iaudatnr Hyrcanns Alexandri f. Jadaens; 
legimus enim haec: %7t€fi\pav re (seil, ol li&rjvaloi) tlß^g>iOfia 
yQoipttvxeg airtp Tovtov ^ov %6v vgonov . . . Inl ^ Aya^o- 
tXiovq aQ%oy%oq' Evxkijg Mevdvdgov läkifiovaiog fyQafifid%eve 
e. q. s.| et sab finem: iXiad-ai di xal ngicßeig i^ anavrwv 
Itä&Tjvalcjv, oHrivig re avxfp nofiiovai ro tlrqfpia^a. Imprimis 
vero exempla ad normam legitimam effici necesse erat, si 
qaidepi ut decreta in lapidibns exararentor, disertis verbis — 
neque enim omnia incisa sunt — populos imperaverat (Kirch- 
hoff, acta uniy. BeroL 1861 p. 559; Hartel p. 149), Quae qui 
componebat scriba, nomine suo tamqnam anctor insignire de- 
bebat, ut testificaretnr apograpba penitos congniere cum ipsis 
popnli sententiis. lam snpra aatem p.l25 monui priore abtäte 
exttare in praescriptis nomen seribae tenatus, posteriore (inde 
a6 Ol. 104,2) publici seribae Tov xara JCQvravelav. Cläre 
inde apparet aUerum post alterum primarntm obtinuiue mimus 
publice perscribendi y cum decreta ßebant, atque commeniarios 
et senatorios et comiiiales peragendi. Nempe idem scriba oon- 
cepit et populi scita et mera senatns psephismata: ex. gr. ^yri- 
q)(ov KoQolßov ^Elevalviog legitur et in CIA 11 179 et in 
172 179^ (Ol. 113, 4). Manifestum rero est seribae nomen 
fidei confirmandae gratia necessario exarari solis in titulis pn- 
blicis. Omissam igitur eins mentionem Hartel p. 32 sq. com- 
probayit haud parvo esse indicio inscriptionem privatim esse 
confectam, ex. gr. CIA IV 2 385« cfr. Homolle buU. e.h. XV 
p. 363; IV 2 458^ cfr. Hartel p. 36; IV2 535^0 

1) Ob iustaxn causam yQa/ji/xatevg 6 xaxa itQvtavBlav deest in prae- 
scriptis, si post decretum integris praescriptis instractam secnntur alia 
sive eodem sive priore quodam anno de eadem re facta (CIA 172 109^, 
245«; 128^ 179'*); tum enim scriba primo loco nominatus fidem omniom 
praestat, qnae nna ipse publicavit. £a Tero decreta, quae apud scriptores 
exstant (pauca omnino genuina habenda sunt), formulis soliemnibns de- 
stituta, carere solent etiam seribae nomine : Plat. mor. II 852a (CIA n 240), 
Diog. Laert. VII 1, 10, alia. Nimirum pleraque non ex lapidibns, sed ex 
Metroi tabnlSs petita esse constat. 



Digitized by 



Google 



De Bcribis re^nbücae Atheniensiam. 141 

Et ad lapideg publice propositoa spectant aperte Aristotelis 
yerba saepias laudata: xcrl y^Q ^^ ^^^^ GnqXaig Ttgog ralg 
avfi/MOxlaig xal fCQO^evlaig xal ^ohielaig ovrog avaygacpBxai' 
idem hoo qnasi fidei indioiam accipit, nam ob eam rem 
olim fidelissimos homines creatos esse dicit Tria antem 
ennmerat decretornm genera insciilptoraiDy qnae frequentissima 
esse hodie yel ex reliqniis servatis licet coUigere, qaoram rix 
opns est proferre exempla. 

Fere autem lapides publice confecti in arce^y Minervae 
Sacra, proponebantnr. Formola soUemnis est saecnlo qointo: 
%b dh \lJi^q>iafia avaygaxffat aal xcerad'elvat lii ftoXu (paalove 
yariata cfr. Kornitzer p. 3), posterioribus temporibos: ava^Qa- 
xfßai xal arrjaai h axgoTtolei. Ad decreta vero publice in- 
scribenda pecunias necessarias ei impendere debebant, in 
quos illa facta erant {rileai %ov delvogi ex. gr. CIA VfV 2V 
et. Hartel p. 147, 155 sq.), nisi civitas diserte aerario publice 
sumptum imponebat Quod si evenerat, saeculo quinto pilam 
elocandam ac pecuniam solvendam curabant magistratus 
ordinariL Formulae usitatae hae sunt: avaygayjai h aTrjkri 



1) Interdum locus accuratias Bignificatar, cfr. CIA IY2 15< v. 20: iv 
dxganoXei ngocO^ev rov aydXfiaroq, Thuc. Y 23: iv noXet nag* k&ijva; 
[Dem.] LIX 105: nagä rj &6(p; CIA II 332: nagd tov vem vrjg k^väg 
TTJq IlohdSog. Ceteram aliqaam rationem habitam esse titulorum similis 
argnmenti eodem loco constitaendoram recte collegisse yidetur Hartel p. 118. 
Quaedam autem genera seorsnm coUocari solebant, nt laudationes pry- 
tannm iv x^ ngvtavtx^ (CIA n 390— 394, 417, 425 sq., 431, 440), ephe- 
borum feie in foro (CIA II 316, 338, 465—471). Quod raro alius locus de- 
terminatur, plerumque causa in aperto est; pauca liceat exempla proferre: 
iv T^ Ug^ nagit xolv ^solv (seil. Vulcano et Mineryae) CIA IV 1^ 35^, 
ir t^ NriXsiq) naga td txgta CIA lY 1*^ 53*, 'EXevaZvi iv z(p leg<p CIA 
lYl»» 27^ iv KwoadgyBi Athen. VI p. 234% iv t(p ßov}£vtrigi(p CIA I 21, 
n 258, 328 (? cfr. Hartel p. 136), limgoa^Bv t^g x^Axo^^n?? CIA U 6t, 
iv t^ 'AaxX7ini€l(p CIA II 159^ 256», 373»», 477». Haud pauci tituü in 
templis Tel locis sacris ponuntur praecipue ei, qui pertinent ad sacerdotes 
siTB res sacras; cfr. indicem CIA IY2 s. t. lardvai. £x. gr. iv v(p leg^ 
tov jLfi^iagdov CIQ Sept. 4252/4, nagd rov dia rov 'Ekev&igiov CIA 
II 17, Tigog T§ 0X0^ TOV /Jiog CIAU 325, nagd tov veot t^i drifirftgoq 
CIA n 375. Sed nil iuTat rem plane ezhaurire. 



Digitized by 



Goo^^ 



142 JTÜins Penndorf 

Xi/^lvfj' ol de nwXtjTal aTtofuad'wuavTwv Tf;v crrjhjv (idqne 
iv rfj ßovkjj CIA I 59, xoeta rbv vofiov CIA I 61)' ol dh xw- 
XaxQixat (Mt'ElXrivoTafilat CIA I 59, 71; IV2 1^) dov 
%wv To oQyvQiov. Gfr. Hartelp. 131 ; adde exempla CIA IV P 35^ 
53% 116% 116% 27^ y. 48. Brevi antem poBt Enelidem solet 
oerta qnaedam pecnjuae*) sumna fere per qaaestorem populi 
attribni ipsi scribae, qui lapidem exstrnendiim curat, bac for- 
mnla soUemni: ig dh vr^v avaygafp^v rrjg arijkrjg dovvai %6v 
vafiLav tov öi^fiov (tqJ ygafifActrel %7Jg ßavXijg) . . . ÖQaxf^ag kx 
rwv (eig va) xara xfnjqUafÄCtra avakiaxoiiivmv r(ß örjfup. 

Monnmeofti vero publica anctoritate confeeti nt summa 
esset accnratio, ipsa inscriptionis cara populi iosBo mandaba- 
tnr principi reipnblicae scribae: ävayQatf/ai rode ro xpi^tfffia 
Tov yqafifjLcnia {Ttjg ßavkrjg) iv an^lrj Xid-lvf] xori afijaai .... 
Sane is non ipse decretum in lapide insonlpebat — boo er«t 
lapicidae — sed tradebat buic instiim eins exemplar litteris 
consigDatnm, qnale snpra p. 139 sq. signifieavi, et nt omnia ao- 
cnrate incideret, diligentem adhibebat cnram. Qnare inscriptio- 
nem, prinsquam perficeretnr, inspiciebat errataqne a lapicida 
commissa emendari inbebat; cfr. qaae dissemit Larfeld 1. d. 
§ 87 p. 453sq. Sic CIA IV2 104» v. 80 legimus: rade Ittav 
OQ-S^ovrai' iav rov TtQoaShj rode to \priq)ia^a, rriv ßovX^v 
xvqlav alvai xlJi]q}l^ea&ai^ o%t av avTfj doxi} ' agtarov ävai, 
Quae yerba in fine titnli snbicinntnr, quia sno loco nescio quo 
errore omissa erant (cfr. Foncart hulL e. h. XIU 1889 p. 460). 
Vides, qnanta nsns sit scriba diligentia. 

üt antem inscribendi lapides qnasi anctor erat, sie idem 
solns potestatem tenebat in lapidibns iam exstantibns aliqnid 
publice emendandi yel mutandi, dr.CIAIV 1» 51 y.38: iTcavog- 

dijjaat xoy yQafifiaria T^g ßovlrjg avrl rfjg a7totx[lag tijg 

@aoi\ü)v{7)j Ott ayvöufcolifiTjOav %b^ nokefxov fjL\era!d^val(av' 
cfr. Komitzer p. 11. Itemque in titulo CIA 11 18 inde a 
yersn 13 agi yidetnr de corrigendis exemplis foederis cum 



1) De ratione hamm pecuniarum nuperrime copiose egit £. Drerop 
Jnncd, phil, GLIU (1896) p. 227 sq. 



Digitized by 



Google 



De scribis reipablicae Atheniensium. 143 

MytilenaeiB facti inter se discrepantibns , ubi pariter comme- 
moratOT yga^^cnevg Ttjg ßovXfjg, qnamqnam yerba nimis sant 
mntila et ambigaa. Atqne in CIA II 17, qao exhibetnr in- 
strameBtmn alterius Bocietatis maritimae, cum v. 69 decernator 
eig dk %riv otTihqv Tctvrrjv avaygdq>eiv twv re ovawv nöXewv 
avfifÄCtxlSfov Ta ovofiara xal ijTig av aklt] av(i(iaxog ylyvri' 
taiy exstant in marginibas deinoeps nomina oppidorum, quo 
ordine societatem iniernnt, alia aliis temporibus adscripta, non- 
iralla etiam postea deleta, pnblioo inssu a scriba. Etenim 
CIA II 49 T. 11 sq. disertis verbis praecipitor: avayQarpai tlUv 
Ttoleaiv Tüiv 7i%ovodiv va ovoßara ig njv an^hjv rrfv xoivijv 
t{o[v avfifiax(J^ '^ov] ygafi^cecia vfjgßovXijg (efr. CIA IV 2 135^). 
Omnino antem is intellegendn» est, si qaae Athenienses pu- 
blice in marmoribns inscripeisse (CIA IV 1* 52, 53 (p. 142) v. 20 : 
tag dk ^v^Kag tag negl ttiv CTVovdwv Tuxta&elvai li&t}^ 
valovg ^h ifi TtoXei avaygatpavtag h ati^kf] Xi^lrfj) sive ad- 
scripsisse dienntar (Thnc. V 56, 3: 'Adiqvalot 'Ahaßtadov Tvei-- 
üavtog Tfj fikv AocKwvi^ji atrjXi] vTtiyqaxpav, ort oim ivifxeivav 
ol uiaxedaifiovioi toig ogxoig), 

Idem inscriptiones pilarnm olim propositaram, postea 
imprimis sab triginta tyrannornm dominatione detrnsaram red- 
ialegrabaty CIA n 3: iTVBidrj xa^giSnfj i) atrjlfj ircl twv 
tgioKovray hf jj 7jv avtotg 17 Ttgo^Bvla, avaygcnpat tr]v aTqXrjv 
toy ygafifioria trjg ßovl^g (efr. II 36). Nee nen occasione data 
priora qnoqne decreta inddenda enrabat, CIA II 1^^ t. 12: %d 
tfrqtpiOfÄa tb aal ftgotsgov ov avt(p avaygatpai iv atiijXfj ki- 
^lv7] tov yga/Äficetia vr}g ßovX'^g voy vvv ygafxfiatevovva %a\ 
xata^eZvai ig Ttohv (efr. CIA IV 2 5«, 111« al.). Ddbiqne la- 
pidem peifectnm nbi reeognoyerat, acriba nt pnblicns anctor 
eonstitaebat, quo inssum erat loco. 

Cmn fere nna pila publice in arce exstrneretar, interdum 
tarnen diserte dnos plnresYC lapides inscribi et suis locis 
oollocari scisoebatur, efr. Hartel p. 137 et CIA IV 1^ 27^ 
IV 2 25, 104» V. 54, 169^ 231\ Etiam foedere inter Atheni- 
enses et Lacedaemonios a. 422/1 icto conveniebat inter eos 
teste Thncydide V 18, 10: atrikag de atfjaac ^OXvfiTtlaai xal 



Digitized by 



Google 



144 Jniias Feimdorf 

Hüd^oi xai ^la&fioi xal iv ^tiSr^vaig Iv TtoXet %ai iv AaMdai- 
(lovi h lifxv7iXal(p. Atque at pBephismatam in Lenconem 
avqXas avviyQaq>ovg memorat Demosthenes XX 36, sie saepins 
factum est, nt pluribns locis exemplaria decretornm lapidea 
proponerentar fere snmptibns eoram, quornm in bonores yel 
salntem facta sunt. Velut legimns in CIA lYl« 27« (p. 164): 
Ttegl äk Aeojvldov tq Itpritpva^iva avayQaipoTtj 6 ygafifiarevg 
i^ijg ßovlijg TiXeai xolg Aewvlöov h ori^laiv övolv xal xijv 
fiiv itiQav OTrjaai i(i tcoXbi, xriv d^ itigav h IdXixaqvaaaff 
iv T(^ l€g(p %ov ^uiTcokXwvog' avöga 61 fCQoaekiad'CJ uiecovl- 
drjg, ogrig a^ei rr^v ari^Xrjv xal arrjaei, 

Memorabilis antem est titnltis, qni exstat in Dittenbergeri 
syll. I n. 71, Deli in insnla repertns: IIv&odujQifi ^Hgatunov 
TtQoievla Ji]Xl(p confertnr a popnlo Atheniensinm. Decretnm 
in lapide incidendnm et in arce collocandmn demandatar 
scribae senatns. lam pergitar: avaygatpai ök tov yga^fiaTia 
Twy ld^q>iXTv6v(av iv avrjh] kid'lvr] av%l'yQaq>ov xal avrjoai 
iv T(p IsQi^ T(p ^ATtoXXüivog iv Jrjlq), eidemque peconia attri- 
bnitnr per Ampbictjones ix rwv XQri^atiav zaiv dangatTO" 
fiivwv Ttaqa %iZv zag dlxag 6q>X6vr(üv. Hoc alterum monn- 
mentum Deli propositnm hodie solnm snperest, neqne nlla re 
discrepat a vulgari decretornm Atticornm forma; in prae- 
scriptis Leontidi nonae prytaniae adscribitnr: ^Agtotüörig 2tq€- 
q>ivew KvdadTjvaievg iygafXfiaTeve, Qni Atheniensinm scriba, 
etiamsi non ipse hoc marmor confecerit, cnm nomine sno qoasi 
testificetnr decretnm rectum ratumque esse, Amphictyonum 
scribae iustum ac legitimum eins exemplar litteris conceptum 
misisse pVitandus est, scilicet ut ille insculperet. Et confirma- 
tur haec sententia eo, qnod subscriptum est in eadem tabula 
anno Ol. 104, 2 alterum negl Trjg ad€kq)rjg rrjg IIvd'OÖwQov 
xal TOV adeXq>idov tov üv^oöcigov psephisma, item ab Am- 
phictyonum scriba; tamen in praescriptis exaratur Nicostratus 
Pallenensis, qni Athenis illo anno ygafifiarevg xara ngwa- 
veiav fuit (CIA II 54, 55, IV 2 54^). £es similis erat, si aliis 
civitatibus mandabatur, ut in suis urbibus decretnm Atticum 
ipsi inscriberent suis sumptibus: CIA I VI" 27* t. 66 Ghalci- 



Digitized by 



Google 



De scribis reipnblicae Atheniensiom. 145 

denses, 51 Neapolitani, ü 65 nrbes sociae, II 136 Sestiarcbon, 
lY 2 1^ y. 40 Samii, alii. Tum scribae reipnblicae satis ha- 
bebant Ulis apographa tradere, ipsam lapidum incisionem non 
observabant. 

Haec vero cura titalos inscnlpendi et in publicnm pro- 
ponendi saecalo qninto ac priore Baecaii qnarti parte soll 
senatns scribae') obyeniebat, qnippe qni tum litteris praeesset 
publicis. Sed etiam posteriore aetate eam frequentins retine^ 
bat, quarnquam non iam eadem erat potestate, nbi accessit 
publicns xaTa TtQvraveLav scriba, qni et in contionibns com- 
mentarios perscribebat et decretornm exempla nomine sno 
insigniebat, nt rata ac firma exsisterent Scriba senatns vero 
nil enrabat nisi ipsam lapidis inscriptionem et coUocationem: 
avaygarpat dk voöe t6 \p. %6v ygafufiaria rrjg ßovk'^g iv 



1) Yiz esty quod moneam a rdpablicae scribis non perfici nisi se- 
natiiB populique Atheniensiam decreta. Psephismata tribnum inscribere 
iabentnr ol imfzektital CIA 11 553, 554, 556, 557; lY 2 563 c; Cecropis 
tarnen suam habet scribam, cni hoc negotium mandet: CIA lY 2 563 d. 
Ad eum referam etiam GLA II 562 (Ol. 110, 3), ubi Eoehler supplet: 
naQaXaßelv] dh toSs xb ynjg>iafjLa rov yQa(Xfia[xea xov xaxa ngvxavelav 
xal] i7Ü xo dvd^fjta imygdtf^ai e.q.s., adnotans: „tb. 12 de scriba tribus 
vis cogitare licet "^ Kescio cur non liceat; immo aptiorem hoc loco esse 
indico scribam Cecropidis tribus, quam xov x. ng. Ex pagis autem pe- 
cuJiaris scriba Achamensium memoratur CIA lY 2 587i>; in reliquis hoc 
xov avay^tpat munere funguntur demarchi (CIA lY 2 574 k, 585 <^, 11 
575, 519, 581) et quaestores (CIA II 573, 585 — II 574, 583). 

2) Quod singnlarem in modum CIA lY 2 li> t. 38 legimus: [dva- 
ygi^ai dh xk i^pjj^tofiiva x]dy yQafiiAaxia xtj^ ßovXVJQ gjLSxä xwv 
{axQaxtiy^v icxr^kg Xi&lvHf id ex tota decreti {dt. Lipsius Leipz. Stud. 
XIII p. 411) indole ezplicatur, quod turbidis eztremi belli Peloponnesiaci 
temporibus factum est in Samios civitate Attica donandos. Neque res 
ezacte constituuntur, et ipsa tituli incisio tum ne perfecta quidem esse yidetur 
(vide Bupra p. 124). — Tit. vero CLA lY 2 231»» v. 70 sq. statuitur: äva- 
yoaynxi xal dvad^Blvai xov ygaßßaxia xrjq ßovXi^q' ovvenifieXijd-^vai 
^h xiji dvayqaiprjq xovq <plXovq xal xov^ olxslovgxovg E^g>QO' 
voQ. Sed scriba senatus satis habuisse ridetnr amicis cognatisque Euphro- 
nis apographum e commentariis depromptum tradere, ipsum autem lapidem 
ezstruendum non tam ille quam hi curasse; cfr, Drerap 1. L p. 238 sq. 
^Incondnnum sermonem' tituli iam Koehler notarit. 

Leiindger Stadien. XYUI. 10 



Digitized by 



Google 



146 Jalins Penndorf 

axTilri Xid'lvji yLal ozrjaai. Neque vero banc provin- 
6iam obtinebat integram. Inde enim a medio saecnlo qnarto ^) 
magis magisque eodem manere ftiDgitiir ygafAficereig o xara 
TtQvtavüav (formnla usitata est: avaygaxpai de rode %6 \p. 
Tov ygainfiaTia %6v -^axa ftQvravelay xal arfjaai , . . ,)j 
etiamsi non prorsas removeat senatoriam scribam. Qnare 
nterqae asqne ad annnm Ol. 114, 3 in clansalis titnloram re- 
peritnr, inyicemqne alterintri illad negotiam demandatnr. ') 
Qoae vero ratio adhibita sit in distribnendis decretis, etsi in 
rem inquidvi, perspicere non potni (cfr. Hille p. 222, Hartel 
p. 125, Komitzer p. 17), licet sospicerig Atbenienses consilio 
potins nsoB esse, quam casa. Sed id certe efficitnr scribam 
qnoqne nava TtqvraveLav vocatum qnasi participem fieri mn- 
neris, quod scribae senatns antiqnitns proprium erat, et magis 
etiam exaeqnare priorem bnios dignitatem. Neqne vero ad 
snbleTandnm senatoriam scribam «nimia negotiorum mnltitn- 
dine districtnm" (Komitzer p. 17), tamqnam administer snb- 
sidiarins accedebat, immo ipse primarinm obtinebat locnm, 
cum omnia nomine sno signaret decreta, sive ipse sive coUega 
ea inscnlptams erat. Nee facile statnere licet prorsas pro- 
miscaam faisse illa aetate asam daoram scribaram. Nam qaod 
in CIA II 61 nterqae obvias est, sao aterqae officio fangitnr. 
Cum enim recensionem rerum in chalcotheca depositarnm in- 
stitatam perscribere iabeatar Eades, servas pablicas, scribae 
%a%a TCQvzaveiav dicto to avttyQotqiBod'ai mandatur, senatas 
antem scribae, at et hanc rationem in lapide inscribat et prio- 
rnm simnl exemplaria describat {rcotijaao&at dh vov ygafiixa- 
%ia rrig ßovlfjg avTlyQaq>a ix twv OTrjhSv ra avayeyQafifxiva 
Ttegl TcSv kv vr] xaixo^xji). üt accaratias vero cognoscamus, 



t) Primum quidem in CIA IV 2 108»» (Ol. 107, 4—108, l), 700»», I1 1 15; 
frequentias inde ab OL 109, 2 (cfr. Eoehleii notam ad CIA IV 2 I141»). 

2) Ezempla congessit Hartel p. 123 sq.; ex nova materia snppedi- 
tantur haec: ygafifiaxBiq rrjQ ßovXrjg exstat: CIA IV 2 107 ^ 109^ lllo, 
117»>, 145M, 184*»; yQttßfjtazsvg x. nQ,\ CIA IV 2 108^ 110^ 128^ 
169^ 179»>. 



Digitized by 



Goo^^ 



De Bcribis reipablicae Atheniensiain. 147 

quäle dücrimen inier eos üUereedat, düigentius eos seorsum 
pertmetemus. 

Et yQafifiaxevg 6 t'^q ßovk^g qnidem, cuias condi- 
eionem supra adambravirnas, saecalis qainto quartoqne inennte, 
onm anns praeesset publice scribendOi omnia of&cia obtinebat, 
qnae postea iuter daos dmdebantar. Fnit igitnr olim scriba 
et senatni et popalo; quid ergo mirnm enm etiam appellari 
hone in modum? Enimvero titnlns CIA II 867 sie incipit: 

itinuxfiavTig 7tQvravevov]Ga inl NavaivUov aQ%oy%og 

\o islva] k/QaiJLfiaxevBv rfj ßovk^ [xcrl v(p drjfÄq)] ex certo 
snpplemento. Ac saepins legitnr ant ygafifiaTevg rfl 
ßovXrj xai T(p ör;fi(p (CIA II 865, 870), ant yg. vijg 
ßovkrig xai %ov örjfiov (CIA II 869, IV 2 871^). Qui 
tituli, qaamqaam aetas eorum aecurate definiri neqnit, peiv 
tinent inde ab ineante saecnlo qnarto (CIA II 865, cfr. Eoehler 
MÜL DAIAth. IV, 1879 p- 98) ultra medium (CU IV 2 87P). 
Saeculo autem quiuto in lapidibus senratis nondum reperitur 
haec appellatio. Sed cum certe priore iam saecnli quarti 
parte occurrat, — CIA II 867 spectat ad annum Ol. 100, 3 — 
iniuria Kornitzer p. 29 opinatnr cc. Ol. 104, qua ipsa aetate 
magnam de acribarnm statu mutationem factam esse constat, 
nomen scribae senatns populique usu veniBse; id qnod recte 
iam P. Foucart bull. c. k. XIII p. 353 n. 3 monuit Vix autem 
dubinm potest esse, quin non quadret nisi ad eum^ qui fere 
audit YQa^(iaTBvg T^g ßovXijg, quasi plenior tOulus. Et 
videtur ille in CIA IV 2 872* vooari yQ. ßovX^g. Semel 
autem (CIA II 146: Ol. 106—111) Eoebler haud ita falso 
sappleyisse Tidetur [rov ök y^af^fiatia t]rjg ßovXrjg [aal 
Tov öriijLov avayQaxpa\t rode %6 xp, iv an^ki] L Quae qii* 
dem appellatio cum alibi obvia sit, non tantae est offensioni, 
ut Schaeferi (p. 35) supplementum recipere cogamur, quod mihi 
minus etiam placet Tel propter insolitam vocabulorum coUo- 
cationem: [rdv de yqa^iiopria %)^q ßovkrjg [h anQOftoXei ava- 
yqüafßa\i rode to %f). iv er. X. lUud autem nomen yg. vrjg ßovXijg 
xal fov örifiovy in SoUemni clausula avayqatpai .... fere 
in brerius contractum, olim sane aptissimum erat, qua aetate 

10* 



Digitized by 



Google 



148 Julias Penndorf 

moltam ille valebat in repablica, scribae vice fnngeius et apad 
senatum et apnd popnlmn. Sed retinnisse idem yidetnr etiam 
tonii cnm non iam primarinm obtineret locam. Aeqne enim 
audit medio saecnlo qoarto (CIA II 869, 870) ac panlo post 
(CIA IV 2 871^). Omnino senatorins in prytaniam scriba, nbi 
collegae instar annnns nceva nqvravUav scriba accessit^ qoam- 
Tis publica potestate nonnihil privatus, aliam condicionis ma- 
tationem non passos esse Tidetar. Gansam Tero, qua pleriqae 
commoti enm annunm factam esse patavenint, nempe qoia in 
praescriptis annaas reperiatar, fattilissimam esse cognoscitar ex 
eis, qaae sapra p. 109 dispatavi. Immo nesciOi cor, nbi po- 
pulus in nsam reipublicae institait propriom %oeca TVQVTovelav 
scribam, ipse senatas coactas faerit scribae sai, quem retine- 
bat, immatare maneris gerendi spatiom. Qaae com ita sint, 
caatias erit nullam stataere rerum matationem, donec 
eertis indiciis meliora doceamar. Atqae bene evenit, quod in 
titalis qaos sapra commemoravi, anicaiqae piytaniae adsigna- 
tar scriba senatas popalique et is ex alia triba samptos. Haec 
sont exempla: 

CIA U 865 Pandionidi tribai scriba adiangitar .... IbI- 
drig OiXo^Qov l| OXov (Hippothontidis s. Leontidis). 

CIA n 869 Antiochidi tribai adiangitar scriba IlQoväfinjg 
ÜQo^ivov ngooTvalTiog (Acamantidis). 

CIA n 870 AegeMi tribai est scriba senatas popalique 
BkiuvQog Ileix^dvdQov naiovlÖ7]g (Leontidis). 

CIA IV 2 871^ Pandionidi tribai adiangitar scriba Jdiqog 
JSfiixv&ov MeXirevg (Gecropidis). 

CIA IV 2 872^ Leontidi. tribai est scriba senatas [popali- 
que] livrifiivrjg IdXwTcexij'^ev (Antiochidis). 

Qnamqaam dolendam est, quod ex paacis illis nominibus 
ne certae quidem aetatis non tantam lacramar, at res eviden- 
tissima exsistat Attamen nemo facile dabitaverit, quin ille 
intellegendas sit scriba senatas; plenior aatem titalas adhiberi 
yidetar, cum absolute ponitar, non in formulis usu receptis. 
Gilbertus yero (ant publ. Gr. I^ p. 300 not. 2) enm habet 
loco tertii Aristotelis scribae, nuUo pato iure. Nescio, unde 



Digitized by 



Google 



De Bcribis reipabficae Athenienflium. 149 

sibi persuaserit hoc .Uli fuisse nomen: ygafifiarevs Tfjg ßovkrjg 
%al Tov dijfiov. Etiamsi id concederes, nihilosetins res permira 
esset Qua tandem re, qnaeso, prytanes moti enm, qui teste 
Aristotele non nisi recitabat senatui populoqne, tanto affeee- 
rint honore, nt eins nomen ad sna asciscerent? Sant enim 
tituli, quos dico, CIA H 864-874, IV 2 868^ 871^ 872^ in 
basibns dedicationnm prytannm. Namqae saeculis qninto et 
qaarto ei prytanes, qni prae ceteris flornisse videbantur, co 
ronati a senatn popnloqne in hnins yictoriae memoriam mo 
nnmentnm dedicare solebant, in quo L prytannm nomina ena 
merantnr, eisqne snbicitur interdnm (CIA 11 865, 869, 870, 
IV 2 871*, 872*) yQafifiaTevg Trjg fiovlr^g xal tov Sri^ov. 
QnaeraSy cninam nsui hie addatar prytannm catalogo. Eoehler 
ad CIA n 865 adnotat: „nomina scribarnm senatns et popnli, 
qnod et hnic titnlo et aüis einsdem generis adscripta sant, 
id ex origine eomm apte explicari posse Tidetnr, qnae in 
honoribus a senatu et papulo prytanibus decretis posita fnif 
Sed ad hnnc finem satis erat exarari nomina '^ ßovXri — b 
dijgjLog": cfr. CIA II 872, IV 2 871*, II 869; idem in decretis 
honorariis saepissime fit; cfr. Hartel p. 64 sq. Neqne vero 
commemoratio scribae eo spectat, nt ille probet sna anctori- 
täte fidem decretomm senatns et popnli, qnibns factnm est, 
nt Corona afficerentnr prytanes (Foncart bulL c. h. XIII p. 353). 
Tum band panci tituli (CIA II 864, 868, 872, 873) eo testi- 
monio prorsus carerent. Et sunt ipsorum prytannm dedica- 
tiones, qnas gravitate publici scribae confirmari non oporte* 
bat nind autem officium etiam ante medium saecnlum IV. non 
iam scribae senatns erat, sed publici xora TtqvraveLav scribae, 
qui tarnen minime nominandus erat yQafifiarevg Trjg ßovXfg 
xal TOV dij^ov. Neqne Tcro omnino mea quidem sententia 
ille ea tamquam recta praestare ac testari potest, qnae scripta 
non exstant, scilicet „die der Weihung zugrunde liegenden 
Aktenstücke" (Koehler Mut. BAI Ath, IV p. 101). Potius 
suspiceris cum signare nomine suo ipsam donarii inscriptio- 
nem, qnae tamen praeter dedicationis formulam fere nihil ex- 
hibet nisi indicem L prytannm, utpote qui eam composuerit 



Digitized by 



Google 



150 Juliiu Penndoif 

Sane in prytanum catalogis, qui ex imp^ratornm temporibns 
servantar, pariter sab finem exarari solet yqa(i(icetevg ßovlev- 
%<Sv, quem auctorem fnisse concipiendi infra demonstrabo. 
Sed hie erat scriba ex ipsis prytanibus electas, talis antem 
ea aetate, de qua nunc agimns, non faisse yidetQT — nimi- 
ram yQa^/j.aT€vg Tuna TtQvxavelav prorsas alia est condicione, 
scriba senatns certe non prytanis est — saltem nnnqnam me- 
moratnr, ne in CIA II 872 quidem, nbi ex nomero prytannm 
landantar quaestor, tres avXXoyijg tov di^fdov, decem Ugoftotol, 
scriba tarnen eornm desideratnr. Ergo vel anno 341/0 fr(h 
prius scriba prytanum nondum ßiüse videiur.^) 

Immo yQafifiaTia r^g ßovX'^g apud eos seriAendi 
munera ohüsse probabüe est, qni inde ab initio in nnam taa- 
tum prytaniam institntus apte cum senatai tnin eis senatoribns 
per boc temporis spatiam ad soUemnia negotia procoranda 
delegatis apparebat Qaam arte antem ad prytanes olim per- 
tinnerit, cum quasi eponjmus prytaniae esset , snpra p. 118 
exposuimns. Hie igitur eum qnodammodo locnm obtinuisBe 
yidetur, quem postea occupabat proprius scriba prytannm. Ita 
CIA IV 1* 61^ ivavxLov TWfi 7CQv%avewv scriba senatns exstin- 
guere iubetnr nomina obsidum Selymbrianomm. Neque inepte 
Schaefer (p. 21 sq.) autnmat eum et aliis illornm offlcüs inter- 
fhisse et simul cum Ulis quotidie in tholo publice coenasse, 
quamquam non diserte traditum est Quis igitur honore erat 
dignior, quem prytanes ut socium in suum reciperent monu- 
mentam ? Quod vero non ubique commemoratur, band mimm 
est: neque enim prytanes, cum ipsi coronati dedicarent, per se 
habebant, quod iilum alterius prytaniae tribulem inter suos 
numerarent. Cum autem non proprius esset scriba prytanum 



1) Quod Koehler coniedt in titalo CIA II 869 (cc. annum 350) Gycnnm 
et Eratostratnm, qaomm nomina coronia iDcladuntar, qnaestoris ac scribae 
maneribas functos esse in prytanibus (cfr. Gilbert, ant. p. Gr. P p. 304 n.!)« 
res admodom incerta est Kihilo enim significatur, quam ob rem piae ce- 
teris honorati sint. Insuper exstat sub finem yQafifuxztvq x^g ßovX^g xal 
xov örifiov UgovinriQ ÜQoSivov ngoanukziog. Quid duo sibi velint 
scribae? 



Digitized by 



Google 



De scribis relpublicae Atheniensium. 151 

ex eis ipais electns, ne potait qnidem sie appellari. Immo iusta 
manebat nominatio scribae senatus. 

Neqae potestas eins in solis prjtanibus se continebat, 
etiam postquam pnblico xara ftQvtaveLav scriba institnto 
eximiam in repnblica viin anctoritatemqne amisit. Imprimis 
enim retinebat, at snpra p. 145 iam yidimiiSi mnnns lapides 
pablice inscribendi et exstrnendi idqae aliqaamdia solas, prins- 
qnam hoc qnoque magis magisqne snsciperet alter o xara 
TtQvravelav dictns. Ille etiam notrjaaa-d'ai avTlyQaq)a ix 
tujv OTTjlwv Tcr avayeyQafi^iva in nsnm pablicum tit CIA II 
61 y. 22 traditnr. Haec enimvero pilarnm cnra antiquitas 
propria faisse videtnr scribae senatorii^ fortasse qnia senatns 
nt omninm aedificiornm pnblicornm (Arist. noX. Id^. c. 46, 2) 
sie lapidam quoque in arce depositonimy tamqnam publicornm 
monnmentoram tntelam qaandam habebat. Qaare senatus^) 
instmitnr potestate pilas removendi irritas GIAU 17 y. 31: 
iäv dk %vyxovr) ^cSy Ttoketov Ttav Ttoiovitiivwv Trjv ovfifioxlav 
ftfog iädnriyalovg aTiji,ai ovoai ^dTJvijaiv aveTtin^deioi rrifj, 
ßovXrjv Trjv ael ßovXevovaav nvqlav elvai xad^aigelv, idemqne 
renoyandos quoqne cnrat de sno titalos turbnlentis temporibus 
detmsosy cfr. Hartel p. 164. Senatns antem ministeria exse- 
qnitnr scriba eins. 

Panca restant ad provinciam eins ülustrandamy qualis 
poüenore fuerü aeiate. Velut in CIA IV2 104» (Ol. 107, 1), 
cmn de re qnadam sacra nt oracnlam consnlator statntnm sit, 
scribae senatns mandatnr, nt in tabnlis plnmbeis nmis incln- 
dendis et oracnlo proponendis pnblice yerba inscribat y. 23 : 
yQaxfjat 6k tov ygaftfictria r^g ßovl^g Big dvo xaxtwiQio io(o 
xal ofiolw, elg fikv tov heQOv ....eigök tov eregov xoTTlTcgov .... 
Singnlaris antem res est in CIA 17 2 109^ y. 61 sq., nbi le- 
gati Spartoci et Paerisadae inbentnr indice composito nomina 
eomm nantamm Atheniensium condnctomm, qni apnd illos 



1) CIA 17 2 59^ V. 39 idem negotium demandatur quaestoribna 
Mineryae: zjjv öh an^hp^ xtjv ngoQ 'AkiSavÖQOv xa&e)i€iv tovQ za^la^ 
T^C ^Bov T^v tcbqI XTiv ov/ißaxiav (cfr. Eoehler Mitt.DAl Ath. II p. 291). 




Digitized by 



Goo^^ 



152 JaliuB Penndorf 

stipendia meritnri sint, scribae senatas tradere/) Qaod eam 
ob causam videtur factum esse (cfr. A. Schaefer Mus. Rhen. 
XXXni p. 433) y ne quid incommodi eis exsisteret ex mi- 
litia externa. Hanc rem ad adminiBtrationem senatns perti- 
nuisse existimaveris, cui obveniebat cara cum copianun 
pedestrinm eqnestrinmqne (Arist. nol. Id^. c. 49, 1) tum rei 
navalis (ibid. e. 46, 1). Qnibusdam igitnr litteris, qoae ad 
rempablioam vel senatum spectabant, praeerat yQa/ifiarevg 6 
rijg ßov^g etiam post imminutam provinciam, quae antea 
latius patebat, antequam scriba 6 xara ngvTaveltxv apud sena- 
tum quoque perscriptoris vice fnngeretur. 

Praeterea aliquando, certe Ol. 109, 2: CIA II 114G, etiam 
Senator quidam inl ra tprjfpla/iaTa delegatus exstabat, de 
quo tamen plura dicere non possumus. Quae enim ratio inter 
eum intercesserit et senatus scribam, nos fugit. Neque de 
officiis huius quicquam ex coniectura addere iuvat eis, quae 
titulis traduntur. Consentaneum autem est rationes muneris 
administrati Uli reddendas fuisse, ea imprimis aetate, qua 
magnam in republica obtinebat potestatem, dignitatem, auc- 
toritatem, quamquam disertum testimonium non exstat Neque 
enim solum t^v ßovXrjv rovg nevToxoalovg vnev&vvov 7t e- 
TtoirjTcev 6 vo^od^itrig (Aesch. III 20), sed etiam singulos sena- 
tores (Dem. XXII 38 sq.); CIA II 114 autem decemitur, ut 
Phanodemus, Senator optime meritus, Corona bonoretur, eueidav 
Tag eidvvag d(p^ et CIA 11 329 laudatur Nicocrates, quaestor 
senatus, kmeidtj . . . xai VTtkQ anavctav wv ^xovofirp^ev, ano- 
XeXoyiüTat og^wg aal dixaliog (rij ßovkfj), Nonne idem de 
scriba senatus potissimum valeat? 

Princepg autem scriba saeculo quarto inde ab Ol. 104') 



1) dovvat dh tag imriQSolaq, aq ahovai Zndgtoxog xal üaigiaa- 
Stjg, tovg 6h ngiaßsig änoygäxpai xa ovoßaca twv vmjgsauov tuv äv 
Xdßcoaiv, -cd} ygafjifjtarel rijg ßovXrig^ ovg ö* av anoygdipoxnv slvai 
iv z<p xBxayfihq) noiovvrag ayaS-ov ort av övvcDvzat, rovg naldag rovg 
Asvxmvog; decretum est anni Ol. 108, 2 » 347/6. 

2) Ipsum nomen in inBcriptionibas, at nunc res est, primum occurrit 
CIA II 61 (Ol. 105, 3—106, 4). 



Digitized by 



Google 



De scribis rdpablicae Atheniensinm* 153 

erat pablicns ille, qai xara TtQwaveLav yocatur, quem 
pleriqne viri docti inferioris fnisee auctoritatis adhnc putaranty 
nimiram quia ininria plurima gravissimaque eins ofGcia ad 
alternm transtulernnt, seil, scribam senatns. Bectins vero Hille 
p. 208, licet alia minus probanda protnlerit, enm pro om- 
ninm praestantissimo habet. ProTinciam antem eins optime 
Aristoteles cirenmscribit in nniversam hisce verbis: xüv yqafi-- 
fidrwv iarl ycvQiog aal ra xlnjq)lofiaTa %a yiyvo^eva q>vXaTT€i 
xal TakXa Ttdvra avTiyQaq>eTai aal Ttagayta^rai rfj ßovXfj. 
Potens igitnr litterarum pnblicarnm esse dicitar et psephis- 
mata qnae rata fiant, cnstodire. Memineris vero eonim, quae 
p. 137 sq. disputavirnus, adesse enm in contionibns scribendo, 
commentarios conficere pnblicos eosqne additis doenmentis 
reeondere, exempla decretornm et efficere et recta esse com- 
probare: iam cognosces, quantam ille operam naTaverit publice 
scribendo. üt antem decreta adservat, ita litteris pnbliois 
praeest administrandis, praefectns tabnlario. Ta yga^^ata 
antem drjfioaia (Aesch. II 89, III 24, 75) sive xotva (Dem. 
XIX 129): leges, decreta, acta senatns et popnli, rationes 
magistratnnm, tabellae, indices, alia ad rempnblicam perti- 
nentia, fere omnia iv j(p MtjrQipq}^) deponi solita esse notnm 
est Atqne xaAoV, inqnit Aeschines lU 75, ^ twv dvipLo- 
alwv yQofifiatwv g>vlccxil} ' axlvTjtov yaQ iarc e. q. s. Qnae 
tarnen, integritas nt salva esset, snmma opns erat cnratori in 
cnstodiendis litteris diligentia observando, ne qnis ant tpevöij 
yQaixfxaTa elg to ^riTQcpov eiaayevv (II. vnod-, ad Dem. or. 
XVIU; Dem. XVIII 55, Aesch. lU 50) ant ha vo^ov elg ro 
fArj%Q(pov ik&cjv e^ak€lg)€iv (Lycnrg. in Leoer. § 66) änderet. Ab 
eo igitnr petendae erant tabnlae, si qnae a magistratibns in 
publice agendo adhiberi opns erant, et per enm solnm licnisse 
credo homini privato inspioere litteras pnblicas et in sunm nsnm 
describere^). Omnia antem, quae lege praecepta erant ^ at 



1) Cfr. G. CortiaB, ^MetrooD in Athen als Staatsarchiv\ prg. Gothae 
1868; C. Wachsmuth 'Stadt Athen im Alterthmn' II p. 334 sq. 

2) Cfr. CurtiuB p. 21 sq.; Wachsmath p. 340. 



Digitized by 



Google 



154 Jalius Penndorf 

vere traderentnr in tabalarium, sane carae erat praefecto. 
Itaqne accipiebat rationes magistrataum mnnere defanctoram 
teste Aesehine III 15: xai Xoyov xal evdvvag iyyQaq>Biv 
TtQog Tov ygafAfiaria ycal zovg koyiOTag (seil, icei^evei 6 
vo^og). Qni enim scriba intellegendns sit, reete conclosit 
R. Schoellins Cde gynegoris Atticis' p. 27 adn.) ex inscriptio- 
nibus nonnullis CIA U 444, 446 [IV 2 385'], ubi fomnla legitor: 
OL7Coq>iQBiv Xoyovg elg xo jurjTQtpov xal nqbg %ovg koyiavag. 
Altenim igitar rationam exemplar reddebant tabnlarii custodi, 
alternm logistis. — Inferiora antem negotia, quae mnltiÜEuria 
erant: acta in ordinem redigendi, depromendi, inserendi, alia 
oonficiebat servng pnblicns (Dem. XIX 129, cfr. Schaefer p. 21). 
Clavem vero aedis penee prytannm praesidem fnigse testis est 
Aristoteles tto^. li&. c. 44, 1. 

Praeter yga^iiazia antem rbv xara Tt^rayelav, licet is 
primarinm possederit locum, etiam alios scribas tabulis publicis 
praefnisse administrandis discimns ex CIA II 61, nbi v. 16 et 
ille contraseribere inbetur et ol SXXoi yQafifiaTeZg ol int 
xolg drifiooloig yQotfifAaaiv, item CIA IV 2 700^A T. 7. 
Qainam sunt intellegendi? Quod Schaefer p. 37 ambigit, 
sintne ei aqxaL an tfTcrjgitaL „ut Endes, qni in illo titnlo 
dfjfioawg vocatar'', mea qnidem sententia dnbinm non est, 
qnin scribae pnblici sint snppari potestate praediti atqne ille, 
qni xata nQvravelav andit Ex eis antem, quos Aristoteles 
loco p. 105 exseripto ennmerat scribas, alter 6 inl Tovg vo- 
fiovg hnc potest referri^), qnia legibus praefectns et ipse avti- 
yQaq>€a^ai dicitnr. Tertins vero omnino hnc non facit, cum 
ei solnm recitandi mnnns faerit Immo ea aetate certa qnae- 
dam docnmentomm pnblicornm genera pecnliaribns scribis 
obvenisse pnto. Et notnm est') singnlos in repnblica magi- 
stratns habnisse et propria sna ygafifiara^ qnae ad eomm 



1) Cfr. Hermann -Thamser 1. 1. p. 503; Gaillemer p. 1648 negitat 
nnlla allata cansa. 

2) Cfr. CCurtius p.lösq., Pauly-WiBßowa'Realenc' IIp.658, Wüa^ 
mowitz *philol. Unters.' I p. 205. 



Digitized by 



Google 



De scribiB reipublicae Atheniensium. 1&6 

proyincias pertinentia tarnen publica certe habenda sunt, et 
8U08 scribas, qoi plerique in litteris satis versati ad tabalas 
«ignandas valebant In eorum igitur numeram nescio an refe^ 
ram illos alXovg yQafÄfiaTias Tovg iTcl xolg dr^fjLOcLoig ygafi^ 
fiaaiv, qni arcessi iubentur, ut intersint rebus chalcotheeae 
examinandis; quosdam certos nominare supersedeo, cfr. Gait* 
lemer L 1. p. 1648». 

Cantrascribendi autem officium proprium esse scribae %a%a 
TtQvTavelay ipse Aristoteles significat verbis bis: xal va akXa 
Tcavva avTvyQaq)exai. Quae eadem apud Harpocrationem ite- 
rata perverse Komitzer p. 13 revooat ad munus decreta 
testificandi nomine adscripto, et offendit vocabulis xal ra 
alkoj pro quibus desiderat nal ravxa (seil, ra tpr]q>lafittta). 
Immo non sola psephismata curat ^ sed ceteris quoque docu- 
mentis publicis fidem addit contra signando. Bes ipsa clare 
illustratur titulo, quem modo attulimus, GlA II 61. Ibi enim 
legimns: JtaqayyeiXai öi rovg nQvravBig xai Evxlei t(^ drj- 
fioalq) rixBiv eig cnngonoXiv yQatpo^evov va iv xij xctXKodmjxfi' 
.... ayTiyQaq>ea-d'ai de Toy yga/x^aria roy xava 
TtQvtaveLav (xai %ovg liXXovg ygafifiariag xovg krcl xoig 
drjfioaloig yQa(JL(iaGiv), Eucli igitur, servo publico, mandatur, 
ut scribendo concipiat singula quae insunt in chalcotheea, 
cum scriba 6 xora TtqvTavelav (itemque reliqui) certe fidei 
gratia observare et rationem rerum babitam contrascribere 
iubeator. Aeque aliis quoque in causis, si opus esse vide- 
batur, illum publica auctoritate praeditum contrascriptoris vice 
functum esse conicias, quod quidem officium erat gravitatis 
plenum; quamquam plura exempla frustra quaesivi. 

Denique quo haec spectent: xal TtaQaxd^rjtat %i] 
ßovXfjy iam supra p. 111, 127 vidimus. Etenim scriba ille 
quamvis publicus, senatui semper adsidebat, ubicumque ad 
consultandum consessum habebat, et quae in curia agebantur 
perscribebat, idemque etiam senatus psephismata componebat 
ac nomine suo adscripto firmabat Ad prytanes vero hie 
minime pertinebat Unum tamen addere licet de opera eins, 
quae apud senatum fuerit. Ex Demosthenis enim loco, XXIV 



Digitized by 



Google 



156 JofioB Penndorf 

63 — ubi ista TimocratiB lex dubitationem movet nallam — 
diflcimus, cum senatns, si elaayyekia ad enm delata esset, 
qnaestione habita reum crimine teneri indicioqne tradendam 
esse censnisseti scribae xara nQvzavHav fnisse banc ^a^i" 
yvwGiv litteris conceptam thesmothetis tradere^ at illi quam 
celerrime iadicinm institaerent beliasticnm/) 

lam satis cognovirnns^ qnot qnanta ei officia obvenerint, 
nnde elncet revera prineipem enm fnisse in repnblica scribam 
eximiae et potestatis et anctoritatis. Qnoniam antem yel ab 
infimis scribis rationem reposei vidernns (cfr. CIA IV 2 615^), 
qnanto ille dignior erat, qni anno peracto snbiret tentandam 
magistratns tarn ampli administrationem! 

Qnod ad extrernnm Wilamowitzins ('Aristot u. Ath.' I 
p. 228) monet lege cantnm fnisse, ne qnis iterandam snsei- 
peret scribae ministerinm, enm 6lg ßovk&Säai liceret, hoc qnidem 
vernm est, sed per se intellegitnr: priore aetate senatorins 
scriba in nnam prytaniam institnebatnr einsqne qnasi perso- 
nam gerebat; posteriore antem 6 xara ftQvravelav erat pnbli- 
cns magistratns, in qnem Talet lex illa snprema (Arist fcoL 
ui-S: c. 62, 3): a^etv dk rag fih xara noXefiov ä^ag ^^earc 
TcXeovdxig, twv d' aXXwv ovöefiLav. Et enndem plns semel 
mnnere scribae Tiona TVQvravelav fnnctnm esse, in titnlis ad- 
hnc cognitis ne vestiginm qnidem repperi. Neqne rero 
scribae snffecti praesto est certnm exemplnm.*) 



1) Meier-Schoemann-LipaiiiB 'Att. Proz/ *I p. 322. 

2) Iniuria de hac re cogitant EUUe p. 210, ,quod Ol. 115, 1 dao 
diversi scribae in titulis exhibentar: Erechtheidi secondae ßfjgaftivfjQ Kfj' 
g>iai£Vi, Antiochidi qaintae NixoöriiJLoq *Ava(pXvaxio^^ At singnlaris bis 
annifl scribarum Status deprebenditur, qaem infra (§ 5) explanatums sam. 
— Sed graTioB est, quod Ol. 101, 2 yel in eandem prytaniam, seil, al- 
teram qnae erat Antiocbidis, duo efficiontor scribae coUatis titulis CIA 
ü 49 et IV 2 49«, si qoldem in illo nomen suprascriptam ^]iXoxXrii 

Q ad buius prytaniae scribam recte Koehler rettulit. Sed licet du- 

bitare; reliqaiae illae nominmn in fronte exaratomm fortasse pertinent 
ad legatos Corcyraeonim, Acamanum, Cepballennm, qni in ipso titolo 
CIA n 49 diserte laudantur. In praescriptis antem nominatio scribae 
prorsos periit lapidis fractara, nt ez CIA 17 2 49« restituere possis 



Digitized by 



Goo^^ 



De scribis reipublicae Atheniensiam. 157 

Sed haec qnidem hactenns. Vereor enimy ne nimis mnlta 
iam verba fecisse videar de ygafi^ccrel xara TtQvravelav, et de 
ratione, qnae intercesserit inter eam et yga/xfiavia Trjg ßovXijg. 

§ 2. 
Prinsquam autem ad alternm Aristotelis Bcribam trans- 
grediamor^ pancis lieeat absolvere eam quaestionem, quae est 
de cantrascriptore senatus}) Sed statim ab initio eos excla- 
dam arctYQaq>iag, qnos pennnltos fuisse Athenis notam est 
(Boeekh, oecon. pabl. Ath. ^I p. 252, 'I p. 226), iis imprimis 
magistratibas adinnetos, qni pecanias') administrabant (cfr. 
Polyb. VI 56y 13); inter hos apparitores erant cives infimi 
atqne adeo servi pabliei') (Dem. Vm 47). Sed snperioris 
qnoqne ordinis ay%iY^aq>rig in repnblioa exstitisse ferontar 
quibosdam Tetemm grammaticornm testimoniis, quae olim 
viris doctis band parvas praebaeront difficoltates. Et erat 
antea haec qnaestio satis implicita ac pertnrbata, nunc ali- 
qnantnm expediri potest. 



nqmai^elag y ^Xaxoq OlvaXoq ilyQttixfidxtevB. EoehJer vero ad 

extremum quasi perfaginm recorrit: „mirum est, inquit, quod scribae in 
utroque titalo diveni sunt. Scilicet is, qoi primum electus erat mauere 
sascepto mortans aut alio casu impeditos esse videtur, quominns eo per- 
fungeretiir.'' Bes vlx ad liquidum explorari licet. 

1) Conferaa praeter libros pasaim laudatos ea, quae nnperrime disse- 
mit Thalheimius in Pauly-Wissowa *Realenc.' I p. 2423 s.v. dvtiyqa(pei(i 
(cfr. 'Neue philol. Bundsch.' 1896 n. 24). 

2) Pagomm quoque quaestoribos adfnisse contrascriptores ezemplo 
Mynrhinnsioram (CIA II 575: xov avtiygaq^ia MstSlav) probatur. 

3) In donarüs alÜBve rebus depositis percensendis serrus publicus 
*WQ avTtygatpofievoQ* arcessi solet: CIA II 403 y. 41, 51, II 839 v. 9; in 
utroque titulo eundem esse JtifdjjxQiov xov veoixsQov iure suspicatnr 
Koehler, cfr. etiam CIA U 724 A, 836ab 21. Titulis II 61 v. 12 et IV 2 
700i> A offertur Evxk^g 6 dTjßoctog. Et in rationibus coUegiorum redditis 
frequentius inter alia ponitur: xqp xsxBtgoxovrjßivfp avxiygiipea^ai xä 

dvaXiaxo/jieva fua&og CIA II 834« ▼. 6t, 11 (IV 2) 834^; memo- 

rantur servi Eucles et Telopbilus. Constat Athenienses ad tale negotium 
Berros publicos adbibere malulsse, quippe quos, si e re erat, tormentis 
crodare liceret ad Tenun eliciendum (Boeckb, oecon. p. Athen. 'I p. 252 sq.). 



Digitized by 



Google 



158 Julius Penndoif 

Proficiscamur ex eis, quae Pollüx tradit Vni 98: negh 
amyQa(piwg' avTiygatpevg TtQOTeqov (ikv aiQcrog, av&tg ü 
xXfiQondg i^v' ytai Ttdvta avxeyqaqfeto TtagctKaär^piepog Ttj 
ßovlfj.^) Hodie luce clarins est haec errori PoUacis deberi, 
qui Aristotelis yocabulnm av%iyQaq)€Tai perperam ita inter- 
pretatus est, ut proprium qaendam ovriygagfia sibi fingeret 
Quae antem ad hanc refert, ea re vera pertinent ad ygagi- 
fioria Tov xava ftQvravelav. Rem sie se habere summa cum 
sagacitate perspexit iam ante Aristotelis libellum recaperatom 
Wilamowitzios Herrn. XIV p. 148; Stojentinus aatem ininria 
contra enm dispntavit (AnnaLpkiL OXXI p. 189) fidem PoUncis 
tutatns. Hoc igitar testimoniam plane nnllios pretii est Ac- 
cedit Harpocrationü (et Suidae) s. y. avTi,yQag)€vg* 6 xa^ 
lardfievog inl TcSy xaraßaklovTiov %ivd rij nolei xqri^oxa, 
wäre avTiyQdg)€a&ai ravTa' JrifioO'd^iviqg iv T(f} xcti' l^ydgo- 
xitavog xai AlaxlvT^ig iv T(p xctra KTrjoigxSvrog, ÖittoI d' 
TjOäv avTiyQaq>elgf 6 ^Iv rfjg dwiKqaetog, Sg g)r]ai OiloxoQogf 
6 di rijg ßovXijg, wg ^QiaTOTelrjg iv !^&rjvalo}y Ttokireia» 
(Pollax: dvo dk rjoav, 6 fikv r^g ßovkrjg, 6 öi zijg dtotxi^aetog)* 

Duo igitur a grammatico discenmntnr contrascriptores. 
Et prior qnidem av^iygafpeig t^^ dtotxT^aetjg, caiua 

1) Quae secuntnr yerba, perdiu summae fiienmt offansioni (Hille 
p. 234); codex A sie exhibet: Xoyiaxal' 6vo ^aav, o fikv tijg ßovXijg, o 
6h TTJg öiotxi^aeafg. xai tovrovg ^ ßovX^ xkriQol xat* i^ijv wg naga' 
xoXov^sZv rolg ötoixovaiv. Rectissime monuit J. H. Lipsius ^Ber. d. 
saechs. Ges. d. Wiss.' 1891 p. 66 not. 3 extrema yerba optime qnadrare 
ad deoem senatus logistas (Arist. noX. U^. c. 48, 3), qui graviter distin- 
guendi sunt a collegio decem publicorum logistarum (Arist L L c. 54, 1 
et PoU. YIII 45). Neque ita aliena est ab hoc loco mentio senatus lo- 
gistarum, qui et ipsi e senatorum nnmero eligantar a senatu, pariter sc 
Bcribae Polluce quidem teste. Recta igitur adnotatio erit, si lemma lo- 
yiaral statim sequentur haec: xai tovrovg — öioacovotv, Verbis antem 
quae intercedunt, duo illa logistarum coliegia significari, id ut credam ab 
animo meo impetrare non possum, Immo grammaticus ea non, ut plera- 
que, ex Aristotelis libello hausit, sed ex aiio fönte sdl. eodem, quo etiam 
Harpocratio nsus est, unde apparet hoc additamentum {6vo — Sioixiiaeafg) 
pertinere ad antecedentem yocem dwiyQaq>ev^, Justum igitur textum 
praebet Bekkeri editio lemmate Xoyioral post öioacf^aswg posito. 



Digitized by 



Google 



De scribis reipablicae Athenienuam. 159 

meminisse dicitur Philochorus seil, in Atthide, quamqaam qaae 
fnerit eins oondicio et provincia, accuratam desideramas scien- 
tiam'), yidetar coUega intellegendus esse quasi castodiendigratia 
appositns rrp inl rij Sioixi^aei. Cam aatem bnnc extremo demnm 
saecalo qnarto institntnm esse hodie constet, illum qnoque ab 
Aristotele in repnblica Atbeniensium praetermissnm esse 
facile ezplicatnr; neque ita ad hanc qaaestionem pertinet qnae- 
storios ille scriba. Quod vero celebemmam philosophnm Har- 
pocratio aactorem affert tov avTcyQag>€(üg T^g ßovXrjg, 
hoc simili aperte errori debetar ac modo apnd PoUncem de- 
teximns. Bes enim ficta est: Aristoteles nnUam contrascrip- 
toris senatns inicit mentionem. Tarnen eam ob rem noli prae* 
propere negare talem magistratnm nmqaam fnisse. Nonne 
legimns apnd Demosihenem XXII 38 haec: iacog avaß'qaerai 
aal avvBQBi rij ßovXjj WlXiftTtog xai uivTiyivrjg xal 6 avri" 
ygaipevg xal rweg aXXot, nbi sermo esse non potest nisi de 
senatoribas (cfr. oineg di iavruJv elxov fiexa xovtov t6 ßov- 
levTTJQiov, § 40: %vi. tolvvv IdqxLav olfiai tov XoXaqyia — 
xal yotQ ovrog ißovXevB nigvotv — awegalv ctirolg.)? Habita 
aatem est oratio in Androtionem anno 355 (cfr. Blass ^Att Be- 
reds.' 'III p. 258). Et exstitisse priore saecali qnarti parte sena- 
torinm contrascriptorem licet concludi ex titalo CIA II 865, 
nbi catalogo prytannm Pandionidis tribns snbicinntar cum 
scriba senatus popnliqne tum ex certissimo supplemento: av- 
ri]YQa<p€vg .... rlwv ^iQiaTwvvfiQv nallrjvevg, qui et ipse, 
Vit ille, snmptas est ex tribn a q>vkfj nQvravevovajj diversa: 
Pallene enim Antiochidi adnnmeratnr. Itaqne non prytanis, 
sed certe Senator habendns est, qnem prytanes honore dignati 
in snam monumentnm facile recipere potnerunt. 

Eis locis id sine dubio efficitur exstitisse priore saeculi 
quarti parte quendam avriyQaq>ia rijg ßovlijg. Ad ean- 
dem fere aetatem spectat Aeschinis quoque locus, ab Harpo- 
cration e significatus, III 25, unde discimus fuisse aliquando 

1) Qood LoUiogias J>elt. arch. Y (18S9) p. 58 supplevit: intfAskfj- 
^ivai 6h [trjq nonjceiog tov dvriygee^ia tov] t^g 6ioixi^oea>g , buo iure 
Koehler hoc supplementum in titiilam CIA lY 2 371^ ?. 17 recipere noluit. 



Digitized by 



Google 



160 JuHiu Penndoif 

(TtQoteQov) civitati avTiyQaq}ia, og xa&^ hcaarrjv {tt^v} TtQvxa- 
velav ajieXoyl^eto rag nQoaodovg %(p öij^(p. Evanüiflse aatem 
enm Enbnli aetate (cc. a. 354—339), cum ad sammnm pote- 
statifl fiEUitigiam ascendissent ol ircl to &ea}Qixor luxtiQovovri'' 
fxivoiy ipse confirmat orator. Qoare non mireris AriBtotelem 
in nohtelg 'A&rivaiwv neque rem neqne illuin contrascriptorem 
memorare, qnamqnam magUtratos fnit satis gravis, quem 
qoanti fecerint Athenienses vel creandi ratio (^r xtLQ0Tovri%6g) 
probat 

lam qnaestio oritar, fueriine Hern atgue setuUus avxtyqa- 
q>€vgy quem hac ipsa aetate florere modo vidimos, an duo svü 
distinguendi: alter senaiorius, alter pecuniarum admmistranda' 
rum contrascriptor. Constat antem penea senatam fuisse 
snnmiam qaasi cnstodiam omninm reditnnm pablicoram; KQlvei. 
ök zag aQX^S V ßovlfj rag nlelaTag, (xakiara oaav x^fxcna 
dioxELQÜl^ovaiv, ait Aristoteles noL 'Ad-, c. 45, 2/) Inde üacile 
intellexeris senatorem qaendam esse creatnm eo consilio, at 
pecanias pnblicas praesente senata acceptas et expensas ob- 
servaret tabalasqne ratas contrasignaret proprio avTiyQaq>i(üg 
monere fongens; eidem apte conveniebat officium qoaqne 
prytania rationes pecnniamm popalo conferendi. Hoc cni- 
cumqae mandatnm erat, is certe exseqoi non poterat, nisi 
freqnentissime in senata versabatur. Qaae cnm ita sint, iure 
snspiceris Aeschmem spectare ad ülum senatus conirascriptorew?)j 
qnamqnam ex ipsis verbis non necessario colligitur enm sena- 
torem esse: avTiy^aq>evgf inqnit, rjv xetQotovriTog rij noXei, 
quasi civitatis fnerit magistratus. Neque tarnen Terba premere 
volo, praesertim cum ille ex memoria rem repetat 

Etiamsi igitur isto tempore senatns contrascriptorem quo- 
dammodo ad rijv dioixtjaiv pertinuisse concedam, hnic sen- 
tentiae Harpocrationis verba: avriyQaq)€vg' 6 xad'iaTafievog 

1) Alio loco, TioA. *A&. c. 4S, 3, docemur tum senatores sortiri decem 
e sao numero logistas 'xovq Xoyiovfiivavg raiq d^x^^i xard Vfjv ngma^ 
velav kxdottjv.' 

2) Cfr. Wilamowitz 'Aristot. a. Ath.' I. p. 228 not 85, Thalheim L 1., 
BoBolt p. 240. 



Digitized by 



Google 



De Bcribis reipublic&e Athemensium. 161 

BTcl Twv xaraßakkovTiJv rcva lij noXei xQrniaxa, oiare avrt- 
yqdfpBodai Tovra, non certo argumento esse arbitror. Videtnr 
enim grammaticns, qaaetradit, hansisse ex loco Demosthenis 
orationis Androtioneae, qnam ipse citat, S 70: x^r' knl ^«v 
ralg €iaq}OQalg rov örjfÄoaiov nageivat nQooiyqaxpev wg dfj 
ölxaiog äv, (ov exaarog avTiyQag)€vg ifieXXev ^aea&ai tüv 
eioevsyxovTiüv, Sed iam Boeckhius, oecon. pnbl. Ath. ^I p.261 
n. ^ recte monuit hoc loco agi de aliqao ex inferioris ordinis 
scribiSy isti antem ad nostram qnaestionem non spectant.^ 
Neqne vero Gilberte (ant. pnbl. ^I p. 268 not. 2) assentier, 
qni ad comprobändam illam sententiam provocat ad titulnm 
CIA II 114 C, B (Ol. 109, 2 — 343/2), vanam secntus Riede- 
naueri (in actis soc. phil. Vircebnrg. 1862 p. 88 sq.) coniec- 
tnram, qoae solide fundamento caret. Endoxns enim Senator, 
qni landatnr et coronis honoratnr, omnino non andit avriyQa- 
(pdg neqne ei haec appellatio accommodata est. Namque 
senatoram snffragiis delegatns est') ad haec: iftifieXrj&rjvai (ov 
(xij(f fl ßovlfj TtQoaira^Bv , Ttjg t€ diotxrjaecjg r^ ßovXfj xal 
tijg (aXkrjg) ev%oa^Lag (.lexa %wy TtQvravewv (C v. 9 sq., 
B V. 10 sq.); i. e. apnd senatum administrationi remm et insto 
ordini consulit, nt omnia, qnae usni sint, pro dignitate senatus 
comparentur (cfr. Busolt p. 256, 240 n. 2). Qua in provincia quid 
contrascribi opus est? Neqne vero ille ad pecnnias publicas 
administratas pertinnisse videtnr.') Minime igitur Eudoxnm 
habere licet pro senatorio t^^ dioixrjaewg artiyQafpel, immo 
mea quidem opinione mnlto praestat illnm titulnm ab hac 
quaestione longo removere. Iniuria etiam Hille p. 235 inde 

1) StojeDtinos 1. 1. p. 195 bene comparat ea, qnae ezstant in Bekkeri 
anecd. I p. 197: ivziyQa<peiq' öovXoq riq rj iksv^epoq 6 zd üoipBQOfABva 
XQ^fMLxa dvxiyQatpofABvoq xQonov y^a/xfiax^wg. nagk xovxo ob xal cJvo- 
ixaa^fi, oxi inl xwv BloipBQOfJLh^oay avxiygd^Bxai. 

2) Similiter ibidem CIA II 1)4 G ?. 3 sq. alius Senator inl xo &b(o- 
QixöPf aliuB inl xu ynjipiüfjiaxa destinatus inTenitur, cfr. J. H. Lipsius 
'Ber. saechs. Ges. d. Wiss.' 1891 p. 66. 

3) Eqaidem eum laudari puto, quia fortasse prae ceteris bene 
meritas est de Bvxoonla xov ^BaxQOv, propter quam ipse senatus a po- 
palo coronatuB est. 

Leipdgvr Stadi«a. XVIU. 1 1 



Digitized by 



Goo^^ 



162 Julias Penndorf 

plnra sibi adscivit ad provinciam contrascriptoris senatos 
illustrandam. 

Potiüs acqniescarnns paacis eis, qaae certis testimoniis 
nixi aliqaa cum probabilitate contendere posBamos. ExBtabat 
igitnr priore saecali quarti parte qnidam senatiu avnyQafpevg, 
ipse Senator, creatione at videtar electns — certe x^i^otovijtog 
est, qai ab Aeschine laudatnr — collega scribae senatas po- 
puliqae (CIA II 865). Of&cioram aatem eins accaratam noti- 
tiam ex minntis qnae exstant yestigiis comparare non licet 
Primariam saue maniis vel nomine significatnr: testificandi 
gratia tabolas contrasignabat, et peeonias coram senata dis- 
pensatas observasse videtar et ad popolum de reditibos pa- 
blicis rettolisse, si qaidem recte interpretati samos Aeschinis 
locnm. Plnra de eo cönieetare non iuvat Qnae aatem tra- 
dnnt yeteres qnidam grammatici (Bekkeri anecd. p. 185, 15: 
6 ök xonayQa<p6f4evog va iv rfj ßovXfj yevofieva avriyQag>€vg 
ekiyevo'f schol. Aristoph. eq. 1256, Psellns ed. Boisson. 102) 
nimis sunt confosai qnam nt qnicquam certi enncleetar. Qaoas- 
qae exstiterit hie senatas contrascriptor, ignoramns; Aeschinis 
testimonio si fides habenda est, ne medinm qaidem saecalam 
qoartam saperavit, certe exinde nnsqoam eins mentio fit. Ab 
eo aatem discemendns est ille posterioris aetatis avTiyQag>€vgf 
de qno infra (§ 6) disseram. 

§3. 
lam transeamns ad aUerum seribam publicum, de qao 
Aristoteles 1. 1. baec paaca facit verba: KXriQovai 6h tuxI Inl 
Tovg vofiovg eregov^), og naQcaca^rjTai rrj ßovkfj, xal avtir 
yQdq)€Tai xal ovrog rcdvzag. Sortitar igitar civitas eam, non 
est vTco T'qg ßovkijg x^'^^'^ovovfjievog , at Pollax fingit, sed 
inter pnblicos annnosqae magistratas nnmeratar ab Aristotele. 
Neqae vero eam e senatoribns esse inde seqnitar, qaod se- 
natai naQaxa&fja&ai dicitar. Immoaeqae ac yQafifiatevg o 



1) Sic recte depravatam papyri lectionem: inl tovxoig vofiov hfQOv 
Kenyon emendavit ex Pollucis verbis. 



Digitized by 



Goo^^ 



De Bcribis reipublicae AthenienBinm. 168 

xara TtQvraveiav senatai publice interest, non at veri sena- 
toris vice fongatar, sed asai caidam adsit Nomen antem 
eins legitimum faiase yidetar ygafifiateig inl tovq v6- 
liovg. At| qaod maxime dolendnm est, neqne in titalis ne- 
qae apnd scriptores Graecos talem scribam oommemoratnm 
reperimns. Qoare aliom magiBtratomi in quem res bene qoa- 
drety qoasi arcessere stadneront viri docti. Et plerique (HiUe 
p. 221, WUamowitz Herrn. XIV p. 150, Busolt 1. 1. p. 255 
not 5, alii) illnm enndem esse indicant atqne seribam sena- 
torium. Qaod fieri posse equidem prorsus nego, cum alter 
yems Senator haberi neqneat, alter certe sit Senator. Ipse 
antem Hille iure offendit in titnlo inl %ovg yofiovg, qno ille 
insignitnr, cum hie deereta cnret lapidibns inscnlpenda; vo- 
fiovg antem et rfnjfplafiaTa graviter distingnont Attici. Atqne 
Aristoteles manifeste dnos scribas sie inter se opponit, nt alter 
potissimnm ad deereta et alia yqafifAcna spectet, alter ad leges. 
Ob eandem cansam minime hnc referendnm esse censeo') illnm 
ItcI Ttt xlß7iqfLafia%a (CIA II 114 C), qni ne scriba qnidem 
appellatnr: et ipse Senator yidetar ad hane provinciam dele- 
gatus esse, cfr. qaae sapra p. 152 diximas. An pntaveris 
omnino scribam inl tovg vofiovg institntnm pablica denomi- 
natione vocari posse Inl to rfnjqflafiaTa? Neqne vero de 
avT iyQaq>€l i'^g ßovkfjg cogitari licet, id qaod Po- 
landio (in versione Aristotelis libelli vemaonla adn. ad h. 1.) 
in mentem venit (cfr. etiam Kenyonis edit 2 p. 135 not). 
Qnaero enim, cur tandem hnnc titnlnm adhibere nolnerit 
Aristoteles, quid ad senatns contrascriptorem — qnem item 
foisse senatorem modo intelleximns — attineant leges. Deni- 
qne prorsns reicienda est coniectnra Stojentini 1. 1. p. 198, de 
qaa plnribns loqai yix opns est Qaod enim illa yerba ad 
avayQoipia rüv yQafifiatwv siye rdv vofiwv refert, 
res longo diyersas confnndit (yide infra § 5), idemqne plane 

1) Licet hoc praeter alios probayerint Busolt, GaiUemer, Wilamo- 
witZy hie qnidem (Aristot n. Ath. 1 p. 227 not. 84) non sine dubitatione : 
ratos aliquam matationem interea factam esse, id quod per se pamm 
probabile est. 

11* 



Digitized by 



Goo^^ 



164 Julius Penndorf 

indicat £eÜ80 de aetate, ad quam respiciat Aristoteles: minime 
enim über de repabliea Atheniensiam scriptus est intra annos 
318 et 307 (cfr. qnae adnotavi p. 107 not. 3), qnoniam mor- 
tuQs est anctor anno 322. Bed iam missas faciamns has vanas 
opiniones, qaibns nihil lacrarnnr, immo ex Aristotelis testi- 
monio proficiscamnr, quo certiores nos fieri patet de hoc quo- 
qne scriba, etiamsi aegre contingat, nt aliis snbsidiis destitati 
accnrate fines eins provinciae circnmscribamns. 

Est igitnr pnblicns sni iuris magistratus. Legibus eum 
praefuisse consentaneum est, qua« administraverit, petentibus 
monstraverit, si opus erat, tradiderit (Boeckh, oecon. publ. Ath. 'I 
p. 233) ac totius corporis iuris quasi continuationem et ordinem 
videtur curasse (Wilamowitz ' Aristot. u. Ath.' I p. 258). Idem teste 
Aristotele avciyQOKperat Tcdvrag, nihil facile suppleas nisi (rovg 
vofiovq). In promptn quidem est mutare navrag in TtavTa, ut 
sensus sit: contrascribere etiam hune (perinde ac rov ygaftfia- 
xia Tov xata TtQvtavelav) omnia seil, docnmenta publica. Sed 
mutatio haec quamvis lenissima minime probabilis est; ete- 
nim cum primarinm significetur officium scribae ItkI rovg v6- 
fiovg designati, id apte continet solam legum curam. Etiamsi 
res adhuc non perspicua sit, tarnen vili coniectura ipsam loci 
difficultatem tollere abhorret a cauta arte critica. Aristotelis 
verba si spectamns, certe ille dicitur cum senatui vUeresse, 
tum omnes leges contra signare et id ^ipse quoque^ (xai ovTog\ 
quia alter ille eandem operam navat in sua provincia. Quae 
ut explanem pluribusque illustrem, diu et multum conside- 
ranti mihi non contigit. Neque enim exstat uUtim de muneri- 
bus eins certum'j indicium praeter Aristotelis. Itaque igno- 
ramus etiam, quo tempore institutus sit, ad quod permanserit 



1) Qaod Gilbertus (ant. publ. Gr. p. 300 not. 1) proYocat ad De- 
mosthenis locum XXIY 42, ubi legimue: irny^dtpai Sh roig fihv vvv xe<* 
/iivoig {sdL vofAOig) zov ygafifiaxia zijg ßovXrjq tgidxovta rlfjiSQwv' 
rb 6h Xoinov, og av rvyx<iyy ygafipiatsvcDV, ngoayQafphfo nagaxg^fia 
TOV vofiov xvQLOv clvai dno xrjq iqß^gaq riq iti&tj — si quidem genoiaa 
est haec DiocliB lex, nequaquam licet illum senatus scriöam loco ha- 
bere scribae zov inl zovq vofiovq; immo huius nuUa inest mentio. 



Digitized by 



Google 



De Bcribis reipnblicae Atheniensiom. 165 

proprios in leges scriba. Ut nunc res se habet, omnia qnae 
coDieceris, incertissima sunt. Praestat igitnr illis Aristotelis 
yerbis acqniescere ac Bperare ex nova inscriptione forte for- 
tQDE inTenta quasi Incem accessnram esse. 

§4. 
Bestat tertins Aristotelis scriba, de qno baec legantnr: 
XeiQOTOvcl ök %al 6 dijfiog yQa(x^a%ia %6v avayvwao^evov 
avT(ß Tcal TJj ßovkfjy tuu ovtoq ovdevog kort xvQiog all* t] 
%ov avayvdivai, Creatus igitnr a populo — minime ex senatornm 
nomero, nt Hille p. 229, 239 Boeckhinm secntns opinatnr, sed 
ex omnibns civibns — nihil agebat, nisi nt senatni popnloqne 
qnae opns erant, reeitaret. lam coUabnntnr ex gravissimo 
illo testimonio dnbitationes, qnas olim de hoc scriba move- 
rant band panci viri docti. Ao primns qnidem anno 1863 
Val. Rose ^Aristot. psendep.' p. 439 ambigit, nnm äd Aristo- 
telem redeant qnae de tertio scriba apnd Pollneem invenian- 
tnr. Tnm Schaefer p. 2, 19, 39, Hartel p. 123, Gilbert Phil. 
XXXIX p. 145, Komitzer p. 30 sq. prorsns negamnt eins- 
modi lectorem nnqnam exstitisse. Sed iam ante repertnm 
Aristotelis libellnm Wilamowitzins Herrn. XIV p. 148 sq. com- 
probayit Atheniensibns, et prioribns temporibns qnam maxime, 
opns fiiisse hominem litteramm peritnm, qni scripta pnblica 
reeitaret; iure assensi snnt et G. Wachsmnthins 'Stadt Athen' 
II 1 p. 339 et M. Fraenkelins apnd Boeckhinm 'oecon. pnbL 
Ath.' '11 p. *53, not. 340. Nnnc qnoniam Aristoteles, certissi- 
mos anctor, accessit, nemini potest dnbinm esse, qnin pro- 
prios tnm fnerit reipnblicae lector. Pariter etiam in indioiis 
scribas praesto fnisse ad legenda testimonia docnmenta leges 
alia satis notnm est ex permnltis oratomm Attieornm locis.') 
Qnia antem affirmat Aristoteles: xal ovrog ovdevog iari xt- 
Qiog alX^ 7] %ov avayydivai, seil, t^ ßovkfj xal t(^ Sr^f^V, in 



1) £x. gr. conferas Lycurg. or. Leoer. § 19: dvayvwasrai vfjuv zag 
HuqtVQiaq anavxmv seil, b ygafLfiatevg — »quod nomeD modo omittitur, 
modo ftdditur ab oratoribus'' (Maetsner in edit. p. US, Behdantz ad § 36). 



Digitized by 



Google 



166 JoliuB Penndorf 

aperto est hanc semper, etiamsi non diserte nominatur, mente 
intellegendnm esse, si quid publice apnd senatum populumve 
recitatur. Liceat paucis uti exemplis. 

Velut CIA IV 2 104» v. 48 legioins: avayvwa&r^rca 
%(j} öfjfiffi 7] ve fiavrela xal la hc raiv xcmiTiqwv yqafinata'^ 
et CIA II 61 y. 26: axovaaaav dk Trjv ßovXijV av%^ 
avayiyvwaxo/jiivwv t[cJv avayeyQafifiivcav iv t^] xaAxo^xf; 
nQog ta avayeyQa^f^iva iv %alg an^kaig. Saepius tarnen iUe 
reperitur simpliciter ygafifiareig appellatos, ex. gr. in se- 
natns probuleumate CIA II 114 A y. 9 sq.: tovq rcQoidgovg oi 
av kaxwai nQoeÖQeveiv iv rqß drjfiq) elg ttjv TCQcaTrjv ixKkriaictv 
XQviUaTlaai. negl 0avodrifiov xol avayvojvai zode t6 ^i/- 
g>iafia roy ygafifzaTia rtp d'qfzqK Rogationes autem in 
comitiis latas a scriba recitari solitas esse popnlo concludere 
licet ex Aescbinis loco III 100: ravta <5' einwv dldtaaiv 
avayviüvav tlfi^g>iafia T(p yga/xfiarel (cfr. II 83, 64). 
Certe ad hunc referenda sunt ea quoque, quae de noyis legi- 
bus promulgandis tradit Demosthenes XX 94: xal tiqo toi- 
twv y* inira^ev ix&eivai ngoa&e rwv inuivifiiov xal %(p 
ygafifiavei Ttagadovvai, %oi%ov 8' iv Talg ixxXirjaiaig ava~ 
yiyvwa-KBiv e. q. s. Vel ex bis quae attuli exemplis lucu- 
lenter apparet, quam multa ac yaria publice pronuntianda illi 
obyenerint Neque dubito, quin idem epistulam quoque Phi- 
lippi in contione legerit, cuius rei mentionem facit Demosthe- 
nes XIX 36: xa£ (leta lair^ aveyiyvoiaxeTO ^ iniavoXr^ 
1} naqa ^iXlrtTtov. Certe apud Thucydidem VII 10 litteras 
Niciae ex Sicilia missas 6 ygafifiaieig 6 1:17^ noXewg 
TtaQeX&tJv aviyvw Tolg i4^vaioig, Idemque memoratnr 
in Lyourgi yita, quae Plutarchi nomine fertur, S II P- 841^*) 
iussus, si quis Aescbyli yel Sophoclis yel Euripidis finbulam 
denuo docturus erat, ei yerborum textum de exemplari publice 



1) Verba Bunt legis Lycorgeae: cla^veyxs öh xal vofiovq xov (ikv 
— xov 6e wq x^^^i elxovag dvad'elvai xmv noif^cSv Aloxvkov, Soq>0' 
xXiovq, EvQinlSov xal xag xgayqMag avxwv iv seoivip ygaxpaixevovq ipv^ 
Xaxxeiv xal xov xijg noXeatg ygafi/^axia ivayiyvwoxBiv xolq 
imoxQivo/iivoig' ovx iSelvai yag avxaq nagvnoxglveaB-at. 



Digitized by 



Google 



De scribis reipublicae Athemeiuiam. 167 

praeire, ut Qle snnm libellam inde corrigere posset (efr. Hille 
p. 227 sq.). 

Ex bis doobuB locis facile conicias pnblico leetori nomen 
inditam fnisse: ygaftfiaria Tfjg noketag, Sed eo ipso offen- 
derunt Schaefer p. 19, Hartel p. 123, Kornitzer p. 30, Gilbert 
ant pnbl. 'I p. 300 n. 2, Thnmser p. 504, alii, infitiati yga^^avia 
tijg TvoXeojg nllam legitimae ac pnblicae significationis speciem 
prae se ferro. Hoc etiamsi tot viris doctis placnit, mihi qni- 
dem non persaasam est. Gerte argomenta Eomitzeri magis 
argnta, quam yera sunt Neqne id probo scriptores illos eam 
ob rem instam appellationem dereliqoisse, ut ab omnibas Graecis 
faciliaa intellegerentar, ygafifiaria aatem rrjg nokeiog eandem 
esse primarinm reipnblicae scribam, qui proprio vocitetnr 
YQafifAotevg tijg ßovX^g, At hnic aliqnando mnnus litteras 
pablicas recitandi obtigisse nihilo significatur. Nescio igitnr, 
qao inre Thnmser p. 499 haue opinionem retinnerit etiam 
nnnc, cnm Aristotelis testimonio eyincatnr pecaliarem scribam 
adfnisse publice legende. Sane ille legitimum lectoris titulum 
non affert, atque fere is simpliciter yQafjtfjtazevg appellatur. 
Sed quod Kornitzer censet eum accuratins denominandum 
fnlsse, „ne quis aut senatus ant prytaniae scribam, qui vulgo 
in titulis inveniuntur, spectari putaret", hoc qnidem nos desi- 
derare possumus, Athenienses certe non ignorabant, cuins 
scribae esset negotium apud senatum populumque legendi. 
Tamen duo, quos commemoravi, loci ita sunt comparati, ut 
verisimile ducam saeculis qumto quartoque recitaiarem publicum 
audiüüfe yQaixfiazia rrig Ttokewg. Eadem appellatio etiam 
tertio quodam loco usurpatur. Libanius enim in argumento 
Demostbenis orstionis XiX:' Ttagadiöorai ii, inquit, xac av- 
%og 6 uilaxlvrjg %Qay(fidmv %e vTtoxQiTTjg yevofievog xai yQOfi- 
fiaT€vg TTig 7t 6 Xb tag, rjtig 7]v evrslfjg vTC7]Qeala. 

Spectat aperte ad oratorem illum celeberrimum*), quem 
humili loco ortum praemature ipsum sibi victum quaerere 

1) De Aesehinis Tita quae tradita sunt, ea diligentisBime exposait 
Scbaefer 'Demosth. u. s. Zeit' U p. 191 sq. (Cfr. Pauly-Wissowa 'Realenc' 
I p. lOM)). 



Digitized by 



Google 



168 Jolias Penndorf 

coactnm esse notnm est Gam puer Atrometum patrem, qai 
ygainfiaTiarrig (Dem. XIX 281) erat, iam adinvisset (Dem. 
XVIII 258), postea suBcepit ygaiÄfioreveiv xal vrniQeielif tolg 
a^xiöLoig (Dem. XVIII 261), ut mercedem acciperet (Dem. XIX 
200, 249). Talia antem ministeria cam vilia valgo ac turpia 
patarentnr, ad qaae cives dIbi pauperes non adirent, Demo- 
sthenes nihil istermisit, quin ob eam rem Aeschinem sommis 
afficeret opprobriis (Dem. XVIII 127, 209; XIX 95, 200): et 
erat Aescbines inrjgirrjgy non magistratns. Posteriore antem 
aetate, postqnam histrionis qnoqne officio fhnctns est ac mnlta 
stipendia fecit — conferas quae ipse gloriatar II 167—171 — , 
faventibns Aristophonte et Enbnlo (Dem. XVIII 162) pnblici 
Bcribae gradnm adeptns est. Bene animadvertas Demosthenem 
has dnas res acriter distingaere eo loco, qni ad hanc qnae- 
stionem band parvi est momenti, XIX 249 : vTtoyqa^^aTevovttg 
6' ovToi (seil. Aeschines einsqne frater Aphobetus) xat vTtrjQ^ 
Tovvreg aTtaaaig Talg a^x^tlg agyvQiov ellrjg^eaav, xal %d 
rekevtaloy vq>^ vfiwv yga/dfiaTelg xuQorovrid^ivteg dv &ri;*) 
öieTQa(prjaav iv tij d^okqf, nQeoßevvJv d^ aniaxaXTO vvv ovxog 
Ix ravTtjg. Primo igitnr ille snbscribae instar singnlis magi- 
stratibns apparebat, postremo factns est scriba pnblicns et 
paulo qnidem ante, quam in rebns poblicis versari inciperet; 
constat vero enm, cnm apnd popnlnm orationem haboisset 
Olyntho capta, ipsnm legatum missnm esse in Peloponnesnm, 
posteaqne identidem ad regem Philippnm. Qnae omnia si 
repntaveris, facile existimes medio saeonlo IV., circiter annnm 
350, illum fnisse scribam publicum. 

Iam quaeras, guodnam munus gesserü. Hilie p. 231 not 3 
hoc parnm liqnere ait Accepimns autem Aeschinem einsque 
fratrem Aphobetnm a popnio scribas creatos, daos aimos in 
tholo publice sumptu coenasse. Etiam aiio loco (Dem. XIX 
314) yeyqa^iiaTBvxivaL xal xaqiv tfilv ex^iv %ov x^t'QOTOvrj- 
&i]vai Aeschines dicitur. Vel ex hac creandi ratione se- 

1) Quod Bl&BsioB'sttBereds.' III 2 p. 135 n.4 recte sie ezplicasse vi- 
detur, ut aterque frater per suam annum illo beneficio ateretor; bis enim 
eidem muneri praeesse non licebat, fortasse alter alten succesrit. 



Digitized by 



Google 



De scribis reipublicae Atheniensium. 169 

quitari at faerit aat scriba 6 xara TtQvravelav, si qaidem in* 
tellegendns est ille senatorins, aat lector publicus. Illad vero 
mihi Don probatum est- Praeterqnam qaod Demostbenis yerbis 
hie tittdos minime significatar, y^afi^atia tov x. jcq. eo tem- 
pore Don iam xsiQoxovlif institntam esse sapra p. 130 sq. demon- 
Strasse mihi videor. Neqae omDino fieri potest, utAeschines 
Senator tnm fherit ac scriba creatos sit in unam tantnm pry- 
taniam. Velim inspicias indieem dissertationi sabiectam: 
qnamqnam scribas xotq: TCQvtavelav hao aetate in omnes fere 
annos ex titnlis novirnas, Aeschinis nomen certe non exstat 
neqne fratris vestigiam. 

Quae cum ita sint, addncimnr ad iertium Arütotelü scri- 
bam\ iam ad enm omnia melius qaadrant. Creationem etiam 
bis temporibns retentam esse constat. Et Aeschines ipse, cam 
olim in scena egisi^et atqne natura evgxovog et lafx7rQo<pwv6^ 
Totog esset (Dem. XVIU 285, 313; XIX 126, 199, 337), hulo 
negotio satis accommodatus erat. Liceat verba afferre ex 
antiqua Aeschinis Tita p. 10 R: ovra dh lafiTtQofptavov ygafi- 
fiaT€vaai !dQia%oq>wv%i xal fzera tovtov Evßovkq) xat ava- 
yiyviiaxovra x[Jriq>iafi(i%wv ofiov xai vofzwv %^7tei- 
Qov yevofievov ETci&ia&ai T(p ßi/jf^ari. Vides munere 
isto gerendo illum facile eam notitiam rernmque scientiam 
sibi parere potuisse, ut iam ipse ad rem publicam aggredere- 
tur, contionator et Philippi adsectator. Etiam aliunde sen- 
tentia cui faveo fulcitnr, alterum dico Demostbenis locum, 
XIX 70: uiP^, Tav&^ vnhQ vfivSv, w avögeg li^valoi, 
xad-* ixdatrjv t^v hixkrjolav 6 k'^qv^ evxsrai v6f^(it nQOCTe- 
tayfiiva, Ttal orav i) ßovXfj xad^r^rai, Ttaq ixelvj) ftahv, xai 
ravT^ ovx heariv elnelv rovrq), wg ovx ev Hdei' vnoyQafi- 
fiatevwv yag vfilv xai vTcrjQeröJv rij ßovXfj avTog i^rjyelTO tbv 
vo^ov TovTov T(p w^Qvxi, Acschincs igitur in unaquaque con- 
tione itemque apud senatum exsecrationis verba praeisse 
dicitur praeconiOi seil, ut hie clariore voce pronuntiaret in 



t) Sinulem in modum ezpedio, quod Aristophanes Thesm. ▼. 872 sq. 
praeconem probuleuma senatus recitantem fingit. 



Digitized by 



Google 



170 JoliuB PeDndorf 

tnrbülentam plebem. Nonne igitar deprebendimus Aeschinem 
eo mnnere fnngentem, quod proprium est tertii Ulms scribae? 
Unnm tarnen offensioni est Quod enim Demosthenes dicit: 
VTtoygafifiarevwv vfilv (i. e- t^J i^if^v) xai vntjQevciv rfj ßovkf^, 
recte qnidem significat ntroqne pertinere eom, sed aperte ei tri- 
bait aubscribae potestatem. Ergo necesse est ant Aeschines 
non solnm toIq a^iiLoig stndaerit vftoyqanfjLaxevaai.^ sed etiam 
senatni popnloqne, faerit igitar reipnblieae et snbscriba, le- 
gende praepositnsy et postea scriba xBiQoxovrjfcög — ant pnte- 
mos Demosthenem dignitatem einsi qni revera scriba erat, 
imminuisse in snbscribae. Et hoc mihi praestare videtar. 
Obtrectare enim est oratoris adversarinm acerrime vexantis; 
neqne vero ipsa res ita inandita est, cum hoc mnnns minime 
exaeqnaverit amplitndinem principis %ttta nQvzavelav scribae. 
Ab omni antem probabilitate abhorret Athenis, cum scriba 
esset, cui nihil obveniebat nisi legere civitati, ad idem mini- 
steriam exseqnendum etiam snbscribam adfhisse. Quare facere 
non possnm, qnin Aeschinem (einsqne fratrem) leetorU publici 
gessiise magistratutn^) eanstmem. 

Sed aliam qnoqne band exigni momenti rem discimns ex 
landatis Demosthenis locis: Aeschines enim et frater cum 
scribae essent, per daos annos in iholo nntriti esse femntnr 
(Dem. XIX 249}*). Et tamqnam senatns apparitor {vTvr^Qhrig 
Dem. XIX 70) ille sane dignus erat, qui nna cum prjtanibas 
(Arist. noX, !4d^. c. 43, 3) pnblice aleretnr. Nescio igitar, an 
nostro iare snspicemar scribas civitatis ad pablice legendam 
institutos priTÜegio fraitos esse qaotidie in tholo coenandi. 

Sed iam satis de bis. Cnm enim absolverimas tres scribas 
pablicos ab Aristotele oommemoratos, ad finem pervenimas 
prioris nostrae qaaestionis partis. 



1) Ad eondem finem etiam Gübertas, ant. pabL Gr. *I p. 300/t 
not. 2 b. f. perrenit 

2) Eodem spectat Dem. XIX 314: o ziwg ngoaxvywv riiv ^okov' 



Digitized by 



Google 



De scribis reipablicae Atheniensium. 171 

CAPUT U- 

De scribis reipublicae Atheniensium, qui fuerunt 
inde ah extremo saeculo quarto. 

§5. 
NnncuuB exqairamns, qnalis post Aristotelis aetatem 
fnerit scribaram pübliconiin statas, qnamqaam graviasiino in- 
Btramento — TCokiTslav Id&tjyaiwv dico — destitnti solis lapi- 
diboB innitimar. Celebemmmn antem philosophnm mortamn 
esse anno 322 constat inter omnes. Eodem anno Ol. 114, 3, 
cmn Philodes archon esset, mense Boedromione') Athenienses 
bello Lamiaco male gesto in potestatem Antipatri incidenmti 
qni Mnnychia occapata rempablicam eornm ita immutavit, 
nt optimatinm, qni a parte Maoedonnm stabant, imperinm Ti- 
geret. Censn enim babito adempta est ciTitas omnibnSi qni minns 
XX possidebant minas, qno factum est, nt, cum nnmerus ci- 
vinm ad novem millia deminntns esset, vera et integra de- 
moeratia evanesceret Sed medio iam anno Ol. 115, 2, quo 
Apollodoms archon erat, fiivente Polysperchonte popnlares 
rediemnt: contione tnrbnlenta congregata 6 ajfiog^ narrat Dio- 
doms XVni 65, rag pikv vrta^ovaag d^ag xariXvaev, hc de 
dnjfiOTixcatatwv tu a^ela xaraOTqaa^ zovg inl rijg oXiya^Lag 
yeyovorag a(fxovtag xateöiTuxaev, iv olg riv xal Owxicjv, Om- 
nibus igitnr magistratibns cnm mnnera essent abrogata, ApoUo- 
donun tnm archontem restitntnm esse recte condnsisse videtnr 
ünger Phil. XXXVUI p. 450 sq. inde, quod in titnlo CIA II 
299^ exstat: [ircl *e4nokX\od(iQov a(fxovTog devregov e. q, s* 
Sic renovata est democratia; neqne vero duravit haec remm 
fortnna. Inseqnente enim anno eyenit, nt urbs Cassandro 
tiaderetnr, qni pacem confeoit ea condicione, nt civitate non 
nterentnr nisi ei, qnomm censns X minas snperaret; reipnblicae 



1) Res tum gestas aecoratissime et copioslssime tractavit Droyiea 
Gesch. d. Hellen.' I p. 81, 219, 233. 



Digitized by 



Google 



173 Julius PeDDdorf 

antem procarator praepoBitus est Demetrins ille Phalereos, 
qai per decem annos (Ol. 115, 3— 118, 1) eam sie gubernavity 
nt ipse in commentariis sais gloriaretar: Sri ov fiovay oi 
xazilvae Trjv drjfioxQotlav aXka xal kTcrjviiQ&tjae (Strab. Et 
p. 398). Attamen popnli imperium eoercitnm est, qaoad 
aestate anni 307 Demetrins Poliorceta praesidio Maoedonnm 
expniso popnlaribns redderet liberam rernm snarnm adniini- 
strationem. lam inde ab anno 01. 118, 2 frequentisslBia exstant 
popnli scita vetosto more concepta. Ex interrallo antem 
libertatis circnmcisae, qnod intercedit inter annos Ol. 114, 3 
et 118, 2 panca tnlernnt aetatem eaqne mntila. Hoc eo magis 
dolendnm est, qnia cognoscimns tnm .gravem quandam mth 
tationem factam esse ut in republica sie etiam in scriba- 
rum statu. 

Ipso antem anno Ol. 114, 3 rernm ordinem integrum 
mansisse ex titnlis coUigimns. Praescripta enim snntsoUemnia; 
•Euthygenes Hephaefttodemi fiiins Gephisiensis , qni hoc anno 
scriba %otEa TtQvzavelav erat (CIA II 185, 186, 188, IV 2 185^), 
vel in decima prytania (Ereehtheidis tribns) reperitur: CIA II 
188. Male antem accidit, qnod ex anno Ol. 114, 4 nnllnm 
servatnm est exemplar. Nam Olympiade 115 statim aliaprae- 
scriptorum species oceurrit oculis^ qua immutaCa scribarum ean- 
diclo probatur. Sunt antem titnli CIA U 191, 192, IV 2 192^«% 
n 226, 299^ IV 2 229^, in qnibus novus prodü magistratus^ 
avayQaq)€vg Yocatns. 

Comparet antem anno Ol. 115, 1 perscriptor: uigxidi- 
TLog Navy^ltov A(xfiJt%Qevg et secnnda prytania, qnae erat 
Ereehtheidis (IV 2 192<'), et qninta, qnae Antiochidis ^rat 
(IV 2 192^, II 191), qnare annnns habendus est; ofr. etiam 
CU II 192. 

Anno Ol. 115, 2 fuit 'EtcUovqoq aiog et 

sexta (Pandionidis tribns: CIA II 299^) et decima prytania 
(tribns nomen periit: CIA II 226). Velim animadvertas ntnim* 
qne titnlum pertinere ad eam anni partem, qna Apollodoms 
devTSQov ^QX€ (cfr. ünger 1. 1. p. 452 sq.). 

Titalnm antem CIA II 190, nbi tertins perscriptor KaX-- 



Digitized by 



Google 



De scribis reipublicae Atheniensium. 173 

lixgarldTig KaXlingarovg 5T«tpt€t;g*) laudatur, pleri- 
qae yiri docti (primi Schaefer p. 33 et Hille p. 226) reiecernnt 
ad annnin Ol. 114, 4, rectissime pnto; neqne enim Ol. 115, 2 
neqoe OL 115, 1 qnadrant neqne Ol. 114, 3, qni annns et ipse 
intercalaris fait (cfr. CIA 11 186, ünger 1. 1. p. 427). Ergo 
Callicratidae perscriptori non possumiu non attribnere annnm 
321/0, cnias ultimo die corona anrea ezornatas sit. 

Qaod si verum est, ad hunc annum nequit speetare (ut 
voluit Koehler) CIA IV 2 229^: [inl !^^in7tov agxovrog ä]- 
vayQag>i(as &Qaav%Xiovg tov^) NavaincQarovg Ggta- 
alov. Sed fortasse hunc titulnm (nisi aliter suppleas) ad an- 
nnm 318/7 referas, quo anno item Archippns quidam Rham- 
nusius (cfr. CIA II 724 ▼. 16) archon erat. Tarnen ne sie quidem 
omnis tollitur difficultas. Certe enim anni Ol. 115, 3 est de- 
cretum alterum tituli CIA IV 2 231^ quo res quodammodo ad 
pristinnm ordlndm redisse ostenditur: praescripta sunt soUem- 
nia, Acamantidi tribui adscribitur yQafifxavsvg 6 xata Ttqvta- 

vslav nomine QiQüiTtnog ^Itvtzo B]vg, Populi- 

Bcitum autem factum est prytania quarta ultimo Maemacterionis 
die, ertei&fj o te dij^og •KoneXriXvS'e xa^ %ovg vofxovg xai riiv 
drjfioTiQarlav av€lXrjq)€ (v. 60), tempore igitur democratiae red- 
integratae; avaygdyjai autem et avad^elvat iubetur r. 66 scriba 
senatus, tov avaygatpiiog nuUa fit mentio. 

Qaod ad eundem annum Ol. 115, 3 olim Eoehler prius 
CIA II 231 decretum reiecit, in quo quidam — wvog filius Eleu- 
sinius scriba memoratur, nunc ipse revocarit (ad CIA IV 2 231^). 
Sed cum faaec inscriptio tum aliae, quae ad vetustam normam 
formatae sunt, certe cadunt intra Ol. 115 et 118, 2, etiamsi 
praescripta fere nimis sunt mutilata. CIA II 236 quin ad an- 

t) Bio certe offertor in titulo voüvo CIA II 1177 paulo post medium 
saeenlam qnartam exarato, in catalogo collegii coiusdam decemviroram, 
nnde Bequitur, nt iam ttitea manere quodam fimctas sit. Fortasse idem 
ezstat CIA U 758 A III y. 41 : imat[ärai ol inl Evaivh:]ov ägxovroQ 
(OL 111, 2) KaXXixQaTlldTjg xal awagx^vxBi;. 

2) NoUo iure offendit Schaefer p. 33/5 adn. 5 s.f. in articulo ante pa- 
tronymicum posito, cfr. Meisterbans ^Gram. d. att. Inschr/ p. 184, 8. 



Digitized by 



Goo^^ 



174 Julius Penndoif 

nam 313/2 — Ol. 116, 4 pertineat» non dabium est Praeterea 
reliqaiae scribarom xata nQwavelav nominum reperiimtiir 
band paacae: cfr. CIA II 230 fr. b, 231 v. 2 et 20; 835; 244, 
245, IV 2 245^*^; II 238. Maxime qaerendnm est, qaod titoli 
CIA II 234 (OL 116, 3) et U 237 (OL 117, 3) in praescriptis 
carent scribae mentione, ntpote privatim exstnicti (cfr. Hartel 
p. 40, 44). Decreta antem incidere iobetnr scriba xcnra ngv 
%av€iav Yocatos, ex. gr. CIA II 235, 243; IV 2 245^ Pencrip- 
torifl contra bac qnidem aetate nnllam inyenimns yestigiom. 
Itaqae, qnantam ex fragmentis licet condndere, tarn mde ab 
OL 115, 3 imtüutione perscriptoris süblaia priorem raHanem 
revocasse videntur Athenienses. Qaod Hille p. 226 illins aeta- 
tem inde ab anno OL 114, 4 ultra OL 119, 1 extendit, res 
plane dirersas permiscet: rovg avayQatpiag wv voiioiv enim ab 
hoc OLvayQaipel pnblico, qni potios xiov ygafAfiatuv (CIA II 190) 
est, sno iure seionxit B. Schoellios 'Comment in honor. 
Mommseni' p. 462 not 23; Inbrioa antem argumenta Stojentini 
1. 1. p. 200, qni Hilleo adstipnlatnr, satis refutavit Eomitzer 
p. 27. Neqne recte Thnmser p. 502 opinatnr osqne ad annom 
307/6 enm exstitisse. Exacte enim rem perscmtatns primns 
Sckaefer p, 32 perscriptorum aetaiem in tres atmos OL 114, 
4 — 115, 2, qutbus oUgarehia regnabat Aihenis^ inclusü eosque 
sie disposuitt ut deinceps se excipereni: Callicratidas (a. 321/0 
arehonte Archippo\ Archedicus (a. 320/19 arckanie Neaechmo\ 
Epicurus (a. 319/8 arehonte ApoUodaro)\ deinde hnnc magi- 
stratnm tamqnam noratnm a popnlaribns esse snblatam recte 
arbitrantnr pleriqne viri docti: Schaefer p. 35, Eomitzer p. 26, 
Spangenberg 'de Atheniens. pnbl. institntis aetate Maced. 
commntatis', diss. Hai. 1884 p. 5, aliL 

Res igitnr simplicissima videbatnr esse; sed impedita ex- 
sistit eo, qaod quartum indagavimas pertcriptorem^ Thrasy- 
clem Naasicratis filium Thriasiom, nova inscriptione reperta 
CIA IV 2 229^, quam quo relegarem supra non habebam. 
Ne eam qnidem ultra Ol. 115, 2 detrudere licet, cum pamm 
probabile sit magistratum tov avay(faq>ia)g tum abolitum 
postea semel instauratum esse. Sed ipsa Koehleri tituli 



Digitized by 



Google 



De scribis reipablicM AthenienBium. 176 

sapplendi ratio ansam praebet offensionis. Etsi enim litterae 
non accarate o%oix^d6v positae sint, aegre tarnen ferimas» 
qnod ex illios viri doctissimi restitotione yersas primos 
exhibet 33, alter 36 litteras. Qoare ad spatinm melioB explen- 
dom facile sie refingas rersnm primnm : [iftVAnoXXodd qov 
aQxovrog a]vayQaq>€U}g e. q. 8., nt titalas spectet ad an- 
nam Ol. 115, 2. lam necessario hoc eodem anno duo ejffi" 
ciuniur perscriptores et Thrasycles et Epicurut ille. Qaae 
tarnen res iastam habet explicationem. Sapra enim p. 171 
monai eo ipso anno popalares com redissent, at integram re- 
stitaerent democratiam, omnibas magistratibas mania abiadi- 
casse, alios institaisse. Qaod aatem archon eponymas tarn 
itenim creatas est, inde non seqaitar idem accidisse perscrip- 
tori. Gerte Epicurus non insignitar additamento devteqov^ 
qaatnqaam altera anni parte inl ^dfcoXkoduiQov aQ%ov%og dev- 
T€Qov et per sextam prytaniam (mense Manychione) et per 
decimam (mense Scirophorione) in manere erat Contra in 
titalo CIA IV 2 229^ inl ^drtolXodtiQov aQxovrog mense Po- 
sideone (cam qainta fortasse esset prytania) perscribebat 
Thrasycles. Qaem brevi post*) ana cam ceteris magistratibas 
coactam esse officio pablico se abdicare facile saspiceris, pro eo 
aatem saffectam esse Epicaram, qai per residaam anni partem 
persoriptoris maneribas fangeretar. Tam aatem ineante anno 
Ol. 115, 3 pristinas xoto nQv%avüav scriba soam recaperabat 
proyinciam. Sic res optime inter se congraere videntar'), 



1) Rem confectam esse mense Gamelione exeunte aut ineante An- 
thesterione probat Spangenbeig ]. 1. p. 9. 

2) Hanc coniectaram com ipse oUm inyentam ob levem scmpulum 
abiedssem, denao mihi commendayit J. H. Lipsius, praeceptor praecla« 
rissimas. — Obiter moneo Yersum 6 aq. tituli CIA lY 2 229 >» sie resti- 
tuendum esse: xwv ngoiÖQtov inetp^fpi^ev U^giato^.»». (demot.)* av/i- 
nQOBÖQoi ' (nomen) naiavuv<; ' (reliqna YII nomina). Nam inde ab exennte 
anno Ol. 115, 1 ovfinQoeSgoi semper memorantor, interdam nominatim 
(CU II 236, 244, 245, 17 2 245b.o,d); cfr. Spangenberg 1. 1. p. 7. 81 
antem iUam Paeaniensem rogatorem psephismatiB ezistimesy eo baereo, 
qnod spatinm non sufficit formulae: leSoiBv np di^fjup, qoae nomen ora- 
toris attribatis duobos instructum antecedere solet ac debet. 



Digitized by 



Google 



176 Julius Penndorf 

neqne scio, qao alio modo explicaveriSy qnod qoattaor per- 
scriptores triam annornm spatio exstiternnt. 

Per breve igitur tempiu fuit pubticus ayayqaqieig}) Ha- 
bendoB antem est magistratns — non vrcrigirr^g nt oi avayQa- 
g:€lg rdv vofiuv — isque annuus: nam eandem per diversas 
eiüsdem anni prytaniafl reperiri sapra p. 172 vidimofi; atqne 
in praesoriptis non singulis tribabas adscribi solet, sed ar 
chonti adinngitur, quasi alter sit anni eponymns {ircl . . . 
o^^ovxoq, avay^atpiwg di . . . CIA II 299^ IV 2 229^ II 226). 
Et idem inde apparet, qnod CIA II 190 de Callicratida prae- 
dicatar: ifceidfj . . . al TtQwavetai avtov iar€g)avajxaaip, 
nniversae anni prytaniae procnl dubio intellegendae sunt. 
Omnino autem hoc decretnm in honorem primi perscriptoris 
factum ad hanc quaestionem est magni pretii. Velut inde 
discimus rationem reddendam fuisse t<^ avayQa(pel mnneris 
gesti (ijceidav Tag evdvvag d(^). Senatorem vero eam fuisse 
plerique viri docti — Boeckh'), oecon. publ. Ath. *I p. 263, 
Schoell 'Gomm. Momms/ p. 462 not. 23, Eornitzer p. 27, Hille 
p. 225, alii — existimant nnllis argumentis allatis. Coargui 
certe adhuc non potest, quamquam arte eum ad senatum perti- 
nuisse inde cognoscimns, quod Callicratidas laudatur QQerrjg 
iVexa xai dixaioovvrig trjg elg trjv ßovXrjv xal tov öijfiov. 
Cum porro prytaniae eum coronaverint, de eis singulis bene 
meritus sit oportet; cfr. Schaefer p. 32 not. 1. Neqne de eli- 
gendi ratione qnicquam accepimus. 

Cum autem propter iustam mnneris administrationem ho- 
noretur Callicratidas Corona aurea D drachmarnm, eo elucet 
dignitatem eius potestatemque haud ita paryam esse. Qnod 
yero primarinm fuerit officium, Tel nomine indicatur ac con- 
firmatur rerbis CIA II 190: kneidtj xaXcigxai dixalwg iTtifie- 
fiiXrjrat trjg avayQa(pig Twy yga^fiaTuv, Et saepius bis 
annis cura decreta publica incidendi perscriptori mandatar 



1) AliuB vero generis est o ivaygaipBiq, Sv av 6(S 6 aQxnixxotv iß 
tabulis Eleusiniis CIA IV 2 1054^ y. 33, « y. 3, t057» y. 4. 

2) Cautius idem in 'Stud. ep.-cbron/ p. 85 rem noluit diiudicsre. 



Digitized by 



Goo^^ 



De icribis reipublicae AthenienBiom. 177 

sollemni clausula: avayQa^ai dl rode to ipi^q>iafia rov ava- 
yfaipia h ati^Xtj ki&lvrj %al atijaai h mQonoXet (CIA 11 
227 — 229, IV 2 229®*^); eidemqne pecania ad inscriptionem 
neeesBaria per qnaestorem popnli attribnitan Neqne tarnen 
8o1q8 hoc negotinm in se recepisse videtnr; semel etiam yQafi- 
fiarevg 6 xara ftgvtavelav occnrrit in priore CIA II 190 
deeretOi qnod eadem fortasse prytania ac posterios sancitnm 
ad einadem Callicratidae honores spectasse verisimile est. 
Hie ne ipse snas landes in pila exarare inbeatar, td avayga- 
V^of ininngitnr scribae xarä TCQvtaveiav. Quem tum (anno 
01.114, 4) tuofta perseriptorem exsUtisse hinc necessario colli" 
gitur. 

Et deprehenditnr in praescriptis titalorum CIA II 191, 
IV 2 192'' Aniiochidi, qnintae anni Ol. 115, 1 prytaniae, Ni- 
wdrifiog 'Ava(pXva%iog adscriptUB et CIA IV 2 192® Erecbtheidi 
secnndae GqQafiivrjg Kriq>iauvg}) Dirersi igitnr snnt eodem 
anno seribae, mutati aperie xara ftQvtavelav etsumptiex 
eis iribubus, quae prytaniam gerebunt y nt recte iam Schaefer 
p. 33 animadvertit Ob id ipanm probabile est, etiamsi de- 
monstrari non licet, eos senatores esse vel prytanes^ cum p n - 
bli en m magistrattim ita per nnam tantum prytaniam mnneribus 
praeesse, nt ipse eontribnlis sit senatns pry tannm, rix cre- 
das. Talis antem scriba in prjrtaniae spatinm designatns apte 
venu ae iusius yQafAptatevg xara nQvravelav haberi 
et appellari potnit Sed elncet, qnanto is discrepet a pnblico 
et annno xorä ngvravelav scriba, qnalis antea fnit, tnm antem 
evannit Nempe per gravissimam rernm immntationem prorsns 
Bingnlaris ezstitit statns. Ininria antem hinc profecti paene 
omnes adhnc viri docti sibi persnasemnt ydafifiaria tov xctra 
n(^av€lav omni tempore electnm esse ex prytanibns, qni- 
enmqne erant, et post prytaniam snam exactam magistratn 
abisse. Qnod üalsnm indicinm non est qnod plnribns refntem 
post ea, qnae p. HO sq. exposni. 

1) CIA IT 2 97t h II T. 5: tgayipSiSv ixo^si ^i^idv^q Kff^aievq; 
ideiB CIA IV 3 1233i> (altera Baecnli IV. parte) intell^gendas esse videtnr, 
9«i iater kaimu&nfpoQovq recensetnr. 

xvin. 12 



Digitized by 



Goo^^ 



178 Julias Penndorf 

Sed ea aetate, de qaa nonc agimufi, pro siitgiilari illins 
Bcribae condicione etiam aliam vim poiestaiemque ei fime 
noli mirari. Etsi inde, qnod in praescriptis tribni praegidenti 
a^ioDgitar proprins eins scriba, pteriqae riri doeti concluse- 
rant hnnc in oomitiiB Bcribendo adfoisse (Schauer p. 32, 40) 
et acta pablica componenda gnbsignandaqne cnrasse (Kornitier 
p. 27, Thnmser p. 502, Oaillemer p. 1649^), tarnen dnbito, num 
necessario hoc statoatar. Nam perscr^tori obrenit '^ aya- 
yQatpfj Twy y^afifiaitav (CIA II 190) i. e. enra littenu 
pnblicas perscribendi ; idem decreta reeta lataqne esse testi- 
ficatar, com insigni loeo et pleno nomine inscribator. Aeeepit 
antem 6 avayQaq>€vg fonnolas traditas nsnqne stabilitas, qnse 
noyis rebus male conveniebant. Et anno Ol. 115, 1 qnidem 
eas integras ita retinnit, nt snom nomen attribotis legitimis 
instractom casn nominativo poneret ante ipsa soUemnia prae- 
scripta (CU II 191, 192, IV 2 192^«J, singnlis autem pry- 
taniis adpingeret eos, qai inter prytanes scribae erant. Quo- 
rum nomina solo demotico ornari, cum publici xora nQvta- 
velav scribae in praescriptis iam dudum praediti fuerint duobns 
attributis, primus monuit Hartel p. 14, 39: quod quasi indtcio 
est illos non adaequasse horum dignitatem (Komitser p. 27). 
Postea autem sie immutatur formularum conoeptio, ut ipse 
perscriptor in praescriptorum conexum receptus aut antecedat 
archontem (CIA II 226: ini avayQatpiwg . . . ., inl .... 
aQxovTog) aut sequatur (CIA 11 299 '^: ln\ .... aQxonog, ava- 
yQa(piwg di . . . .; CIA IV 2 229^ item, sed omissa partioola 
de post avayQaq>^a)g) j summoveatur autem alter prytaniae 
scriba. Ergo hie desideratnr post tribum praesidentem , ubi- 
cumque ille locum in praescriptis obtinuit parem atque olim 
publicus xarä nqvzavBlav yQafifiatevg. Inde evincitur, ut 
6 avayQaq>€vg ü habendus sü^ gut rata praestet deeretüt 
altej'i autem parva insu auetorüas, guippe gui ne necessario 
guidem addatur (Hartel p. 38). 

InteUegimns igitur perscriptorem officio acta senatus et 
populi componendi et publicandi praefuisse. Falsus vero est 
Gilbertus ant p. Gr. 'I p. 301, cui hie quoque per breve tempus 



Digitized by 



Goo^^ 



De acribiB reipublicaa Atheniensiam. 179 

Bcribae senatns quasi minister sabsidiariiis aecessiMe videtar 
•— eo qnidem tarn non opus erat, cum democratiae licentia 
coereita, civinm nnmerns imminntns esset Immo ille prima- 
riis maneribas snsceptis eins quasi vices explevit, qui tum 
nou iam exstabat, reipublicae xavä Ttgvravela^ seribae. 
Contra novus, qui re vera xorä Ttgvravelav erat, soriba Sena- 
tor! us prodiit: ipse prytanis, sane apud eos potissimum sori- 
bendo aderat, semel etiam (CIA n 190) decretum curat inoi- 
dendum. Veiusius autem YQafifiarevg T^g ßovXrjg, cuius 
mentio in titulis obria est usque ad Ol. 114, 3 (CIA II 181, 
IV 2 184^, n 186), cerie dmul desüt esse, provincia paene ad 
nilifl redacta. Quamquam eum tum prorsus evanuisse negant 
Harte] p. 121 et Eomitzer p. 27; sed quod hie ei snmmam 
Metroi cnstodiam obtigisse opinatur, mera est conieetnra eaque 
ne probabilis quidem. Neque scio, em vsui tum duo ßterint 
senatarü seribae praeter %6v avaygaq>ia. Gerte perscrip- 
tomm aetate non diserte memoratur 6 ygafAfiarsig vijg ßovkrjg; 
8emel reeurrit in titulo notabili CIA IV 2 23 P y. 67 anno 
Ol. 115, 3, cum novae res in priorem statum fere redierant; 
deinde nusquam invenitur. 

Nimirum ex paucis, qui adhuc innotuerunt, loois aegre 
perspieitnr totius rerum constitutionis indoles ac natura. Vel 
spedes quaedam oligarchiae propria subfuisse videtur novo 
tov avaygagfiiag magistratui, nam populari imperio restituto 
ille abolitus est in sempitemum. Quod vero gravissimum est, 
provinciae soribarum tum eum in modum videntur discriptae 
esse, ut avayQaq)evg in se reeiperet omne acta publica con- 
Bcribendi negotium, apud senatum autem prytanes peculiarem 
sibi adsdscerent scribam. Hanc rationem potius approbaveris, 
quam Sehaeferi p. 40 et Thumseri p. 503 sententiam, seil. 
Athenienses per breve tempus pristinum scribarum ordinem 
plane invertisse, postea refeoisse. 

§ 6. 
Ex quo Athenis restitutum est populäre imperium, uni- 
▼ersa reipublicae eondicio eam, quae faerat ante annum 322, 

12* 



Digitized by 



Google 



180 JuHiu Penndorf 

prope aeqnabat. lam pancis qnaeramuB, qnalis post gra* 
vi88imain illam mutationem» quam modo tractavirniUy 
exstiterit seribarnm pnblieoram Status. Seieatiam 
antem hanrimos cam ex decretis senatas et popnli in lapidibns 
exaratis, tum ex catalogis prytanam, qni sat mnlti ad nostram 
perrenernnt memoriam. Sunt antem per banc posteriorem 
aetatem dno eomm genera distingnenda: alterins olassis titnli 
(CIA U 329, 390, 391, 393, 394, 426, 431, 440, 454), qni ex 
inennte saecnlo tertio ad Angnsti forme tempora pertinent, ita 
snnt comparati, nt indices prytannm adinngantnr decretis popnli 
et senatns in honores prjtannm et ministromm eomm factis; 
alterins elassis snnt tabnlae imperatomm Romanomm tempori- 
bns compositae (CIA in 1019—1066), in qnibns ol TCQvraveig 
T^$ deivog q>vlrJQ rifi'qaavteg iavrovg aal rovg aeialTovg^) 
aviyQaxpav. Gfr. Koebler Herrn. V (1879) p« 331 sq.; ad CIA 
n 864. 

Postqnam anno Ol. 115, 3, nt snpra p. 174 vidimns, insti- 
tntio Tov avayQag>iwg snblata est, in decretomm praescriptis nt 
olim omnibns anni tribnbns, qnae panlo post dnodecim et ali- 
qnamdin tredeeim factae snnt, appositns reperitnr ygafifiareig 
6 xava TtQVTaveiav, cni eadem officia atqne Aristotelis 
aetate obvenisse videntnr. Idem tnm plnrima psephismata et 
senatns et popnli in lapidibns inscnipenda cnrat ex soUemni 
mandatn. Et exstitisse enm etiam imperatornm Romanomm 



1) Vide Neubauer "AthemenBiom reipablicae qaaenam Bomanomm 
temporibos fuerit condicio', diss. Hai. 1882 p. 32 sq., et Ssanto in Pauly- 
Wissowa ^Realenc/ I p. 478. Sant autem qui vulgo dslairoi audiant 
(CIA 11 329, 487), perpetui sive annni prytanum in tholo paraaiti. Ipso 
hoc nomine discemuntor a senatoribas, quoB per anam prytanlam illias 
iitflseoB participea f oisee nemo nescit. Enumerantar antem fere inter eos : 
Eleusiniomm mysteriorum sacerdotes, praeco senatns popnUqne, scribae 
civitatis complures, aliiqne apparitores, quibos maior erat cnm senata 
UBUS, quare una cnm prytanibns publice coenabant. Contra 6 rufilag 
r^g ßovJjjg (CIA III 646, 650, 1297), qui ipse Senator erat, nusqnam inter 
eos invenitur. OmiUno num senatores quidam (cfr. Neubauer p. 34) fue- 
rint in alsitomm numero, equidem dubito, etiamsi re per se spectata de 
singnlorum condicione certo non potest diiudicari. 



Digitized by 



Google 



De scribis rdpablicae AthemenBiuin. 181 

temporibas OBtenditnr titalis CIA III 1030, 1038: referri enim 
8olet altero p. C. n. saecnlo inter aXsitos prytannm. Tum antem 
eaepias enm in illis marmoribas vocari lov negl ro ßrjfia 
rectissime iam Boeckhios CI6 I p. 326^ docait, cni iure ad- 
stipalatnr Hille p. 220 sq.: cfr. etiam Gaillemer p. 1650 ^ An- 
nniim esse magigtratum hac qnoqne aetate inde fädle elnceti 
qnod idem myenitnr per diversas nniiis anni prytanias: 
CIA m 1032 est catalogHB prytaniim Pandionidis, III 1034 
Antiochidifl, in ntroqne comparet Kogivi^kiog) Mevead'evQ. 
Contra diversi sunt ol Ttegl to ß^fia in CIA HI 1031 et 1032, 
qnoram ille titnlns anno ante hnnc incisns est; nam in CIA III 

1031 ezhibetnr 2 Ta/naxog, in 1032 Koq. Mevead-evg. Atqne 

in praescriptis ille tribai praesidenti adscribitnr formnla nsi- 
tata etiam inennte saecnlo p. C. n. tertio, CIA ni 10: inl 
a^ovrog OL Jioyivovg Magad-iovlov ini Trjg Ilavdiovldog .... 
TtqvtavBlag, ^g^) (siel) iyQafificcTeve'Podonf KakXiarlov Ma^O'S'w- 
Yiog; deinde idem inter aXsitos latercnlo prytannm sabiectos 
commemorator: Tte^l to ß'^fia* 'Podwv K. M. 

Vix qnicqaam igitnr ridetur novatum esse de scriba xcrra 
7ifvzav€lav rocitato; sed priore iam aetate ei qnidam av- 
tiyQaq>€vg adinnctus est. Hie semeP) CIA II 408 (inennte 
altero a. G. n. saecnlo) in praescriptis exaratnr: iTtl Mri%Qoq>avov 
a^avTog inl trjg^xafiavrtöog öenarrig nQvxavelagy ^ 'Emydvtjg 
Moaxiojvog ^afi7ct(f€vg eyQafifAarevev * ay%iyQa<pBvg JrifiO' 
y.Qat7jgjJrjlÄOii(fatovKväad'r]vaievg''EXaq>7jßoli(üVog 
e. q. s. Etiam titnlns CIA U 461 simile exhibet additamentnm 
post Bcribae mentionem: *— — — (o delva) KakXiXQarov 
2%u^ievg yQafifjtara %ade eF fiov* Qoae Ban- 
gabis et Boeckhins (Stnd.- epigr.chron. p. 83 sq.) coniecemnt, ea 
Qtpote nimis ineerta inre Koebler silentio praetermisit. Primo 
antem ocnlornm obtntn apparet nominatnm faisse aliqnem 
magistratnm, qni ad decreta concipienda ant incidenda va- 



1) Compares CIA I 176 y. 3; Mebterhant 'Gramm, d. att. Inschr.' 
p. 197 not 1601. 

2) Ex CIA IT 2 374« nil concludi licet. 



Digitized by 



Google 



182 Julius Penndorf 

Inerit (Hartel p. 25). Cam vero exstet eodem loco« qao in 
CIA II 408 o avTiyfaq)€vg^ de eo potissimtim cogitayeris, quippe 
qai ygafifiata vade i. e. has ipsios deoreti litteraa a scriba 
pnblico oonoeptas de sno quasi comprobet instas rectasque 
esse. Ea enim est vis et aactoritas contraacriptoriSy at scribae 
TLtnä Tc^wctpelctp fidei gratia oppositos tabolas pablicas ex 
lege (an illnA-fiov sapplendmn sit in [xata tov yojiuoy?) contra 
Signet Qni qno tempore aoeesserit nesoimns, AriBtoteles certe 
enm ignorat Cum antem raram eins mentionem secondo a. 
C. n. saeenlo investigaverimns, freqnentissimam offendimns in^ 
Ulis prjtanoffl catalogis imperatomm aetatis, qnos snpra signi- 
ficavi. Inter aXsitos enim etiam 6 av%iyQaq)eig inseritor fere 
sie collocatnsy nt ant anteeedat ant statim seqnator %bv ncQi 
t6 ßrjf^a. Yel inde probatnr illnm ad hnnc i. e. scribam xaxa 
TtQxnavelav propins attinere. Praeterea ex eis perspicitur 
oontiascriptorem annnnm esse magistratnm (collatis CIA IH 
1031, 1032, 1034), non apparitorem, ntiqne civem. Qnia antem 
pnblico xoTo TtQVTttvelav scribae tamqnam coUega attribnitnr, 
enm non ex senatoribns fnisse mihi persnasnm est, etiamsi 
contrariam rem affirmat Nenbaner 1. 1. p. 34 argnmentis non 
allatiSy item Hille p. 232. At ille non andit avTiyQaq)€vg %rjs 
ßovkijg, neqne nnqnam inter prytanes recensetnr, sed nbiqne 
inter aXsitos. Certe segregandnm enm esse censeo ab illo 
proprio senatns contrascriptore, qni fiomit priore saecnli qnarti 
parte: vide qnae snpra diximns p. 159 sq. 

Qnoniam absolvimns qnae attinent ad prindpem reipu- 
blicae scribam et contrascriptorem, nnnc verba faciamns de 
scriba prytannm'), qni innotescit Ulis imprimis decretis 
CIA U 329, 390, 391, 393, 431, 440, 454, nbi popnliscitun 
in honorem prytannm factnm excipitnr senatns consnlto, qno 
ex rennntiatione prytannm magistratns ministriqne eomm 
collandantnr. Primo antem loco praedicari solent et 6 raiilag 
T^g q>vkrjg et 6 y^afifictreug atqne id evaeßelag hexa t^g nqog 
%ovg d'Bovg %ai g>ilorifilag Ttjg eig %ovg q)vli%ag (CIA II 329, 

1) In aniversnin recte de eo dispatAvit Hille p. 236 sq. 



\ 



Digitized by 



Goo^^ 



De scribit reipublicae Atheniensiam. 183 

390). De qaaestore diserte saepias additor: ov dXovxo 1% 
im/Toiy Xscil. ol nQvraveig), CIA II 391, 431, 440, 454. Scribae 
aatem nada mentio fere inicitur, qaam ob rem Hille p. 238 
gvspicatnr bnno sorte esse creatum. Imtno quamqaam certi 
qaidqnam vix contendi potest, eqaidem persnasum habeo enm 
aeqne atqne qnaestorem suffragiis prytannm electam esseO- 
Hic qaidem rerns est Bcriba prytannm, cum ex senatoribns 
8it eins tribns, qnae prytaniam gerit: id significatur titnlis 
CIA II 329, 431, 454; eemel (II 329) etiam in ipsoram pry- 
tanom indice nomen eias reperitnr. Diversns tarnen est ab 
Ulo in praescriptis titnlornm scriba (cfr. CIA U 431, 454), 
qnem ynafificeria %ov xara TtQvtavelav esse demonstravimojs ; 
falso antem ntriosqne scribae rioes confasas esse a plerisqae 
Tiris doctis identidem monni. Kornitzer yero p. 18 sibi per- 
soasit illnm simpliciter yQafifxatia yoeatnm existimandam esse 
Tov xara Tt^vravelav maxime propterea, qnod si non esset 
idem, omnino hie deesset in prytanam laadationibns, magi- 
stratns band infimae aactoritatis, com ne 6 vTtoyQafifiaTsig 
qnidem, is certe vmjQivrjgj omitteretnr. Sed haec ratiocinatio 
labrica est. Res enim sie se habet: post qnaestorem scribamqne 
prytannm coUandatos in Ulis titulis alii qnoqae landibus affici 
solent, nempe hi: 

le^evg tov iTCWvvfiov: II 393, 431; tafilag trjg ßovXijg: II 431 ; 
YQaiJL^atBvg rijg ßovXfjg tloI tov dijfiov: II 393, 394, 431 ; 
xr>i;f — — — — — : II 329, 393, 394, 431, 

VTtoyQafi^atevg: II 329, 393, 431; avXrjrr^g: II 393, 394. 
Omnes antem qni exstant, ant senatores yel prytanes*) snnt 

1) Cfr. Boeckh ad GIG I 81; Neubaner 1. 1. p. 31; Gilbert, ant.p. 
Gr. *I p. 304 not. 1. 

2) Praeter qnaestorem et seribam prytannm etiam lacerdos eponymi: 
contribnliB enim est t^q n^vzavsvavaij^ ipv^q (cfr. CIA 11 431). Qnaestor 
senatus non est prytanis (cfr. CIA II 431 : ß^Za enim est trlbus Oeneldis), 

sed Senator (CIA II 329: inndii Nueox^ttig ßovXsvBiv laxoiv xal 

xaiäag al^c^slg vno t^g ßovJSi^. Cetemm hie fere non collaudatnr; in 
CIA II 431 antem "Ex^vxog 8(uäaioi qnaestor senatus, quod notan- 
dnm est, idem CExg>avTOi E[v .... o]v) rogasse yidetnr senatus psephisma, 
quo landes continentor. 



Digitized by 



Google 



184 Julioi Penndorf 

ant minbtri Benatns*) (ßovlf^g vnrjQhai: efr. CIA I 499). Vides 
qoae inter eoB prytanesque ipsos intercedat neeessitado. 
Scribae vero ytatä nqvtavüav dicti nalla fit memoratio. Hoc 
vernin est, sed inde pato explicandom, qnia is atpote populi 
magistratus tum non apte ridebatar nnmerari inter pryttnes 
et senatUB apparitores, qni iina collaadantar. 

SoUemni antem formnlay qua bene merita qaaestoris scri- 
baeqne prytannm praedicantnr, de praecipno haias mnnere do- 
cemur: tag ^alag te&vTiivai anaaag %ag xadrjxovaag h ffj 
7CQvtav€l4jc VTtiQ ie rrjg ßovXrjg xal tov di^fiov, kTtifiefiek^a^ai 
6k xal jwv aXXiov anavjwv, xaXdig xal q>iXotlfia)g, Et oonstat 
inter omnes prytannm fhisse pro salnte senatng popnliqne 
Sacra fiacere; cfr. Dem. XIX 190; Pans. I 5, 1; CIA II 417, 
425 1 431 al. Praeterea snis litteris ille praeest aliaqne snbit 
(ra aXka) of&cia minora, non accnratins definita. Vix est 
qnod moneam enm, onm prytanis sit, per saae tantnmmodo 
prytaniae tempns ministerio fnngi. 

Einsmodi antem scribam saecnlo qninto nondnm fhisse 
persnasnm habeo, immo nltra medium saecnlnm qnartnm adscri- 
bitnr, nt snpra p. 148 ridimns, prytanibns scriba senatns (popnli- 
qne), qnem apnd eos tnm eadem mnnia obiisse probabile est 
Proprins vero scriba prytannm originem dnxisse yidetur, cnm ye- 
tnstns yQofifiatevg rrjg ßovkijg eyannerat| ea aetate, qua proyin- 
cias scribarnm yalde immntatas esse exposnimns. Primos enim 
deteximns anno Ol. 115, 1 (CUU 191, IV2 192^«<'); ex qao 
certe retinnerunt prytanes. Landationnm antem tttnli, in qnibns 
ille inyenitnr, spectant ad saecnla tertinm et secnndum, CIA II 
329 ad annnm Enbnli (cc. OL 126). Sed permanebat idem 
etiam postremis temporibns insigni tnm appellatione nsos. 
Andit enim ^^a^iuore^g ßovkevrwv in permnltis CIA IIL 



1) Gerte 6 vnoyQafjLfiaTevQ et 6 caAi^rifc/ nee minus prseco senata« 
populique (cfr. CIA II 73 v. 8: xrigvxneiv 6h avtbv xy ßovXg xal x6 

&rffup Tip U&Tivalwv, tr^v 6h (uo^Oipogiav dvai avt(p , y. 20 : xai 

iav fjthv x^t<^^og xal xoofuoq 6oxet dvai, olaneg vnrjQhtixe nQvtiv&Si 
xolq aü nQvtavtioaai . . .). Denique de scriba seDatos populique sepa- 
rata opus erit quaestio. 



Digitized by 



Goo^^ 



De Bcribis reipublicae AthenienBiuiii. 185 

catalogis prytanam. Qocrnm soUemDis forma ea est, nt pri- 
marios in nominibns looos obtineant et kndwfxog qai yocatar, et 
yQOfxfAcnivg ßovkevrwv^ ille fere initio hie in fine catalogi 
exaratos*)- Unde anspiceris eom composoisae indicem pryta- 
Daniy id qaod plane confirmatnr CIA KI 1031'): 6 yqafjtfjicaeig 
%ijiv ßovkevTwv jijg l4xa^avtldog (pvXrjg tifirioag roig avv 
Q^ovrag , . . • aviyQa^fev. Hnc etiam refero titnlnm, qai pnblici 
inria factna eat in DeU, arch. VIII (1892) p. 37, in quo legimna: 

ini aQ%owog ÜQa^ayoQOv (ini) T^g !dv%ioxL8og g'/rgi/T«- 

vüag yga^fiateig to (f iV£Xi}Ta[g ayjd^ot; üakkrjvevg 

av[iyQa\pe9\ rovg lölovg avvQ^ov\%ag xal %oig alalzovg, Tota 
enim indolea intellegendnm eaae indicat yqafAfxatia ßovkevtdiv*): 
pagoa Pallene pertinet ad Antiochidem tribum; elncet antem 
iternm^) Nicetam acribae manere fnngi per Antiochidia pry- 
taniam, qoae rea notanda^ non oflfenaioni debet eaae ea aetate. 
Sed haec quidem aatia de acriba prytananii qai procul 
dabio aenatoriaa eat. 

Praeter hanc antem in iatia laadationibna memorari aolet 
etiam 6 ygapt^areig ^ov dr^f^ov siYeiijg ßovlijg ^al rov 
ÖTJfiov, atqae ia exatat Hadriani qnoqae temporibna inter 
alsitoa primo scribaram pnblicoram loeo. Cognoacimaa inde 
enm ana cnm prytanibna in tholo eoenaaae et annnam eaae 
reipablicae magistratam (cfr. CIA III 1031, 1032, 1034; Ditten- 
berger ad III 1034/7); praeterea de eina maneria ratione nihil 
certi ernere poaaamoa. Utramqae aotem nomen, qaod initio 
posai, ad eandem apectare magiatratam facile apparet coUatia 

1) Verumtamen semper prytanibus adnumerator scriba senato- 
rnm, seil, qnia ipse ex eia est, nisi qaod semel (CIA III 1042) errore 
inter alaitos ddeetua est — vide HiUe p. 237 not. 2. 

2) Item CIA III 1066, ubi nescio cur Dittenberger sopplere malaerit: 
ö y^fifULteig t[wv n^^vtdvewv r^g HlavöeiovUSog ^vXtjq, non tcJv 
ßovXevtmv; cfr. CIA III 1031, II 567, 702. 

3) r^a/xfiateig xaric ngvt. erat illo anno X^vooyovog ^Xvevg (CIA 
m 1023). 

4) Conferaa ex. gr,: or^atfiyog tb ß' (Mitt, DAI VI p. 167), CIA 
IV 2 619^ ▼. 18: ndXiv x^^QOXOvtfiüg xo dsvti^ov. 



Digitized by 



Google 



186 JoUos Penndorf 

titolis CIA II 329 et 393, 394, 431 atqne CIA II 309 et II 
273, 282, 286, 293, 334. Consentiimt inter se de hac re 
Boeokh, oeam. publ. Ath. 'I p. 259 sq., Schaefer p. 36, Hille 
p. 228, Hartel p. 123 sq., Kornitzer p. 28. Regula antem ea 
statnenda est, nt plenior appellatio (y^afifioreig v^g ßovXtjg 
xal Tov ör^fiov) fere nsorpetor, si absolute ponitnr, in breyiorem 
autem (yQafifiorevg jov är^^ov) cogatur trita formula avayqaypai 
dl e. q. s. adhibita. Sed priore iam saeculi quarti parte, nt 
supra p. 147 ridimus, titnlus ygafifiarevg rijg ßovlrjg xal toi 
ör^fiov in usu erat de eo, qui tum exstabat, scriba senatas. 
Post gravissimam vero remm immntationem idem recurrit, 
animadvertenda autem est dirersa nominis contrahendi ratio. 
Sensit eam Kornitzer p. 30, neque est nullius momenti. Nonne 
ea quasi significatur aliam illius esse condicionem, cum non 
iam scriba Trjg ßovkijg sed potias tov drifiov audiat? Et 
proyincia aliena yidetur, quam quam aecurate non licet 
circumscribi. 

Enimyero quod plurimi adbuc riri docti arbitrati sunt hone 
YQafAfAOixia Ttjg ßovkrjg xal tov ör^fiov (ut vetustum senatns scri- 
bam) exarari in praescriptis titulorum, id aperte fiEilsum est Satis 
enim evicisse mihi videor ygafifiozia top xara Tt^vravelav com- 
ponere acta senatus populique et decreta suo nomine confinnare, 
apud prytanes rursum scribendo adesse proprium eorum scribam. 
His igitur officiis exdusus est scriba senatus populique. Sed 
nonnunquam ei mandatur, ut decreta lapidibus inscribat (Hartel 
p. 124«) — adde: CIA IV 2 318% 345« v. 34, 374% 385«, 513*, 
296% 513% etiam 535^ restituend.). Saepius inde ab extremo^ 
saeculo quarto hoc negotium exseqaitur per totum saecnlnm 
tertium paulatim frequentia decrescente et initio quoque saecoli 
secundi (CIA II 415). Postea ygafifiaTetg 6 xaxa ngvtavüof 
solus hoc munus subit, nisi quod ineunte imperatomm Boma- 

1) Recte hie monuit in aliis titaUs non AthenienBium y^fifiaria rov 
^fiov inteUegendnm esse; cleruchi Attid sane saom babuenut seribam 
popnli: CIA II 469 Y. 87, 470 ▼. 63 Salaminii, II 592 Hephaestiensei 
Lemnü, Dittenbergeri sylL II n. 383 Scyri incolae. 

2) Vide qnae Koehler adnotavit ad CIA II 273. 



Digitized by 



Google 



De scribis reipablicae Atheniensium. 187 

nomm aetate semel (CIA U 488) avayqcxpav iabentar b inl 
%ovg OTtXelTag aTQorrjyog xal 6 xi;^^ Trjg i^ uigelov nayov 
ßovkrjg Tcal 6 yQafjifiarevg rr^g ßovXfjg aal %ov ötjfjiov. Qaae 
potisBimam decretoram genera hnic aut Uli xaro TtQvxaveLav 
Bcribae inscnlpenda deferantnr, ne tum qnidem certa ratione 
inrenire licet (cfr. Hille p. 230). At hanc raram lapidnm pnbli- 
comm incisionem rix putaveris primariam esse cnram scribae 
Benatus popaliqne. Qoae antem alia mimera ei obtigerint, ex 
tittilis non perspicitar. Hille p. 228 praeeante Boeckhio coaiecit 
offieiom apad senatum et popalnm litteras publicas pronnn- 
tiandi entn in se recepisse et qaodammodo denominatnm esse 
pristinum yQa^ifia^ia %^g TcoXewg. Sane hoc recitatoris pnblici 
nomen Ulis temporibos non iam comparet in nnmero scribarnm 
civitatis; yeri antem dissimile est enm paulo post Aristo- 
telis mortem abolitnm esse*)» qnasi posthac nihU fuerit pu- 
blice recitandum. Accedit, quod illum lectorem vel Aeschinis 
aetate (cfr. supra p. 170) in tholo nutritum esse constat; item 
ygafifiareug rijg ßovXrjg %al %ov dri^ov semper recensetur 
inter prytanum parasitos. Neque tamen res certo demonstrari 
potest; vel in eo offendas, quod Aristoteles de Ulo affirmat: 
xal ovdevog iart xvQiog aXÜ ^ %ov avayvwvKxc^ cum hie decreta 
qnoqne curet incidenda. Alia antem, quae de eo coniectaris, 
etiam incertiora sunt 

Bestat 6 v7toyQafifia%evg, de quo Hille p. 230sq. 
copiosius ita disputaviti ut pauca mihi liceat addere. Et hie 
laudari seiet in prytanum tabulis exstatque inter aYsitos. 
Qnamquam minime Senator putandus est, tamen civis*) est; id 
apparet ex demotico hie illic addito (CIA H 393; UI 1034). 
Imperatomm autem temporibus idem memoratur per plures 

1) Qaod semel CIA III 10 (in. III. p. C. n. saec.) praetor apud se- 
n&tum legisse fertnr sententiam conscriptam, est Bingularis res. 

2) Konnulfi magistratuam sabBcribae serri public! erant, etiam met- 

oecQs qiddam (CIA U 769 v. 16 Nlnwv iv Ki[ olxopv]) hoc munus 

euequitar, quod yIIo Tolgo putatam est. Ceterum aliquando (CIA II 1177 
medio saecolo IV.) coUegio decemviroram subscriba fuit iaptöv Ilo<poxUov<: 
ix KoXofvov, filiuB celeberriml Sophoclis. Omisit Hille p. 230 not 1 sub- 



Digitized by 



Google 



188 Jolios Penndorf 

qnoqae annos continnos (CIA III 1030, 1031: Elalöotog, in 
1032y 1034, 1040y 1041 : Mvqwv ^afirctQevg), cum hoc olim 
lege vetitum fnerit teste Lysia XXX 29: vnoyQafifAovevoai 
ovx *e^eari ölg rov avrov vfj afxfj r^ avrij. Nimimm ille rei- 
pablieae sabBcriba non tarn magistratoB erat quam apparitor, 
ad inferiora negotia perficienda scribasqne pablicos opera snb- 
leyandoB institatiiB. Qnod ministeriain qoale fderit, in testimo- 
niorum inopia accnratiiiB yiz definias. Hand apte yero Hille 
abutitnr loco Demosthenis XIX 70: vnoygafifiarevcjv vfilv %ai 
inr^Qetüv %fj ßovkfj avrog i^rjyelTo tov vofiov tovtov ti^ xriqvu, 
qaem ipse sitpra p. 169 rectius interpretatas ad lectorem pu- 
blicum rettaÜBBe mihi yideor. Noli tarnen inde, qnod tertio 
demnm Baecnlo snbscriba in titnÜB inTenitur, condndere enm 
antea non faisse. An Demosthenes AeBchini sabscribae dig- 
nitatem adsignare potnit, %\ taliB omnino non exstabat? 



Qoaestionem de scribis senatuB et popnli Atbe- 
niensinm absoMmas. lam reliqnam est, at sammatim es, 
qoae per yarias dispntandi ambagcB repperisBC nobis vide- 
mnr, Bub nno qnasi conspectn ponamos. 

Saecolo igitar qninto et primis saecnli qnarti decenniis 
princeps in repnblica est b (xara nQVTavelav) yfofiiiafeis 
rrjg ßovkrjg, ipse Senator, qnaqne prytania mntatos, s^ 
Bumptus ex alia tribu atque ex ea, qoae prytaniam gerit, crea- 
tione factos, qai litteris publicis praefectos semper Bcribendo 
adest cum apud senatum tum in comitiis, atque prytanibns 
praesto est, ipsius prytaniae tamquam eponymus. Decreta 
publica idem nomine superscripto insignit eaqne in lapidibiu 
exaranda curat 

'0 av%i,YQaq>€vg t^s ßovUjg priore certe saecnli qiuurti 
parte exstat, item Senator creatus, qui tabukuB contrasignat; 



ficribas quaestonim Mlnervae (CIA II 730), amphictyonam Delitcorom 
(CIA U 814»), aUorum (CIA n 861, 1039, 1198; UI 1280^). 



Digitized by 



Google 



De tcribiB reipublicae Atheniensiam. 189 

ab eodem fortasse popitlo qnaqite piytaiiia reditaam rationes 
proponendae erant 

Deniqne antiquitas tarne videtnr (primam commemoratnr 
Ol. 91, 3 apad Thncydideni VII 10) leotor publions, nonnan- 
quam ygafifiaveig Trjg noXewg appellatus, a popnlo per 
XHQaroviav e oiyibus creatofl, cmos est litteras publice missas, 
deeretai rogationes, alia id genas in contionibns et in senatn 
redtare. 

Paulo antem post Nansinici archontis annnm intra Ol. 
103y 1 et 104y 2 exsistit pnblicns 6 xara nQvraveiav 
Boriba, quem popolns in totnm annnm sortitnr. Is provincia 
prineipis in repnblica scribae snseepta commentarios peragit 
et contionales et senatorios — senatni enim adsidet — tabolis 
pnblicis praeest administrandis , psephismata recta rataqne 
esse testatnr nomine sno, qnod singulis prytaniis adscribitar, 
etiam incidenda curat decreta freqnentins inde ab anno Ol. 
109y 2; praeterea publice arriygagfea^ai inbetar. — Sed inxta 
emn ezstat etiamtam qnamyis provincia yalde imminnta ye- 
toBtns scriba senatns, qni pleraqne senatns popnliqne de- 
creta inscnlpit lapidesqne in pnblicnm proponit. Prytanibos 
saepins in donariis eomm adinngitnr nomine yqa^ficniiag %ijg 
ßovXijg xal toi ii^fiov. Haec condicio integra mansit nsqne 
ad annnm Ol. 11 4, 3. 

Flomit antem Aristotelis certe aetate etiam alins scriba 
ini %ovg vofiovg institatos, qni et ipse pnblicns magistra- 
tns sorteqne electns senatni adsidet atqne ea mnnera ezse- 
quitor, qoae ad leges contrascribendas pertinent. 

Hoc imprimis yelim attendas, tres qnos ennmerat Aristo- 
teles, scribas pnblicos annnosqne esse a popnlo siye sorte 
dnetos siye creatos eo consilio, nt et popnlo et senatni mi- 
niflteria faciant, qnare omnibus senatns consessibns interesse 
debenty id qnod homm magistratnnm proprium ac insigne est 

Anno antem Ql. 114, 3 postquam respublica Atheniensinm 
in paucorum potestatem cessit, grayissima in scribamm pnbli- 
eorum statu facta est mutatio: eyadit enim b avayQaq>evg 
in breye tempus (Ol. 114, 4— 115,2), qni annuus est magistra- 



Digitized by 



Google 



190 JulinB Penndorf 

tos, potestate praeditns publiee persoribendi et signandi de- 
creta. Praeter enm tamqaam yeros yQafifÄorevg xava rc^wa- 
velav oomparet 8criba senatorioB per singnlas prytanias mu- 
tatasy ipse prytanis. 

Democratia restituta pristiDam potestatem recaperat po- 
pnlaris xata nqvravelav scriba: enm ceteris prioris aetatis 
officÜB fangatar, tum in praescriptis decretonun exaratar. 
Imperatomm yero temporiboBy idem enm nnmeretnr inter aX- 
sitoB, fere appellatnr o Ttegl %b ßijfia, nempe qnia in oon- 
tionibnB prope Bnggestnm sedebat 

Hac posteriore aetate coUega ei adinngitar, annnns avti- 
yQaq>€vg, qni et ipse inter prytannm parasitOB est 

PrytaneB antem Bnnm proprinm retinent Boribam, ygaii- 
fiaria ßovkevrwv Yoeatnm; ita Creator e nnmero eorom, 
nt in nninB prytaniae Bpatinm officia eis praestet 

Deniqne praeter hos Bcribas exBtant in aSbsitomm indici- 
bns et 6 ygafifiateig Trjg ßovkrjg xal %ov öri^ov sive 
YQ. rov drifiovy et 6 v7toyQa^fia%evg. Hie civis est, sed 
apparitor inferioris anctoritatiB; ille, annnns magistratna, band 
rare publica psephismata inscnlpenda curat inde ab Ol. 118, 2; 
idem fortasse tnm scripta recitat apnd senatom popnlnmqne. 

Ad eztremnm adnectam eaialogum scribarum^ qni in prae- 
scriptiB decretonun inveninntur, eo oonsilio, nt qnoad licet 
Hillei indicem p. 240 sq. et emendem et compleam. Sunt 
antem bi scribae priare aeiaie (nsqne ad Ol. 103) smuUorü illi 
qnaqne prytania mntati, posteriore publiei %ara nQvravelaf 
dicii. 



Digitized by 



Goo^^ 



< 
5 






t 



I 



|1 



I 

St 



^ 






I 



"i 

4? 






Index >eribaram Becandum prytoniu. 

s? 



191 



ssssas 

2 S i i 






^^ l-< ^^ ^^ M ?^ HN 



Si J^ 



4f 



^ 



jj» 






ö 'S S 

S gl 



1^ 



Sf : 






.-.s 






r 



\3 



I 



'S 



;^ 



«u Q «> 

1^ B^ % ^ 



^1^ ^ 

"<«» •© o "^^ 









^ 2 





V9 

1 



i -i i 



s ^ « I « ^ 



OD OD 'Q 9D 00 



SB 






n 



i 



Digitized by 



Google 



192 



Julini Penndorf 



= 2 



8 

2 



5* 5 tT t f? H 



§I'§S. 






Oft e9 «>« ^^ ^ ^^ «^ 



«O CO M 



l 



I 



-S 



4f 



4f 



I 






I 






I 



1^ S SS 

'^ Ä q q 






H^f 



^ 






I 



1:1 



I 
4? 



f 



s§- 






i 



•r 



5 



5:i 






%ß> »Sit 



8 " 









.^ 



^-g 



a 






« 






^ 



I 










lil. 



H 






SS 



s's" J- I ssfsfsf' 



Digitized by 



Google 



Index scribaram seeundain pryt&nias. 



193 






to «-« CO CO 



X :i S S 



-a^-fcfe'-öfc 



M A CD <D «D ^ CO 

P g s = = s -.^ ^ 



pa« 



;;: «o 

'S« 









cq ßq o fcj fe«s 




» 

J 






I 






: g -^ lg g T^ c«< g 



i\ 



I 











C4 ^ ^ d CO ^ 

jf I cf I «o* «o'co'co' 
A Oft o» o» o» o» 



Leipriger Stadien. XVIII. 



^ 

A 



'5s"' 



1 






3 - s 



c4 ^ Ok 

OD 



X 

eo . CO 

> j >■ 



13 



Digitized by 



Google 



194 



Joliot Fenndorf 









t* 












r- 










Od 










^^ 




tO 


.< 




» 


i^ 


s 






•o • ^ « •« 


Ä o A KH 




« 


s 




tS5S^- 


-äs. 




£4 


- >; a fc >: § £: a £; j- s 


*- es M M ' 


•« -ö «fl ^ 




■ > 


£5 $s-> > S. 

N4 H-l ^^ Qu 




g 


1-4 


P u 


s a 


x^^> 












ä 

H* 

^ 




ff 


■4f 


4f 


1 ^ 




i^trs^-^i i 


■^ -äS-^ 




! Q* 


jt* 


S ^ ^ ft ^ ^^ jU* ^ * 




s «^ ^ 


^ 


^ 




1 S-s 




i A 




U) ^ 

'g ** ^ 


-r J^ 


ST 






^y 


1 ? = 


öl*, .Si 

Hill 

« £- ,ö -^ O ^ 




1 ^ 


g 

1 '^ 

s 

Er 


^ 1 


1 s 

^c ^ >< -TS* 


§- 1 

£5 ^^ i«; 


: ' ^ £ 

«1 S ^ 


1 

1 S 


1 


1 1 ä ^i^i 


• 

(LP 

^ S 
1 ^ « 






■^ 


S E- K S st 


^ o »^ 


^ 'S 




«ä 

, o 


x-s gl^ 


^ 'S^^ 


t s 




t 


c: «j !^ ^ fe; 


1 g g 


1 1 








& 




1, 


CQ 


- ^ « « ^ =^ 


i«,* 


#> n 


1 zz 


i ^- 


1 1 <=» ^-^ ^-^ ^- «^-^ o" 


1 ■"-"_- ef 


1 cT 1 CO 


O 


s 




•o 2 2 2 


1 o ' o 


1 
1 






C5 




S 





Digitized by 



Google 



Index icrib*rain secandnm prytanias. 



195 



;ss 



S 



C4 c« ^ t* C« 



CO 00 &i CO 



« Ci w «• t* 



«O OD 9 9 *:* 



t- OD < 



ÖD OD ^ 



Baasöö >;>öa>jfc>;>;aaaaBaö>: 



I 



S4f 
1« 






4" 



fll 



? 9 



.X !S 







I 

II 



e 









i 












i 









^ 



S ^r fe 



I 

■I. 



.2>!-l 



; § 

' 9 



!l 



N 
I 












•5i 

5^ 



AI 'oew mm 






00 ^.^ 
▼^ CO 



4J 

S 



13* 



Digitized by 



Google 



196 



Julius Pexmdorf 



' ü 



•^ 




kO 


>-i 


cd' 

kO 


A 

r- 


s 


o 


s 


CO 


CS 


.a 
CD 


CD 


lA 


CS 


lO 


^ 


es 


kO 


«s 


«0 


CS 


CD 


«o 


CD 


CD 



^ ^ M ,H ■"* 



.-floo>''^'"^cs'^og 

CDCDcD«^cSeSWt-'^'p^ 



->:ö£'£;öfe:ö£;aBaaaaaaE:£;fc;fc;-ö^ 



i 

a 



aoppa 



> ä - ö t> e: ^ ü ? s 



I 
1 









o» 



1^ 



Oi5 



Ö3 O ^ ^ t3 ^ £ .-^ fc5 iS ;^ 



^ ^ 



4f <i' Ä 
3 



3 '^ v: le S ^ 






^4f 






I 



ri 



■9- 



I 1 







I 

'S 









"^ 









S 

•-»• 



^1 
I 



»^ 

"O 

^ 



9< 






I 









2, 



Ä wirf 



S I 



es ^ ^ 
ko* »rT I cD^ 



I § I I lg" 



I I I s^s" 



Digitized by 



Google 



Index Bcribarom secandom prjtanias. 



197 






£i S 



t^.^o ^ — *- ^ Kd ^<30 CO a> S' 









X 



x^mmS 3E:«a&; 



^ - I 



■4f4f 

^ ^ ^ ^ 




I 



4f 



^1 

Qr ^ 



ig: 



o 



I 



t 

II 
1^ 



ii 

. o 

• 3- 

: S 






:! 



u •& 






Q 

o 

S 2 
Tg 












'S I 



1 1 1 I 

Qr 



CS 






^ 

^ 
g 






? I 

'S 

e 

^^ 



.5. 



5» ?. 



I 



Ör'3 5? 






! 



I 



a 

! 2 

dt 






CO 

00* 



^4 «o ^ »- 



1 ' ot I 



o 2 






Sil i - 



Digitized by 



Google 



198 



Julias Penndorf 



il 




M 


sa. 




A 








fc 


s i 








i 


S 




OD OD O» O 
f t- t- ^ OD _ 




^ S 00 Ci 




•* 


^ ^^^ ^ ^ 


Ci « « "^ « ^ 




es «H *4 C4 




a 


» 


6sh5 


fcfcfcöfcB 


sna 


► ößS 


ä 
g 


1 s 


i 


ß ÖS 


&:g>«a- 


a t> a 


3ö« 












i 


o» 












f 


g 


"1 










.-^ 


1 


1 

1 


4r 

r 


4f 

.1- ^J 


•^ '^ "^ '* 1^ 


^^1 








.'^ 


.-^ (5 


^ S .«1 .-^ 


-1 




1 


il 


§.3 Ig 






1 ^ 




1 


1 j:* 


1 1 S- 1 1 1 


"1 


1 1 1 


1^ 


^ 




"^^ 


Sf^ •l'^ 






1- 


1 






1 




;^ 




."^ H 


S5.^ ;Eg 


^ 


•» 


cu 






5^ ii 


o» ^ 






.1 


1 


1 




:f'{i 


"f 


1 1 1 




^ 




«■^S»! 


1^."^ a;^ 


•ö" 






^N 




s«* 


^ ^ ^ C4 


CO 


lA 


s 




1 


1 ers'd" 


1 « co-^ 1 ^•^^•' 


1 1 s 


\ \ \l 




^Fm 




E"" 


^ •- ^ «H 


** 


^ 



Digitized by 



Google 



Index teribaram secandnm prytanias. 



199 



es 

^-1 












GS 




e 








• h 




« *"- 








c* ^ 




ff e 2 


A 






2 ^ 


1 


228 

«S «S C4 


i 


1 


iaisasaSI 


feö 


a 


>> > 

»■4 1-4 »H 


» 


H 


naHaHSHan 



s > 



a>^ 



H 













I 



5f ^ I 



g 






s. 



I 









"^ I 



:f s" I s I 



^>x 



I 






^1 § 3 b S 






I 

I 



8 S£ 



^ 



& 
-r 



'- i 



•g is2 

^ §^ p, 

III 



^ 



:ii 



-§ o 5 



['S "5 



Digitized b'y 



Google 



200 



JulioB Fenndorf 



:3 






o 

OD 
C4 



i 



> 






>^x 5 xt PppH^ ^S^^ag 




I I sf I I I 



Digitized by 



Google 



Index Bcribarom secondam prytanias. 



201 



W0 



«^ v^ «^ c^ O* ^ 00 

*^ Oft '^ »O Oi o o 

Q^ M ^ ^ C4 CO 00 

> a >öaKH BS >;aaSK>;ö ÖS 



o © 
eo CO 



C< CO 



1-^ 9 



O O ^ — «M V^ 

00 00 ^ gi^ CO 00 00 







I 



^ 



8 

■I 
•I 



I 
^ I 4 ^ 

.-r fe; .o .-^ 






'I 









'^ ^ M CO 



• es 



I 

'I 

o 



o 
X ^ 

S w 






Digitized by 



Google 



202 



Jalitu Fenndorf 



21 



i 

ß* 



2 «22 «§5 S« 



^ 



*9 *-k «» w 






CO 



► HB >;a öfcö>a g;p«aaöa>;> 






i 

fl 










o 
TS. "5 

^15 



«SS 















^ CS CO 



J- *- 2 c^ 



eu«d 



Digitized by 



Google 



Index seribamm secandam pryteniu. 



203 



CO CO ^ 



^ l: c« CO CO 



S :r « 

CO CO «9 



^ t- «* 



CO eo 

« CS « 



OD OD 

CO CO 



«^ CS c^ es es 



CO CO CO CO ^ *4* ^ «d «a m 



^ «S «S CS 



uüi^aaatt^t^tt fcfc c3aBaaBes>;>;g; 



gg >^g-SB3g| g ^Pögp: 












4: S-Sf S 

o flfe ^ ^ 

2 S S S 



* 



Ol o« 

II 

II 



S 



II r 









ii 

S I, I 

il 



I ^ 

if i 

MOS* 

ß! Gl;* : 






1' 



ö ^ » 






*1-^^ 



<D 'S« N 



o 
^ 



o 

3 



.» S, «' 2 



'i 



?* Ol 






•r 






*g o. ** 

(^ CS 



-^ I I M 

3 S Ä 









* i*^ -*! "«a jC 






O» Ä> ^ 

^ ^ §* 






^ 



in '90VS ofpeai 



in opi09«B d^onaxo 



Digitized by 



Google 



204 



Julias Penndorf 




°" -%} i 

-:?; a: et N % 



§ ^ " 



Uli o 

« S t» o ^ 

^- ^ -: ^ 



^ ^ r^ .- 



K t[iio»tB 9)1^ d gjoijd 



XI '39tB oipam 



Digitized by 



Google 



Index scribarom secandnm prytamas. 



205 



— QO 



c< $ »A t:: Od 
«e ^ CO CO CO 
•^ « -^ "^ "* 






I 

s 






^ o 3 ^ 

C3 fcl ^.-^ 






^1 



-^ fe^ -^ Us ^ 




3 ^ 



1: g 


-^ 




^ 1 


1 


.1 


1 ^ 


>§ 


s 


1 i 


1 


'1 


-■^ Ä 


|S§ 


Ä 




1 


1 

.1 









^ o» 

11 



i 



1 



»4 

s 



i 5 
2 § 



'S 

t 



.5 S 2 § I 1-5 ^ « *- - 



\a O 






3 ölS" 8- 



f 1 1 



I 

I 






a^andni i -oam 



fc- SP ^ 
-g 'S 3- 

all 



n 



Digitized by 



Google 



206 



Jaliu Peondorf 



^ 




5, 




o 






s 




S5g|§ 


1 


III 




? ^ 


««555 


CS 


C4 es CS 


1 

1 


aa 


fcfcaa» 


fc 


fcfcfc 


i. 

i 


t^ 


es 


S 






a 












s 

w 








o» 




;k 








•^« 






^ '*' 




1-^ 


PK 
3 


•B-ä 


1" 






1^ 


j5 


1^ 


; 


ll 


1 




i 
5 


5. 


S 


Sl 


tS|- 


Ol 


1 




M 


r§ 


•il 


Ig 


1 

;7< 


1 


1 


if 


|§ 






Ci» 


1 




^1 ^ ' 
1 I.-^'pS 


1 
Ä 


^1' 


■l 




-B 






'Ö 






f 






f* 






^ 


^ 




^ 




1 


"O 


§ 




-o 


1 


g 


l-lf'fl 

S 2 l'S' 


1 








ä;"5 


«^ 


"^ 


'^ 


1 


! 




I 


•n -t 


oinadvs 




O 












. 










s s 





I: 



Digitized by 



Google 



Index locorum. 



Aeschines II 58 


p. 137 


IV 1« 52, 53 V. 20 




p. 143 


III 15 


p. 154 


62»» 




p. 138 


III 24 


p. 137 


IV 2 1^ V. 27 




p. 139 


111 25 


p. 159 sq. 


1»» V. 88 


P- 


145 n. 2 


III 100 


p. 166 


54»> Y. 42 sq. 




p. 138 


Andocides I 96 


p. 118 


73«» 


P. 


114 n. 6 


Aristophanes Thesm. 372 p. 1 14 n. 1 ; 


85»» II 


P. 


120 n. 2 




169 D. 1 


104« ▼. 23 sq. 




p. 151 


Thesm. 


432 p. 13S n. 1 


104« V. 48 




p. 166 


Aristoteles nol/A^.bA,^ p.l05,pass. 
CIA I 31 V. 15 p. 121 


104* V. 84 
109»» y. 61 sq. 




p. 142 
p. 151 


161 


p. 116 n. 1 


229»» p. 


173 


; 174 sq. 


II 1» + IV 2 l'' P. 123 sq. 


281>» 




p. 173 


1» V. 25 


p. 139 


. 23P y. 70 sq. 


P- 


145 n. 2 


1« ▼. 12 


p. 143 


Dittenberger syll. I n. 


71 


p. 144 


8 

17 Y. 69 

49 

61 

61 ▼. 15 

61 V. 22 

61 V. 26 

114 A9sq. 


p. 120 

p. 143 

p. 156 n. 2 

p.l46; 152n.2 

p. 154 sq. 

p. 151 

p. 166 

p. 166 


Demosthenes XIX 36 
XIX 70 

XIX 249 

XX 94 
XKll 38 
XXII 70 

XXIV 42 


P- 
P. 


p. 166 
169: 188 
p. 168 
p. 166 
p. 15U 
p. 161 
117 not. 


114 BIO sq., 
lUClsq. p 
114 C 8 sq. 
190 


COsq. p. 161 

Kl09Bq.;112n.l 

p. 152 

p. 172 sq. ; 176 


P- 
XXIV 63 p 
Harpocration : y^a/iuare^g 
dvriy^ayf£i^e 


164 n. 1 

. 155 sq. 

p. 106 

p. 158 


406, 461 
562 
865 
869 


p. 181 sq. 

p. 145 n. 1 

p. 159 

p. 150 n. 1 


Josephas arch. XIV 8, 5 

P. 
Libanius ad Dem. XTX 


p. 140; 
205 n. 3 

p. 167 


III 1065 


p. 185 s. 2 


Lucianus deor. conc. 536 p. 1 14 n. 1 


IV 1* 51 ▼. 20 


p. 139 


Lysias XXX 29 




p. 188 


51 T. 38 
61* V. 27 


p. 142 
p. 138 


tPlutarchus] vit. Lyc. 84 L F 


p. 166 


61* y. 33 


p. 139 


PoUux ODom. VIII 98 


P. 


106; 15S 


IV 1»» 1« 


p. 113 








IV P (p. 137 sq.) 


p. 113 


Thucydides V 18,10; 56,3 


p. 143 


27« 


p. 144 


VlllO 




p. 166 



Digitized by 



Google 



Addenda. 

Hie libelloB iam conscriptus partiinqae typU expressos erat, 
cam in manag mihi venit commentatio Engelberti Drerap 
*Uber den Staatsschreiber von Athen inscripta, qnae exstat 
in 'Philol.-histor. Beitr. fttr C Wachsmath' (Lipsiae 1897} 
p. 137 — 144. In priore capite aactor id comprobare stadet, 
qaod Aristoteles noX. !dd'. c. 54,3 dixit illastrissimos homines 
olim scribas esse creatos, asas exemplis cam iisdem atqae 
ipse p. 130 sq. attali, tam aliis satisqae aptis; neqae vero 
Drerap negat res non abiqae evidentissimas, sed magis minasve 
verisimiles reddere nobis licere. Qnae antem in posteriore 
capite, profectas ex illo Aristotelis loco, disserait de altero in 
leges scriba et de lectore pablico^ ea nonnihil discrepantia a 
sententiis, qaas supra exposai, non plane mihi persaasit; sed 
in praesens nolo fasias dispatare. 

Naperrime etiam J. H. Lipsias, cam denno ederet 
Schoemanni 'antiqaitates Oraecas' ^I p. 403 sq. paacis qaae- 
stionem retractavit, 

Tabula argumenti. 

Praemonita 103 

Gap. 1. De scribisreipablicae Atheniensium, qaifaerunt 

saeculis quinto et qaarto a. G. n lOS 

§ 1 : De priacipali rdpablicae scriba. Disqairitur, qaaenam ratio 
intercedat inter scribam senatas et publicam, qni 

xarä Tt^vravfiav audit lOS 

§ 2: De coDtrascriptore senatus 157 

§ 3: De scriba, qui inl roi>9 vö^ovs dicitur 162 

§ 4: De scriba populi, qui lectoris maneri praeest 165 

Gap. II. De scribis reipnblicae Atheniensium, qui faernnt 

inde ab extreme saecalo lY 171 

§ 5: De perscriptore eiosque usu 171 

§ 6: Universa scribarum condicio adumbrator, qualis fuerit po- 

sterioribas saeculis 179 

Summarium 188 

Index scribarum secundum prytanias 191 

Index locorum 207 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



LEIPZIGER STUDIEN 



ZUB 



OLASSISCHEN PHILOLOGIE 



HERAUSGEGEBEN 



VON 



0. BIBBEOE ELIFSIÜS 0. WAOHSMÜTH 



ACHTZEHNTEB BAND. 



LEIPZIG 

TERLAO VON 8. HIBZEL 
1898. 



Digitized by 



Google 



LEIPZIGER STUDIEN 



ZÜB 



CLASSISCHBlSr PHILOLOGIE 



HERAUSGEGEBEN 



von 



0. BIBBEGE H. LIFSIÜS G. WAGHSMÜTH 

ACHTZEHNTER BAND 

Zweites Heft. 



LEIPZIG 

VEBLAQ VON S. HIRZEL 
1898; 



Digitized by 



Q^oo^z 



Digitized by 



Google 



INHALT. 



Seite 

CAB0LÜ8 SCHERLINO, Qoibiu rebus dngulomm Atticae pagoram 

incolae operam dederint 1 

JULIUS PENNDORF, De scribis reipablicae Atheniensiam ... 101 

ROLANDÜS EOEHLER, Analecta Hellanioea 209 

J. B. LIPSIUS, Nene DemoBthenes-FapyraB 317 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



ANALECTA HELLANICEA 

SCMPSIT 

ROLANDUS KOEHLER 

lENENSIS. 



Leipadger Stadien. XYUI. 14 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



De Hellanico Lesbio post Prelleram {ausgew. Aufs. 
p. 23 8qq.)9 C- Muellerum {FEG I p. XXIUsqq., 45 sqq.; 
IV p. 6298qq.), Gutschmidium {*/. Sehr. IV p. 316 sqq.) 
dispntatnro hoc triplex praecipne patabam agendnm esse: ac 
primum qaidem nt qnae nova investigari possent logographi 
fragmenta coUigeret; deinde nt recens qnoddam fandamentnm 
band paaeomm illins frustnlomm textai snbstrneret, qnoniam 
praestantioribas saepins scriptoram, ex qnibns petita snnt Hella- 
nicea, codicibns sen denno coUatis sen pablici iuris factis sea 
nunc demnm yerius aestimatis magis in integrum band raro restitui 
possent scriptoris Lesbii yerba; denique — atque ad boc im- 
primis me contnli persequendum — nt quid de singulis fabulis 
mytbograpbns sensisset atque exposuisset quam diligentissime 
enuclearet; fontibus qnibns ille usus esset apertis, 
sectatoribus qui illins yestigiis institissent inda- 
gatis qnemnam ille locum obtinnisset auctoritatemque in 
cuinsque fabulae fabnlarumque orbis, universae denique fabu- 
laris bistoriae Graecorum progressu dignosceret. 

Ab omni vero parte ut considerarem materiam satisface- 
remque tot! de Hellanici fragmentis quaestioni cum ad tempus 
non posse fieri intellexissem , tribus operam dedi fabnlarum 
cyclis perquirendis, de qnibns qnae Hellanicus memoriae pro- 
diderat, panio copiosiora aetatem forte fortuna tulissent. Sub- 
iunxi vero nova fragmenta quaeeunque vel reconditiora dili- 
gentissime perscrutatus poteram reperire. 



14* 



Digitized by 



Google 



i 



Digitized by 



Google 



Caput I. 

De Thetanis fabnlls. 

1. De Cadmo. 

§ 1. De Harmoniae genere. De Harmoniae Cadmi 

nxoris genere qnae enarraverit Hellanicus, cognoscitnr ex 

Schol. Apoll. Rhod. I 916 (frgm. 129 M.): 

ig ^HlixTQrjv: ttjv ^aj^o&Q^Arjv Xiyei. inei yoQ (pKCi 
"HXixrga ij ^^rXavTog, xal vjvofxal^exo vno zaiv iyx(jDQi(ov 
^TQoTTjyig' ^v (prjaiv 'EkkavrAog ^kenTQvojvrjv '^aXelod-au 
Byivvrjae dk rgelg naiöag, Jdqdavov tov elg Tgolav xarot- 

^•/i^aavTa, ov xal IIoXvdQxrj cpaal Xiyeod^at vftb %(jiv kyxo)- 
qIwv, 'Aal ^HexLcDva, ov ^laalwva ovo^id^ovai, xal fpaai 
xsQavvcüd^vai avrov ißgl^ovra ayalfia rr^g JfjfirjrQog ' rgi" 
triv de %oxev ^QfjiovLav , ^V rjydyeTO Kdöf,iog, xai aTto Trjg 
fitjTQog aitrjg "Hlextglöag Ttvkag Trjg Or^ßrig ovo/^daac iaro- 

10 gel 'EXldviTLog iv nQtüTO) Tqw'Uüv xai 'idofieveig [iv ngciri^ 
Tq(ü'U6jv\. 

6 ^Iaai(ova f, rialwva Lp. Filius ille £Iectrae a plerisque nomi- 
natur *Iaol(t)v, sie ab ipso quoque Hellanico schol. e 125 (fr. 58 M.). 
Domen ei fnisse 'Hcr/oiva non nisi hoc loco traditum est; neque forma 
'ifa/aiv usquam exstat, quae corrupta Yidetur esse. || 9 ovofjuxaai] 
malim civopida&ai: desideratur nimirum sabiectum infinitivi dvofjLuaai, \\ 
tO iv ngwT(p TgwixcSv: v. quae adnotavit Keil. 

Etiamsi qnis primo quidem obtnta nihil nisi ea quae 
extreme scholio dicuntur — ab Electra scilicet Harmoniae 
niatre portam quandam urbis Thebarum accepisse nomen — 
ex Hellanico delibata esse arbitretur, tarnen ne reliqua qui- 
dem aliena esse a logographi rerum enarratione comparato 



Digitized by 



Google 



214 RolandaB Koehler. 

ipso hoc interpretamento cum aliis scriptoris fragmentis coUigi 
licet.*) Quod videlicet verba fecit de ^I&ctqIoc mkatg Trjg 
Qrjßrig ab Electra Hannoniae matre appellatis, cam de Gadmi 
matrimonio cum illa inito tum de genere eins dixisse illnm 
necesse est; enndemqne ezposnisse Electram filiam fiiisse 
Atlantis evincitnr ex schol. ^ 486 (=» fr. 56), gennisse Darda- 
num in insnla Samothracia ex fr. 56 «v Steph. Byz. v. l^gloßrj 
(— ir. 130), lasionem ex schol. e 125 (— fr. 58). Rernm igitur 
ab scholiasta commemoratamm notitiam habnisse Hellanicnm 
constat neqne qnicqnam impedit qnominns eins testimoninm 
ad totnm interpretamentnm referatnr; nomina etiam illa omnia 
ntrnm ab ipso fnerint allata, an apnd Idomenea solnm aliqnot 
exstiterint dnbinm est nee magni refert. 

Gnm igitnr Harmoniam Gadmi nxorem filiam fnisse Electrae 
(vel Electryonae) Atlantidis narravit atque levis (fratres nimi- 
mm Harmoniae Dardanns et lasion secnndnm Hell. fr. 56 et 58 



1) Scholiasta ApoUonii Parisinus (p apnd Keilium; t. editionem 
Brunckianam, tll, schol. ed. ab G.H.Schaefero): kxXavzlöog vtjaov t^v 
2kxfio&Qaxtjv (priolv, 6ut xo iv avxy oixrjaai *HXixXQav xr^v ^AxXavzoq 
^vyaxiga, ^v ol iyx<^9^oi 2xQaxriyl6a ixiXow iq 61 *EXXdvtx6g ^rjoiv 
^Hks3cxQV(uvijv, revv^aai öh avxrjv ix Jiog XQSig nalöag, /iaQÖavov, xov 
iv xi TqoIu xaxoueiqoavxa , ov xal üöXvaQxv^ ixa?,ow, xcd ^Hsxlwva, 
ov xal ^Halfova ixakow xsgawtoS^vai öi tpaaiv avxov 6ia xo vßpiieiv 
bIq xo &ya)^a xf^q /li^ßTjxpog' xal ^Ag/iovlav ^v fyrjfisv 6 Kaöfiog. xal 
öiä xovxo xal xäg Stfßag {Si^ßfjg corr. Schaefer) itvkag 'HXsxxgldag ixa- 
Xsaav and x^g fJirjxgog avx^g» Tavxa laxogel "^EXXdvixog iv ä Tgm- 
xüßv xal ^öofjLsv^g iv ä TgoiCxotv totius ezpositioiiis HeUanicum facit 
auctorexn, cum in fine hypomnematis habeat xavxa laxoQsl^E)JMVtxog\ 
cf. accusativum iUum cum infinitivo yewijaaL 6h avxtjv . . . . , absoluteqae 
illud positum xal 'Ag/iovlav (seil, ysvvijaai avxi^v), Atque quod Keil 
voluit, qoi in Apollonii editione R. Merkelii 1854 schoiia Lanrendana 
edenda curavit (II 2998qq.)i fontem scilicet esse codicem L Bcholiorum 
Florent. (f) et Parisin. (p), haud ita sane quidem verum est, ut prorsus 
carere possimus illorum apographorum usu, quippe quae interdom edam 
mdiora aervarint: v. Wilamovitzium, Eur, Her, I p. 187 n. 132; cf. 
G. Lnetke, Pherecydea, D. J. Gotting. 1893 p. 35 n. 3. Tamen hoc quidem 
k>co quae discrepantiae intercedunt inter schol. L et schol. p inde facfle 
explicantur, quod p commutavit circumiitque Laurentiana. Nam quae 
praeter illud supra commemoratum aliter exarata videmus, minoris sant 



Digitized by 



Google 



Aoalecta Hellanicea. 215 

loTis ex Electra filii simt)^): non Boeotioam Hellanicas fabnlam 
seeatas est, qua Martis VeDerigqae filia appellata esset Har- 
monia, qoamqae qni reddebant po6tae vel mythographi Hesio- 
deoram potissimam qui vocantur catalogorum auctoritate usi 
sunt (cf. 0. Crasiam apad Rosohernm Uxic. II. 827 sqq.) — , 
sed Samothraciam, quam explanatam fuisse in Milesii po6tae 
^[Uov ftiqau contendit Crosius L L 857 sq. Atqae qaoniam 
genealogiam illam fr. 129 enarratam ex Troicis Hellanici 
haustam esse scimas, quem in Troicis fabolis explicandis 
illaram regionum memoriae carminibasque in iliis fabolis 
versaDtibns sese adstrinxisse consentanenm est, genealogias 
qaoqae illac pertinentes faciie eom inde sampsisse censeo. 
Neqae vero sdiis loeis utiqae alias earnndem fabularam for* 
mas saas caique regioni accommodatas perhibnisse Heilanicus 
putandoB est: opinetnr nimimm quispiam in Botuizion^olq 
Boeotioam illam Harmoniae stirpis expositionem, in TqvdUoU 
Samothraciam fuisse ab illo institutam.') Verum, quamvis 

momenti; quod addit scbol. p ix Al6<; Electram tres ilios liberoB genuisse 
— neqae alienum id ab Helianico (t. quae in textu exponuntnr) — ab 
insequentSfl Apollonii venuB interprete faciie potüit matuari. 

1) CoüTeoit huic genealogiae neqae ab eiasdem Hellanici aactoritate 
videtur alienum esse quod habet schol. £ur. Pboen. 1129: in ^UUtczqouq 
nvXai<i : and ^ükixt^aq tjj<; "AzXavzog xal ^Uaiövijq [ex Uhpfiovriq corrup- 
tum, V. Wilamovitzium, Die sieben Thore Thebens, Berm, XXYl p. 211, 
et H. Kttentsle, Über die Siemsagen der Griechen I, D.J.Heidelberg. 
1S97 p. 11 n. 2; cf. Bchol. 2:486]. lazoQSltai 6h ij'HXdxrga tgelq nalöaq 
hi^iv, daQöavov, ^Herlwva, ov xal *Iaalwva wvofiaaav, xal ^A^fjLOviav. 
ijv yriiiavxa xov KaöfAov ino t^q ftJjiQog avtijq 'UXfxtQidaQ nvXaq ovo- 

fidaai Tr;^ ^nß^ii ^v^oi öh dno ^UXixtgaq x^g ''igfioviag firp^Qoq 

TiQ slvai dvd^fjia <paai xo iv Tgola üak^öiov x6 xXanhv vno ^Oövaaicoq 
xal dcofjLridovq. — Wilamovitzio 1. 1. ann. 1 forma ^HXexxQlSeq nvkai (pro 
'HlixxQai), quae eadem ezstet apud Bchol. Apoll. Rh. 1 916, idonea videtur 
qua potiisimum probetor Hellanici commenti origo. — Qaoniam igitar 
scholio £ur. Phoen. Hellanici doctrina contineatur, ig autem genealogiam 
illam (ap. schol. Apoll.) in TroiciB, Dardani igitar res gestas cum perse- 
queretar, expoBuerit, non sine veritaüs specie illo ivioi — <paol Bchd. 
£ar. Uellanicom quoque comprehendi colligit vir doctos, de PaUadio ergo 
eum enarrasae. 

2) De Lesbii Bcriptis Bingulis disputare, num forte tituli qaidam 



Digitized by 



Goo^^ 



216 Rolandus Koehler. 

exigaa qaaedam discrimina inter easdem fabnlas diversis 
illins scriptis enarratas interceasisse non abnaerim (cf. e. c 
Athen. IX 410^ — fr. 3 et qaae Gntschmid dispatavit de ea 
re kl. SchrAY p.322), tarnen id' praecipne constat illom 
egisse, at varias memorias qnasi consociaret, alteram alten 
aecomodaret, onam denique atqne simplicem historiam fabn- 
larem efficeret. Qaod cam ita sit, in gravissimis enm qoae 
maxime rem continerent yariasse üabulas vix potest credi 
atqne hie qnidem inde satis refntatnr, qaod ex fr. 129 Elec- 
tridas Thebarnm portas ab Electra Harmoniae matre discimos 
traxisse nomen: qao ostenditnr Hellanicnm coniun- 
xiflse Samothraciam fabulam et Boeoticam, Samo- 
thracinm Cadmum enm Boeotico. Itaque non recte 
Prell er, Griech. MythoL U} 29 ^ contendit inde ab Ephori 
temporibns pro uno eodemqne habitos esse a mythographis 
Boeotienm Cadmnm et Samothraciam, immo Hellanici 
vestigiis censeo Ephoram institisse. 

Secundam seholiastam Enr. Phoen. 7 CE(poQog ök 'Hk^c- 
rqag TTJg ^rlayrog avTrjv elvai Uy€i, Kadfiov de Tvaga- 
TtkiovTog rrjv 2afiod'Q<pcrjv .agTtdaai avTrjv, ttjv 6k eig Tifir^v 
T^g fitjTQdg dvofidaat rag ^HlixTgag rtvXag. -Aal vvv Iki iv 
Tjj 2af4od'Q(jniT] ^rjTovaiv avtriv kv raig iograig) Ephoram 
in exponenda Harmoniae genealogia eademqae confasa cam 
Boeotica Hellanici secntam esse exemplam in propatalo est: 
inde hanc qnoqae Cadmam, cam Enropam sororem qaaereret, 
ad Samothraciam naves fecisse appellentem licet condadere 
ac tanqaam airiov soUemnis caiasdam asas Harmoniam ab 
Gadmo finxisse raptam, cf. Grnsiam, 1. 1. S558q. et Wila- 
movitziam, flenn. XXVI p. 211.') 



partes solnni indicarent amplionim operum, nunc quldem nostrom non 
esse putabam. > 

1) ü. Hoef er, Conen p. 438q/, Cononem 12 et 21 » Apoll, bibl. 
III 12 § 1—3 Hellanicum adhibuisse ostendit. Similiter quamTls strictias 
Ulis exposoit rem Strab. YII fr. 50 — Fb. Scymn. 682 sqq. Qni com Ephoro 
nitantur, hac quoque Tia Ephoram Hellanico addictom fuisse Hoefer 
probayit. ^ 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 217 

Ephornm antem compilavit Diodorns V 47 sqq., nisi quod 
apad Ephor. — HeU. Cadmi et Harmoniae nuptias non Samo- 
thraciae (Diod.), sed in Boeotia celebratas esse statnendum 
est De Diodori antem additamento videas Crnsiam 1. 1. 856, 
1. 24 sqq. 

Pomtow, De Xantho et Herodoto p. 9 et ann. 1, Enri- 
pidem fr. 816 (Nanck^) Cadmi generis explicationem fabnlae- 
qne argumentum qni factum esset nt ille in Europam trans- 
migraret, ex Hellanico contendit petivisse coUatis Apollodori 
bibl. ni 1 verbis ^ex Hellanico sine dnbip desnmptis qnem 
Äpollodoms ad verbum transcripsif. Neqne tamen ille qnic- 
quam ad hoc comprobandum affert.') Sed qnis est qni in- 
dolem satis ac natnram compendiornm respiciens certo sem- 
per cnidam anctori nnam qnamqne narrationem attribnat, si 
quidem in communem plane memoriam recepta sit de qna 
sermo fit fabnla? 

Si yero recte snpra disputavimns Ephornm nsnm esse 
Hellanico, yel propterea viri docti sententia improbanda est, 
qnod si de rapta verba fecit Harmonia non idem Hellanicns 
potuit narrare: Kdöfiog . • . xal TriXitpaaoa iv Qqüxtj xatcp- 
xijaay (Apoll. 1. 1.).^ 

§ 2. De Cadmi In Boeotlam adrentu. Cadmns igitnr 
Delphos, inde in Boeotiam sese contnlit. Quae inhypomne- 
mate £ 494 (fr. 8M.) enarrantur, qnomodo Cadmns Pythiam 
consnlnerit qnaeqne ei in Boeotia dnm Thebas conderet acci- 
derint, Hellanici et Apollodori auctoritatem prae se fernnt: 



1) Qaanqoam Ps. ApoUodorum Tel potius quod excerptum est ab eo 
antiquioriB et uberioris compendii mythologici auctorem ex Pherecyde 
sane hie quidem non hausisse elucet, quippe cuins verba tanquam variam 
aententiam laudari ndeamus. 

2) Minus proferam adversns hominem doctum scholiastae B 494 testi- 
moniuxD, quo non Agenorem, nt Apoll., sed Phoenicem Lesbium appellasse 
Cadmi patentem videatur ostendi; tarnen cf. § 2. 



Digitized by 



Google 



218 



BolandaB Koehler. 



ri Boiunlaro rcQOTBQOv^Aovla 
kyialeiro anb tiSv Kaxoiy.ovvrtDV 
iv avrrj ^46v(ov' fxeriovofida&r] 
dk Boiwrla xara (xiv rivag arto 
5 Boiünov rov IloaeiötJvog xai 
yiQvrjg, xa&' iriQovg dh aTto 
rijg ilad'eiarjg nara ro 7tv&6~ 
XQtjarov vTtb Kddfiov ßoog, 
EvQWTtrjg yaQ rijg Oolvixog 

10 dvyaTQog Ix Scdcivrjg vrco Jiog 
aQTrayelarjg, Kaöfiog 6 ad€kq)6g 
avT^g xard Crjrrjaiv nefxtp&eig 
VTtb rov TtazQog wg ovx svq€v 
avTijVf rjl&ev eig JeXq>ovg iQCJ- 

15 Ti^awv zbv d-eov. b dh S'cbg 
eluBv avT(p rcegi fikv EvQWTcrjg 
fifj nolvTtQayfxoveiv , XQ^od-ai 
de xa&odriyip ßot, xal nohv 
knel iccLtuv evd'a av avTt] elg 

20 rd ds^id Ttioji xafiovaa. 

ToiovTOV laßwv xQT^^M-bv öid 
Oianewv iftOQevevo' elra ßot 
avvTvx(ov fcagd rotg IleXayovog 
ßovKoXloig TovTf] TCOQevofxivf] 

25 TcccTOTciv e%7teT0. ^ dk öu^iovaa 
Ttäaav BoLiaxLav bun^aaGa dve- 
ull&r} ivS'a vvv eiaiv al &rjßai. 
ßovXofievog ök Iddiqv^ r^r ßovv 
xaza&vaai TtifiTcei xivdg twv 

80 fzed"^ iavTOv Xrjxpofiivovg x^Q~ 
vißa QTtb T^g^^^rtddogxQrjvrjg. 
b dk q)Q0VQ(Sv rtjv KQrjvrjv ägd- 
liiov^ ov "AQBwg ekeyov elvat, 
rovg TtXelovag xwv 7cefjLq)d^iv- 

85 Twv 6ii(p'9'eiQ€v. ayavaxn^aag 
öh Kdöfiog XTBlvec rov öqü- 



Appono antem quae hac per- 
tinent 
Apoll. BibLUI 4, 1—2,3 W. 



Tjl^ev elg ^eXq^oi'S 

Ttegl trjg EvQWTtrjg nvy&avo- 
fievog. b de d^ebg elfte neQc 
/ikv EvQciTtrjg fxfj TtokvnQoy- 
fxovelVy XQV^^^^ ^^ xa&odr^ycp 
ßotj xofi Tcoliv xrl^eiv IV^a av 
afktj fciof] xafiovoa. 

TOiovTov kaßdfv XQ^^f^ov dia 
0(oxiwv kjtOQevero* elza ßoi 
avvTvx(ov iv Tolg Ilekdyovtog 
ßovxoUoig xavvfi xaroTvia^ev 
€%7ceT0. ^ dh die^iovaa Bot- 
(orlav kxkld'ri, *7t6kig ev^a 
vvv elac &r]ßai. ßovXofxevog 
dh A&rjv^ xara-^vaai r^v ßovv 
TtifiTtei Tivdg xvHv fie^^ iavtov 
krjxpofiivovg dnb Trjg ^dqeiaq 
xQfjvfjg vdcjg, (pqovqwv dh Tijy 
XQTJvrjv dQaxwv, ov I? !ÜQ€og J- 
nov riveg yeyovivat, rovg nhl- 
ovag Twv fcejLKpd'ivTwv diiq>^€i' 
QBv. dyavax%r}oag dh Kddfxog 
'Xrelvei rbv dQaxovta, xal %^9 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 



219 



y^ovra, aal ^&rjvag avT(^ vtco-- 
&e^^vrjQ Tovg tovtov odovrag 
OTtelgei' ag>^ wv iyivovzo ol 

40 yrjyevclg. OQyia&ivTog diÜäQeußg 
xal fiillovTog Kadfiov avaiQsiv 
BxtoXvaev 6 Zeig xal ^Aq^ovlav 
avrqp avvt^xiae Ttjv ^qeiag •Koi 
l4q)Qoölrrjg, Ttgotegov di kai- 

45 kevaev avrov avrl rijg avaiQi- 
aecog rov dganovrog iviawov 
S^revaat, iv Sh rtp yafKp Mov- 
oag (foai xal twv d-€(ov exaCTOv 
l4Qfiovl(f dwQov dovvai. IotoqbI 

5o!BAAay£xog iv BoitJTiaxoig xal 
^AftokkoöwQog iv rc^7 /. 



It4&r]väg vTto&Bfiivrjg zovg odov^ 
Tag avrov OTtelQec. tovtwv dk 
a7tagivT(ov aviteiXav (sequitur 
de Spartis fabnla matna neee 
caesis). 

Kaöfxog dk avd^ dv €Xt€cv€V 
alötov Ivtavrov idn^revaev 
l/^gei .... Mera öh ttjv Stj- 
Telav Ad7]va avT(^ ri)v ßaac- 
kelav xareaxevaae, Zeig de 
idwxBv avT(j} yvvalxal^Qiiiovlav, 
Ü4q)Qodli;iqg xal ^Aqeog &vya- 
riga, xal Ttdvreg &€ol xorra- 
XiTtovreg tov ovgavov Iv xij 
Ka3fiel(jc TOV yafiov evwxov- 
fievoi xadvfiivrjaav. Mwxe dh 
avTJj Kddfxog nirtXov xal tov 

fiq>aiaT6T€VXT0V 0Qf40V, OV VTIO 

^HtpalOTOv Xiyoval Tiv€g do&ij- 
vai Kadfiij) .... 
Hinc apparet scholiastam Hellanici et ÄpoUodori aaetori- 
tatem sibi vindicare, ande ipsa quae dicitar loTogla incipiat: 

EvgwTtrjg ydg Tijg Oolvixog dvyargog Vel primam 

initium fabnlae ita non concinit cam Ps. ApoUodoro, nt is 
(in 1) Don Phoenicis, sed Agenoris filiam Enropam faisse 
dieat, altera illa sententia varia tanqnam allata. Et cum 
Sidone illam raptam esse bibliothecae anctor memoriae non 
prodiderit, Mae 11 er initium commenti ab scholiasta ex 
Hellanici et ApoUodori verbis confasum esse censet; qnod si 
verum esset, discrepantias illas atque supplementa Hellanico 
sequeretur tribuenda esse. — Inde ab verbis fiXd^Bv elg z/cA- 
(povg igiorriauiv tov S'bov .... quoniam scholium ad ver- 
bum fere congruit cum bibliotheca Mueller Apollodorum sua 
opinatur ex Hellanico hausisse. Atque Apollodorum et qui 
conscripsit hypomnema ad communem redire fontemez 
eo elucet quod hie copiosiore interdum illo utitur descriptione: 



Digitized by 



Google 



220 RolandoB Eoehler. 

yelnt 1.23/4 elg rä 8a^ia\ 1.32 oxvriaaoa, nbi in bibliotheca 
yidemns exaratam vocem fcokig^) Gommnnem vero illnm 
auctorem non Hellanicam fnisse existimo, veram amplius 
qnoddam enchiridion mythographicaxn. Scholiastae enim a 
yerbis '^X^ev eig Jelfpovg .... doctriDam non esse petitam 
ex Hellanico et in eo praecipue Maellerum errasse, quod ex- 
tremam latoQlag partem ab verbis o^ia&ivzog dk Z^Qscag 
Hellanico soli vindicaret, ex discrepantia illa satis gravi cogno- 
scitar quae apparet in fr. 129: Harmonia videlicet Electrae 
lovisqne, apnd scholiastam Homeri Veneris Martisqae habetar 
filia; adde quod commentator suadentem at angais dentes 
sererentnr facit Minervam, Martern Hellanicns (Schol. Apoll. 
Rh. m 1178 et 1185 — fr. 2). 

Qaae vero recedant a bibliotheca scholiastae res hae sunt: 
ac primam quidem Enropae Gadmique patrem fnisse dicit 
Phoenicem (cf. Apollod. HI 1 riveg dk EvgwTtrjv ovx !^yr[- 
voQog akkä OolviKog liyovat)] deinde nnllam mentionem 
facit Spartornm fabnlae mntna caede necatoram;^) deniqne 
deorum qnemqne Harmoniae Cadmo nubenti donnm ferentem 
inducit, cnm ApoUodorns Gadmum ipsnm eoningi mnnera 
dedisse narret. 

Atque primam illad proprinm scholiastae nnm ab Hellanico 
repetendnm sit, in dubio prorsus relinqnendam — siqnidem 
Ed. Seh wartz (De scholiis ffomericis ad kütariam fabularem 
pertinentibus , Jahrbb. SuppL XII p. 403 sqq.), subscriptiombus 
eornm minime firmam plernmqae neqne certam anctoritatem 
docnit tribnendam esse, immo saepissime eis nihil probari 
nisi scriptorem qui laudaretnr de eadem re — neque dissi- 
millime forte — disseraisse. 

Tamen quod in schol. B 494 omissa est Spartornm pagna, 



1) Totam fortasse quod olim ezstabat in bibliotheca enontiatom ser- 
vatum est in Epit. Vat: IV^a scxliei nohv Kaö/islav onov . . . . v. Ric 
Wagnerum, Comment. Bibbeck. p. 140Bq., Mus, Rlien, XLYl p.388. 

2) Quamvis ne id quidem denegandum, perfacile potuisse fierii ut 
omnino brevitatis gratia omitteret interpres fabulae enarrationem longius 
productam. 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 221 

conspirat cum Hellanici fr. 2 (cf. infra § 4) ; qnod novae nuptae 
dei deaeqne munera dant, illustrare licet Hellanici fr. 12, quo 
evincitar non Gadmnm nxori omamenta illa fnnestiBsima prae- 
baisse (y. § 5). Neqae ergo plane assentiar Schwartzio 1. 1. 458: 
„ Hellanici testimonium ex qno Boholii loco sive superstite sive 
intercepto in subscriptionem delatum sit, prorsos incertum est''; 
immo non refrager, si qnis conieotura angnretar in scholiornm 
fönte (qai varias qnoque de singolis fabtilis sententias sappe- 
ditasse existimandos est) Lesbiom illarom reram daarum 
aactorem commemoratam faisse, de qnibns modo diximos. 
Qnas interpres Homeri immiscuerit fabalae vnlgatae, cni toti 
minns yere snbiunxit Hellanici testimoniam. Praeterea vero 
qaae singula Hellanicns prodiderit de Gadmi in Boeotia rebus 
gestis si qnaeramns, remittamas oportet schol. B 494.*) 

§3. Qnomodo Cadmns angnem interfecerlt. Hellanico 
aactore apnd schol. Enr. Phoen. 622 (fr. 9): 

6 fxev ovv 'Ekkdvixog Xld^tfi q)t]alv avaiQe-Sijvai zov S^a- 
xoyTOf, 6 dl OeQexvärjg ^lq)€L. 

i SUd'Otg M, ifovev^vai <prial ^ 1 2 g)eQ€xgdzfjo MTB, g>€g£XQaTfja 
ipTjal A, quod iam pridem emendavit Yalckenacr. 

cf. quae antecedant .... ovriva, dgaxovra &r]Qlov ovza 
Xa^BTCov, iXd^üty 6 Kaöfiog inl Tfjv x^vrjv rov vlipaa&ac 
€v€xa OTCwkeae i.ld'ip, ßakcjv rfj eavrov xblqL — 

Cadmns angnem interimit lapide iacto. Idem narrat 
Enripides ipse, cum Ovidios et Nonnns hanc fabalae formam 
confandant cum altera, secondnm quam a Pherecyde qnidem 
promalgatam gladio herois draco occiditnr. — Ätque itemm 
Pomtow, De Xantb. et Her. p. 8 Hellanicnm ab Euripide 



1) Heisterbergk, tJber den Namen ItiUien^ 1881, p. eOsqq. ab 
ipso Hellaüico inventam esse putat si minus totam fabulam de bove enar* 
ratam, at certe notationem illam Boeotiae ab Gadmi bove desumptam. 
Quod primo obtutu neque negari neque certo potest demonstrari natu- 
rae hypomnematis de qua supra dictum est ratione diligenter habita. — 
cf. praeterea quae disputaturi simus in cp. II de rebus Herculis in 
Italia gestis. 



Digitized by 



Google 



222 BolandoB Koehler. 

opinatur adhibitam esse. Verum enim vero adeo non sectator 
deprebenditnr tragicas po^ta Lesbii scriptoris, ut in primo 
stasimo üakladog (pQadalot Gadmnm dracontis dentes spar- 
sisse narret, cum ille ßovXij l/iQBwg id factum esse memoriae 
prodiderit; minus vero videlicet Helianici fragmento (schol. 
B 494) deceptus est vir doctus. Contra communi fönte ab 
utroque adbibito factum esse arbitror, ut Euripides quoque 
lapide iacto anguem concussum esse fingeret. Quoniam vero 
Spiro, De Eur. Phoeji. p. 9 vix merito Euripidem Stesichori 
uti auctoritate iudicat — cf. quae contra disputat Bethe, 
Theb. Heldenlieder p. 101 n. 36 — , ad epici potius carminis 
exemplum ego quoque (sicut Grusius 1. 1. 827 et Bethe LI) 
iiiud puto expressum esse. Bethe autem cogitat de Thebaide, 
Grusius cunctam quae postea snmmam auctoritatem adepta 
Sit de Gadmo narrationem originem ducere statuit ab Hesiodeis 
catalogis, Hesiodea certe poesi. 

Atque num vere dicat Bethe Gadmi fabulam ampliorem 
tanquam digressionem Thebaidi po^mati insertam fuisse maxime 
videtnr dubium; contra eis in comparationem vocatis quae 
infra disputaturi sumus de ratione Hellanicnm inter et Hesio- 
deos qni feruntur catalogos intercedente, num mirum tibi 
videtur mythographum, cum de Boeoticis fabulis esset verba 
facturus, vestigiis institisse Boeotici vatis? 

§ 4. SeSpartis. Hell, frgm.2 — Schol. Apoll. Bh. 
UI 1179: 

TtBQl rrjg Kadfjtov elg Qfßag naQOvalag ^valfxcexog kv %ij 
avvaywyfj rwv &r]ßa'iyi(jiv TcaQaöo^wv lavogel yuxi ^Elldvinog 
iv ä OoQiovlöog, Igtoqwv ori xal vovg odovzag Sarceige tov 
ögaxovTog xora "^gewg ßovkrjacv xai iyivov%o nivte avögeg 
%v07tkoL, Oväalog XO-oviog IlikwQ ^YTtSQrjvwQ ^Exltov 
et schol. mil86: 

Tovg nsQikeupv^ivTag iv %f f^djcf] <ji>y Kctdixi^ icaroixijaai 

€v Qrißaig cpriaL Xiyei de xai ^EXkaviKog, oxi Kdäfiog k^eXdv 

TOV oq)€wg %ovg oöovzag eOTteiQev, ex, dh avTWv 7tiy%e avöqeg 

%cpvaavy OvöaZog X-^ovtog ^YneQijvcjQ ^x^wy IlilüPQog . xoi 

4 ni?,wQog: quae forma exstat in schol. Eur. Phoen. 942 (codd. TAB; 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellankea. 223 

5 6 fikv ^Ekhxviiioq fiovovg q>r]al ßeßlaaTrjxivai, 6 ök uinol- 
hiviog Tgolkovg aklovg .... xal aXkrjkovg 7te(pov€V'Aivai. 

cod. M TteX''); Pausan. IX 5, 3; schol. Find. Isthm. I 41; Steph. Byz. 
a.T. "A^onoq; ApoUod. bibl. m4, 1,5 (m24W.) [in cod. Paris. R, 
qaexn reliquomm librorom archetypam nuper demonstravit Bic. Wagner 
proll. ed. p. XIII sqq.]; formam IliltoQ exhibet schol. Apoll. III 1179; 
schol. 17 174. I 5 *EXXivixoq fiovcDg <pijal h, ^EkXdvixoq fiovatq <prial 
xovxovq f, ^EXXavixoQ (xovrovg) ßovovq ipfjal Keil. 

Martern i^tnr saasisse Cadmo, nt dracontig dentes sereret, 
narratio erat Hellanici (itemque Pherecydis), cum Hesiodea 
promulgaret id factum esse inssu Minervae. Eadem deinde 
qnae summam postea aactoritatem nacta est fabnla armatos 
heroes dentibus sparsis ortos inter sese tmcidasse quinque 
exceptis narraverat; at Hellanicam illos qninque solos cum 
faceret prosilientea , Spartoram pngna prorsns omissa genea- 
logiam praecipne cnrasse exseqnendam rede condndit Gnisias 
p. S28/9. Nomina aatem heroam e terra natornm eadem pro- 
fert Hellanicas atqae ceteri anetores, nt taceam de formarnm 
mifaqog et IlilwQ discrimine (de quo v. apparatum eriticnm 
snpra exhibitnm). 

Pherecydes antem Cadmnm dolo osnm lapide in medios 
ho8te8 immisso admodnm infestam illis excitasse certamen 
narrayity nt alter alteram caederet nee plus qninque illi salvi 
evaderent 

Qua in fabella Martis etiam illnd consiiinm locum snum 
habere ostendit Crusins p. 836 : Pherecydem nimirnm fabellam 
quandam seryasse de regia virgine ab draconte enstodita, 
quam liberare quiennque heros änderet, non belnam solnm 
CQstodientem interimere, verum improvisis etiam pericnlis prn- 
dentiae exemplo proposito deberet perfungi. Pater ergo Vir- 
ginia (Mars videlicet habetur pro Harmoniae parente) nt perdat 
Uberatorem eoningem sibi expetentem, consilium huic dat 
seminnm illornm iaciendorum, quae ^agricolae measis iniqua 
sno'^ fiat ac perniciosa. 

Quem rerum conexum si respicimus, Hellanicus quippe 
qni non nisi de quinque heroibus dicat terra editis (quos 



Digitized by 



Goo^^ 



224 Rolandus Eoehler. 

mutna nece sese irncidasse vix contenderit stirpiam ille ordinam 
investigator) Martisque nt Harmoniae patris nnllam habeat notio- 
nem, cumam omnino Martern sibi finxit Gadmo nt dentes sereret 
suadentem? Dixeritne qnispiam Hellanicnm fabellam illam a 
Pherecyde qnoqne exceptam cognitam habuisse, ei« vero rebus, 
quae necessario cum ista fabnlae forma conianctae essent, ab 
Samothraciaantem genealogia anteaadhibitafibhorrerenty (Marte 
scilicet imprimis nt Harmoniae parente) omissis tarnen Martis 
retinnisse conBilinm, snmmam igitnr qnasi totins fabnlae negle- 
xisse? an verins ob id enm existimamns Martern fecisse conailii 
anctorem adintoremqne, nt ia stirpem videretnr cnrare servan- 
dam: angnis nimirnm existimabatnr proles Martis, Sparti igitnr 
illins dentibus orti eiusdem Martis erant nepotes aut progenies. 
Itaqne cnltns cninsdam originis declarandae gratia de Martis 
consilio verba fecerit Hellanicns, enm sacrificinm inter gentes 
illornm qninqne heronm terra genitomm, qnae sibi esse vide- 
rentnr, commnne proavo forte Thebis fnisset instanratnm.*) 

§ 5. De Harmoniae Cadmlqae nuptUs. Ex schoL Enr. 
Phoen. 71 (fr. 12; textum v. infra p.233), qnocnm apte conferre 
licet extremnm fr. 8 (v. § 2), cognoscitnr Minervam novae 
nuptae 7i€7clov, Venerem oQfzoy donasse,') qnibns postea mnne- 
ribns tantam ortam esse perniciem communis memoria erat 

1) Sed cf. £d. Schwartzinm, Quaest, ff erod.,lnä.L^t Rost 1S90 
p. 15: „nomen Spartoram adeo cum ipsa fabula concinit, ut fictum, non 
ex ipsa historia desumptum esse appareat; idem yalet de nomlnibus quln- 
que illorum Spartorum, de quibus nulla gens Thebana originem 
SU am deduxit'*. Attamen narrabatur de Spartorum singulonim stirpe: 
V. locos apud Paulyum Realetic. YIl, p. 1363 collectos. Epaminondas 
ex Spartis dicebatur oriundus esse: Pausan. YIII 11, 5; Plntarchl etiam 
temporibus exstabat Thebis Spartorum progenies: Plut. de sera nom. 
Yind. 21: 0. Mueller, Orchom^^^i nA; Car. Tuempel, Bemerkungen 
zu einigen Fragen der griechischen Eeligionsgeschichte, Progr. Neustettin 
1887 p.18. 

2) Quod tarn diserte solus enarravit Hellanicus. — Deos Harmoniae 
dona ferentes Amyclaei iam solii artifices induxerant: Pausan. ni IS, 7; 
inde antiquam illam fuisse fabulam evincitar atque ab epico aliquo car- 
mine ducere originem. 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Hellanicea. 225 

HelUnicos igitur noB ab Earopa primnm Cadmam finxit og/iov 
illum accepisse (Pherec). Atqne in constitaenda nominum 
Serie earam molierum , quae deinceps monile illad pemicio- 
sissimum possedissent qnaramqae prima vulgo nomiaaretur 
Harmonia (Mythogr. Vatic. I 151, II 78) , Hesiodeam a Lesbio 
patem illnstriom feminarum po^ma in nsnm conrersnm esse 
(7. particnlam 3. hnius capitis). 

Hellanico ergo aactore Cadmas Enropam in Boeotia non 
Yidetar repperisse (Pherec. ap. Apoll, bibl. III 4, 2, 3; y. Ed. 
Schwartzium, QuaesL Her. p. 11).*) 

§ 6. De Encheleis. Schol. Aristoph. Lysistr. 36: 
Tag iyxikeig] ev yaQ rij Kwnatdi Ufivj] fieyiazai eiaiv iy- 
X^leig' ^xovv %e ttjv BoKOzlav aal ol XeyofjLevoi ^EyxeXeig TtBQt 
m {tlol add. Leidens.) ^Ekldvuog Iv toIq BoccjTiaKoig q)T]acv. 

1) Forte conicias Lesbiam Europam in Lyciam sibi finxisse per- 
venientem (siiniliter Herod. lY 45) : de Lyda Europa cf. Ed. Schwartzium 
1.1. p. lOBqq. Tarnen num revera Hell. Enropae filiom fuisse narrayerit 

Sarpedonem Lyciam: Schol. Eur. Rh es. 29: 6 Sh 'Halodoq EvQwnrjg 

ßtv ipriGiv avtov (seil. SagntjÖava) ftt (»xs'^EXkdvixoq in dubio puto 
relinquendum: iure enim lacunam ante verba mg *^EXX. indicavit Schwartz, 
quoniam Hellanicum quid de Sarpedonis origine senserit Hesiodus, vix 
potest credi edizisße; an forte sufficit dtg xal '^EkX.t Sermo autem fit in 
interpretis loco de Lycio illo Sarpedone, qai interfuisse narrabatur belle 
Troiano. Quem qui eundem fuisse putarent atque Europae filium, Minois 
fratrem, hanc viam necesse erat eos temptare infringendae temporum 
difficultatls, ut ab love illum triam hominum generum superstitem redditum 
fuisse sibi fingerent (Apoll. lU 1, 2, 4); atque auctor exstiterit huius sen- 
tentiae Hesiodus, si quidem interpres Euripidis Hesiodi testimonium recte 
ad eum revocat Sarpedonem de quo verba fadt tragicus po6tay Troiani 
dico belli aeqoalem. — At Hellanicum quoque tanta heroem illum fuisse 
loDgaevitate credidisse minus veri Yidetur simile; immo de duobus puto 
logographum verba fecisse Sarpedonibus, altero Europae filio Minoisque 
fratre, Troianorum temporum aequali altero. Atque Hellanici fuisse homo- 
nymes qui dicuntur inducere homines, ut impedimenta quaedam temporum 
ratione allata removeret, satis constat: de duobus illum dixisse Sardana- 
pallis ex schol. Aristoph. av. 1022 cognoscitur, eundemque de duobus 
Pelasgis ex frgg. 1 cl. 37 (Ed. Meyer, Forschungen zur alten Geschichte 
1 p. 106). 

Leipziger Studien. X\"III. 15 



Digitized by 



Google 



226 Bolandus Koehler. 

!klkiüg. kneidri ccTto KwTCätdog Itfivtjg Trjg Bonaziag 
(piqovzai iyx^leig ^A^vaC,B {od-ev xal ol keyofievot kyx^leig 
[scrib. ^Byz^ifife], ^cgl wv q>rjaiv ^EkXavixog h %olg BoKoriaKoig 
add. cod. Baroccianns). 

Ex scholiastae verbis necesse est conclndamns de Boeo- 
ticis Encheleifl Hellanicam verba fecisse. Cnins gentis nomen 
ipsnm enm derivasse ex anguillis (iyx^i^ig) neqne evincitar 
ex codicis Barocciani scriptnra (alioqni non prorsas certa: 
Stein, SchoL in Aristoph, Lys. non satis accnrate qnid exstet 
in codice aperit), neqne ille codex propriam anctoritatem qni 
sibi vindicet omnino dignns est, sed priore qnidem scholiorum 
parte vestigia premit recensionis R: v. Stein, 1. 1. p. XXX sqq. 

Atque longe plnrimi antiqnornm scriptornm in lUyria 
Encheleas habitare et habitasse memoriae prodidernnt; Cad- 
mnm antem et Harmoniam Thebis sese ad illos eontnlisse, 
reliquias deniqne Cadmeae gentis patria ab Argivis deleta 
Laodamante dace eodem confugisse. 

Praeterea vero in Boeotia etiam Encbeleas faisse non 
desnnt testimonia: antiqnissimnm antem, cuins nos qnidem 
habeamns notitiam, est oracnlnm illnd de Illjricarnm Enchelea- 
rnmqne catervarnm in Graeciam irruptione editnm, quod Per- 
sicornm bellorum aetate Mardonins in snam rem conyertit 
(Her. 1X43); adde qnod Bacchus apnd Eift'ipidem Bacch. 
1330 sqq. vaticinatur Gadmum et Harmoniam serpentinm forma 
indutos barbarorum qnondam exercitum contra Graeciam esse 
ducturos. — In ipsa vero Boeotia oollocat Encheleas Diodoms 
XIX 53 §5, cum persequitur Thebarum varios casus: %ovg 
ovv xoTB ycarotxriaavTag (Spartos scilicet et Cadmeos) vareQoy 
^Byx^Xelg Y.a%a7toX€iiiqaavTeg e^ißalov, ore drj avveßrj xal Tovg 
7i€Qi Kadfjtov Big ^IXkvQiovg ixTveaelv, quem videlicet Encheleas 
non in lUyria habitantes facere manifestum est.*) Accedunt 
Cephalion apnd Malal. Chronic. II p. 494 (= Ceph. fr. 6 
FHG III 630) : aal evO^ewg uiixtpUüv 6 i.vQix6g XTiKei noXiv 
^leyalrjv Ttdvv, öaid&idnvkov , rrjv 7tQ(^r]v fiiv ovaav xvjtxr^v 

\) Quos Casaubono olim (ad Strab. I p. 46 <ed. Oxford, p. 66, 5>> 
locus Diodoreus movit scrupulos, non iam esse puto quod evellamus. 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Hellanicea. 227 

ieyofiivrjv ^Eyx^Xecav et loann. Antioch. fr. 8 FHG IV 544: 
xal xrl^ovai (seil. ^ fiep luv xai Zij^og) noXiv Trjv nQ(^r]v 
ovaav xwint}v xai xakovfxävrjv ^EyxiXetav, xal dvofxaaav ovttjv 
Qrßag eig ovofia rov Ttaxqbg avrdtv. 

His igitar testimoniisO additur Hellaniceam illad, qaod 
qoanqnam sammi momenti ac ponderis ab nnllo tarnen adhnc 
qnaDtam scio viro docto adhibitam est. 

Atqoe patarant illastres viri fabalam illam Cadmi com 
Encheleis consociati in ipsa Boeotia olim faisse coUocatam: 
qaod GepbalioQ testetar Encheleam antea faisse Thebas, optima 
atqae antiqaa niti memoria ; Encheleas igitar aliqaando faisse 
nationem Boeotiae; postea fabulas iUas migrasse in lUyriae 
regiones ab Encheleis habitatas.^) 

Atque ambabas manibas opinor illos complexaros esse 
Hellanicnm tanqaam yetastissimnm atqae praeclarissimnm 
Enchelearnm in Boeotia qaae faerint sedom testem. 

Tamen hanc mihi incidere fateor saspicionem, nonne tota 
de Encheleis, qai Boeotiae olim faissent gens, narratio idcirco 
sohm excogitata sit a mythographis, at qaomodo factam esset 
declararent, at ad Encheleas, qaam ipsi lUyrioram gentem 
esse scirent, Cadmns sese conferret, immo eoram fieret rexl 
^ Haec enim Uli noverant: primam qaidem apud Encheleas 

1) Num Mnaseas apud Steph. Byz. s. v. 'Ey;^^ Aavf? {sd^voq 'RXvgiag, 
Ol aitol zolq 'EyxB^fxig, tag Mvaaiag iv y xmv negiTjyijoswv) Enche- 
learnm ut Boeotiae iiicolaram fecerit mentlonem (lemma nimirom s^og 
lUvglag ad MDaseam non oportet referamus), si MaeUero auctore FHG III 
152, 13 locum illam Mnaseae ex Boeotiae lustratione desomptum ducamus, 
plane in dubio relinquendum. 

2) V. Crusium apud Roscherum p. 889: „Nun ist der Name 'Eyxi- 
^loi sicher, *IXXvQioh der keineswegs bloss im NW. haftet, wahrscheinlich 
griechischen Ursprungs, und die Vermutung liegt nahe, dass es sich 
ancb hier um' eine Femübertragung der heimischen Anschauungen han- 
delt, die Yon den hellenischen Eulturcentren ans immer weitere Kreise zu 
ziehen und erst an der Grenze der jeweils bekannten olxovfiay?j Halt zu 
machen pflegen ...."— Illud yero maxime puto premendum esse huius 
Bententiae sectatoribus (nee tamen prorsus idoneum quod certo demon- 
stret fabulae illam transpositionem), quod alterum etiam Encheleis fuerit 
«iomen (a Strabone servatum: Ilsaag^^ioi [VII p. 326]). 

15* 



Digitized by 



Goo^^ 



228 Rolandus Koehler. 

lUyriae nationem de Gadmo advena narrari, quin eliam sepnlcra 
Cadmi Harmoniaeque monstrari; praeterea Enchelearam reges 
ab eis dacere originem, ipsos non eadem Datione ortos atqne 
quos regerent*); rursas in Boeotia yicnm ad Copaidem lacnm 
sitam appellatam esse yel faisse Encheleam, immo ipsas 
ThebaS) Cadmi nrbem, antea yideri faisse istam Encbeleam'); 
quid igitnr facilius poterat colligi qaam Encheleas olim faisse 
gentem Boeotiae, qao Cadmi Cadmeorumqae societas cum 
Encheleis Illyricis inita aptissime expediretur? Kam car 
Eachelearam reges essent Cadmei, operae pretiam esse yisum 
explanare satis ostenditnr qaae apad ApoUod. bibl. III 5, 4 
exstat narratione : oracalo nimiram commotos Encheleas Cadmom 
advenam ducem contra Ulyrios creasse. 

Hanc igitnr rerum conexum faisse statao: Graeci coloni 
ex Cadmi stirpe oriundi cum lUyricaram nationnm velnt 
Enchelearam adepti essent regnnm, saas ipsoram fabulas ad 
illas regiones transtalerant — id qnod saepissime constat in 
coloniis factnm esse; simalqae at sancirent qnasi ipsoram 
dominationem, Cadmam ipsam proavam iam assecatnm esse 
finxerünt illaram regionnm imperiam iis qaae praeterea de 
illo in patria narratae erant (velnt de Cadmo et Harmonia in 
serpentinm formas mntatis) fabnlis in lUyriam allatis.') 

Qai vero Cadmam ad Encheleas confagisse inde declara- 

1) Strab. VII p. 326 : ravra 6h ngoxegov xaTeövvaotevero ixaaxa 
(DV iv Tolg ^EyxsXeioig ol KäSfiov xal ji^/iovlag änoyovoi fJQXOV, xal ta 
fivO^evofjisva ns^l avxwv ixeZ Sslxwzai. ovroi fihv ovv ovx ^^ao 

Id^CCyEVcSv fJQ'/OVTO. 

2) Atque ipsum id, Encheleam sciiicet sitam fuisse eodem loco quo 
postea conditae sunt Thebae fortassefictumfuerit; nihil nisi Encheleam, 
olim vicum qnendam Boeotiae exstitisse constat 

3) Nee Thebis commutatos esse Cadmam einsqae coniugem desunt 
testimonia: cf. Philostr. Elxov. I 17 r^ Eurip. Gadm., t. O. Crusium 1. 1- 
p. 850 et 889 , qui Hesiodeos catalogos in arce Thebarum illos in serpen- 
tium figuras transmatatos esse colligit enarrasse. — De Encheleis dispu- 
tavit ante hos paucos annos Ed. quoque Schwartz, QuacsL Herod,\ 
tarnen adstipnlor Ottoni Crusio iudicanti (p. $93n.): „Bedenklich ist der 
Versuch, in der Encheleersage historische Reminiscenzen aus der boio- 
tischen Urgeschichte nachzuweisen* ^ 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta HellaDicea. 22^ 

bant, qaod in ipsa Boeotia Enchelearam nationem sibi ex- 
cogitabant, vici illius Encheleae nomen iniaria in suum nsum 
Yocabant. Nam in Boeotia ad Gopaidem lacnm Encheleam 
vico nomen fuisse vix est qnod miremnr, quoniam in laca 
tanta angnillarum erat copia, ut facile oppidulum prope sitnm 
nomen posset accipere ^Eyx^Xeia: i. e. oppidum angnillarum. 
Sed hains ^Byxeleiag incolis nuUa omnino ratio est cnm lUy- 
rica lila gente ^Byxelelg, quos potius veri simile est intellegen- 
dos esse homines hasta armatos „die Speergertlsteten": cf. 
E. Maass, Herrn. XXVI p. 190, cui adstipulatur Preller- 
Robert, Griech. MtjthoL I^ p. 661. 

Qnoniam antem Hellanicus quoqae in Botwxuölg de Boeo- 
ticis Encheleis verba fecit, quae ratio inter illos fnisset et 
Cadmnm, in propatulo est eum explanasse, itaqne qua de 
causa ad Illyricos ille fugisset Encheleas ostendisse: finxerit 
igitur necessitudine quadam cognomines duas gentes coniunctas 
fuisse, aut alteram partem fuisse alterius ; Gadmum vero ami- 
citiis usum Boeoticorum, cum Thebis Boeotiaque cedere coactus 
esset, ad Illyricos confugisse Encheleas; aut totam gentem in 
Boeotia olim habitantem cum Cadmo in Illyriam eiectam for- 
tasse e patria emigrasse commentus sit. 

Gerte quae Diodorus XIX 53, 5 explicavit (v. p. 226), non 
ab Lesbio repetenda esse bis cognoscitur: Spartorum nomen 
longe aliter explanavit Hellanicus, Diodori auctor euhemeristico 
utitur more; idem Spartos prorsus diverses fuisse censet ab 
Gadmeis; huc accedit quod non ad Hellanici exemplum tem- 
porum ille computationem confecit, sed quae satis similis 
videatur Herodoteae adhibuit.') Quem igitur exscripsit Dio- 

1) cf. Diod. § 8: Dum bellum Troianum geritur, eiecti sunt Thebani 
ex patria, redierunt ,4xexa xexaQxriv ysvedv**, Deinde „dno . . . xovxmv 
xiov xQovcDV diafxevovoTjg r^g noXsojgin' ixij oxeöov o;tfTa;fd<Jia" Alexander 
Magnus delevit urbem, 335. Inde efficitur Diodori auctorem Troiam «aptam 
esse sibi finxisse ca. annum 1260 a. G. (ut nostra ratione tempus significem). 
Simüiter censuit Herodotus: v. Ed. Meyerum, Forschungen zur alten 
(beschichte p. 151 sqq. — De Hellanico non prorsus constat; sed cf. 
Brandisium, De temp, Graec. ant, rat. 1857 et Meyer um 1.1. 
p. 177 n. 1. 



Digitized by 



Google 



230 Rolandos Eoehler. 

doras in expositione de Thebarum variis casibns facta (Hiero- 
nymum fortasse Cardiensem?), minime hanc ex Hellanico alio- 
qain doctrinam petivisse apparet; nego igitar ea, qnae de 
ipsis Encheleis memoriae prodidit, ex Hellanico hansta esse. 
Nempe hoc certam videtar: si Hellanicas verba fecit de 
Encheleis Boeoticis, eundem necesse est exposuisse inter 
Boeoticos et lUyricos Encheleas quaenam intercessisset ratio: 
atqae nisi Cadmi ad Encheleas fagam infitiabatnr, sed stnde- 
bat explanare, non inimicitiis Gadmeos et Encheleas nsos esse 
seqnitnr logographum contendisse: neqne ergo Diodori narra- 
tionem apad enm exstitisse. 

Ceteram de Cadmeis Thebis expnlsis coloniisqne ab illis 
conditis Hellanicam quoqne exposnisse perspicitnr fr. 95: 
Hesych. v. KddfÄioi: ol nQii]velg, wg 'EXXavuiog. Prienam 
ab Cadmeis, non ab ipso Cadmo dednctam esse inter omnes 
constabat: cf. Pausan. VII 2, 10 et Strab. XIV p.633, prae- 
cipue p. 636, 

Appendicnla ad § 6. 

De alia etiam antiquissima natione Boeotiae Hellanicnm 
dixisse coniecit Meineke, cum in Stephani loco: v. Ilgo- 
vdazai, €&vog Bouoxiag' „BoicJTfav di riveg to 7ta).ai 
[e&vog] TlqovdoTat y.aXiov%ai" — verba J^oäcotcJv — xaXiovzai 
quae testis esse patet ab ipso Stephano qnondam allati, 
„Hecataei vel Hellanici'' esse propter lonicam dialectom in 
T^aXiov%aL conspicnam existimavit. Quam probabiliter angn- 
ratns sit vir doctus eo minns disceptari potest, qnod de illis 
Pronastis („qui olim in terra habitabanf") alibi nihil omnino 
memoriae proditnm est 

2. De Oedipode. 

AdEurip. Phoen. versnm 61 *) sab lemmate dg ofjL^a&' 
avTov interpres antiquus Hellanici affert testimonium: o^oia 
^Ekkdv ixog (ofÄOia Kai B, elkaviAW A). 

1) Eur. Phoen. 69sqq.: 

6 TcavT* dvaxXdg Olölnovq nadrtfiaxa 
elg o/jLfiaO^^ avrov Seivov ißßdkiiei ipovov 
XQvarildxoK; nognaioiv alfjLu^aq xoQaq. 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Hellanicea. 231 

Itaque u qaoqae aactor fait ipsum se Oedipodem ocnlis 
priyasse: qiiae commani memoria (excepto Eur. Oed. fr. 545 N.) 
tradita est fabala. Atque Homernm iam / 271 sqq. Oedipodis 
excaecati habaisse notitiam postquam Welcker, Ep. CycL 
U 333 conieoity nuper quidem optime illustravit EricusBethei 
Theb. Heldenlieder p. Isqq., qui Oedipodiae epico poSmati 
antiquo restituendo nt fandamentam substmendam esse in- 
teilexit ao demonstravit Pisandri fabulam ab commentatore 
Enr. Pboen. 1760 servatam. Ubi expressis dicitnr verbis: 
. - . ♦ /u€Ta Tov d'dvaxov zf^g ^loxaczr^g xai zfjv avzov (Bethe, 
codd. ccizov) xvcpXwaiv . . . .*). Quam Oedipodis TtcpXwaiv 
iam constitnit ac legitimam tanqaam reddidit posterioram 
temporum poStis et scriptoribns epicum illad Carmen grandibus 
ipsum iam argumentis repletnm atque r^aymaytocTOLg , quae 
Homericus locus supra commemoratus strictim attingit 

Hie quoque Pomtow, De Xanlho et Her. p. Osq., ex 
scholiastae verbis Euripidem exemplum imitatum esse con- 
cladit Hellanici. At quod tragicus po6ta concinit cum logo- 
grapho, minime puto colligi hunc ab illo esse adhibitum, si 
quidem enarratur fabella tam usitata, quae omnes inter tra- 
gicos constet, velut de Oedipode excaecato. Lesbinm autem 
ipsom auctorem atque inventorem exstitisse illius narrationis, 
cui omnes tragici po^tae postea adstipularentur, cum eo redar- 
guitnr, quod ex ipsis tragicis iam Aescbylus Oedipodem narra- 
verat ipsum sese oculis privasse, tum in Universum veri specie 



1) Quae contra Bethium disputavit nuperrime J. Paulao n in „Erano" 
{Act. pfdtoL Suecan,) I 1896 de Oedipode excaecato narrationem inde 
demonstrare conatns profectam esse, quod nominis Oiölnovq veriloqaiam 
▼ttlgo derivatum esset de yerbo ol8a (vel hoc quod maximam moveat 
dubitationem idoneam), yiz puto apta esse quae cuiquam persuadeant. 
Paulson, cum eam quam Bethe meo quidem iudicio praeclara divinatione 
USUS secundaque Minerva confecit OlÖinoSeiag restitutionem improbat, in 
CO praedpue mihi videtnr errore Tcrsari, quod, quicumqae ad antlquiores 
fabulas pertineant Homericorum poßmatum loci, non tam tangere eos 
leylssime satis habere opinatnr illas fabulas carminaqne antiqua aUa, cete- 
rum tunc quidem satis nota, quam argumenta eorum quam accuratissime 
concipere atque paene retractare. 



Digitized by 



Google 



232 ilolandas Koehler. 

prorsus caret. Contra censeo esse stataendnm: vel inde 
qnod apnd enm qui retractarit fabnlas, non inTenerit, per- 
hibita est narratiuncnla, noviim qnoddam docnmentnni dos 
assecatos esse, Oedipodemexcaecatnmex epicornm po6.«i 
assnmptnm, in epicis iam carminibns fnisse depictiim. 
Neqne enim ex Aeschylo ipso Hellanicnm fabnlam illam 
mntnattim esse videtnr credibile. Nam qnod Carolns Robert, 
Bild und Lied p. 127, Lesbinm enm fnisse dicit, qni etiam ex 
scaenicornm fortasse poStamm fictionibns sna hanriret, magnnm 
scrnpnlnm fateor mihi movisse. Logographnm nimirnm qnas- 
cnnqne fabnlas potnit investigare vetnstissimas pnto excepisse 
nee praetnlisse, qnas recentiore atqne recentissima inyentione 
certo perspiceret confectas esse. Qnam vero vir ille doctissi. 
mns protniit sententiam yeritatis vel probabilitatis qnandam 
speciem non pnto prae se ferre, nisi narrationem, qnam 
ideo excogitasset tragicns poeta, nt, qnod animo ipse com- 
prehendisset, illnstraret magis atqne exomaret clarissimaqne 
tanqnam Ince circnmfnnderet; vel nt de pnblicis qnaedam rebns 
indicia stndiaqne immisceret — nisi talem dico ab logographo 
receptam esse intellegamns atqne in rem conyersam. Alioqnin 
de commnni arbitror cogitandnm fönte ; neqne apnd Hellanicnm 
nllnm illins generis mihi qnidem praesto est exemplnm. 

3. De Eteode et Folynioe. 

§ 1. Qnomodo odla fratmm concitata slnt. Qnid 

fratres de Oedipodis regno hereditateqne constitnerint qnoqne 

modo factnm sit nt snmmo inter se odio inflammarentnr, tri- 

plex a po^tis mythographisqne veteribns fertnr narratio: 

ant Polynicem ilico ab Eteode patria esse expnlsnm 

(Pherec, Sophocl.)*); 

1) Ex Hesiodi verbis O.Di. 162: 

xovq fihv ig>* k7tTa7cvXq> Srißy, KaöfiTjtöt yaly, 
cUXece fiagvafihovq piijXwv Svex* Oldinoöao 
non cognoscitur, quid ille de belli fraterni causa aeuserit, neque quicquam 
inest, quo Frei 1er um (Griech, MythoL IP 352 n. 3) merito conclusisse pro- 
betor vi Polynicem esse expulsum. 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Hellanicea. 233 

ant primo quidem de vice quadam versa fnngendo Theba- 
nomm imperio convenisse inter fratres ; cum vero Polynices 
ex ordine regnam esset snsceptiinis, Eteoclem locnm dare 
noluisse« (Eur., Apoll, bibl., Stat, Hygin.); 

ant deniqne extemplo hereditatem atque in omne reliqnam 
tempns esse dividendam ita illos statnisse, nt alter regnnm 
adipisceretnr, alter divitiis regiis acceptis emigraret. 
Atqne quam ultimo loco adumbravirnns fabnlam enarravit 
Hellanicns apad schol. Eur. Phoen. 71 ^^ fr. 12M.: 

(dei ovv eiöivai 8rt ov naga ftaai övfx<pwvei ri UoXv- 
veUovg eIq ^'Agyog aq>i^tg' 0€Q€xvdrjg yag k^ßeßliJGd^aL tov 
IIokvveixTjv q)rial piera ßlag,) ^ElläviTcog dk larogel 'Aata 
Gvv&rixi]V avxov TcagaxojQ'^aai Trjv ßaaikelav ^EteoTiXel, Xdyiov 
5 a%o£öLv avz(^ TtQO&eivat rov 'EreoTcXea, ei ßovkoizo t'^v ßaai- 
Xelav ^dxsiv rj ro f^igog rwv xQrnianav Xaßelv xori Iregav 
TtoXiv ohulv, rov dk laßovra tov x^'^^'^<^ ^caJ tov oqf.iov 
läQfxoviag avaxo)Qr}(yai elg !t4gyog xglvavta avrl tovtcov Tr]v 
ßaöilelav OldinoSog naQaxtoQijaai' wv zov fihv OQfxov Licpqo- 
10 dlrr], %ov 6k x^^t«^^« l4&rjva avTfj kxotQioaro' a xai öiöwKe 
tfj -^vyatQi ^Adgaarov L^^y«/^* oS-ev EvQiTtldrjg ralg ovo 
loToglaig exgrjaato, ivTovS'a fxkv rij OeqeKvöovg, varegov 
6k nfj ^EklavUov. 

1 avfi<pa)via A, avfi^ itf || 4 avyxwg^aai ^ || 5 ngoa&sivai M, 
ngoxBlvai B 1 heoxkri B l 1 xhv ogfjiov xal xov x^'^<ova B li 8 x^l- 
vavxa dvzl xovxwv] xglvavxao xov M, xgivovxao de xovcf A, xglvav- 
xoa xov fdgova B corr. Schwartz |j 9 OiölTcoöog] Olduto MB, oiöl- 
noöi A del. Schwartz, cf. p. 237 adn. 1) [| 10 — 12 ixagloaxo — ioxoglaiq 
cm. M y 12 laxoglai^ agyelaia A \\ vaxegov — '^EVmvIxov om. M. — 
Nomina in fine loci commatanda esse inter se vidit Paulus Rabbow, 
gengthl. Gotüng, p. 164. 

Ab Eteocle igitnr condicione proposita fratri, at ant regnnm 
sibi eligeret ant opes, Polynices dominatione Tbebarnm remissa 
ogfjLov et x^^t^^« Harmoniae aeeepit et Argos decessit. 

Qnam fabnlam nnde Hellanicnm pntas assnmpsisse? 

Atque Welcker Episch. CykL II 342 sq. ramentnm illud 
Hellanicenm snbinncto Pansaniae loco IX 5 , 6 ita adhibnit^ 
nt Cyclicae qnam vocant Thebaidis partem reficeret. Qnaeqne 



Digitized by 



Goo^^ 



234 Bolandas Koehler. 

singula excogitarit explanaritqae, apud ipsum sospitatorem 
antiqaarum fabalarum illam ingeniosissimam reqniratis; meae 
proyinciae non nisi qaae ad ipsam spectant Lesbiam pato 
esse disceptare. Welcker igitar (y. praecipae pp. 342 et 343) 
hereditatis divisionem, quam ipsi antiqao carmini epico (»als 
echten Umstand*') opinatur vindicandami ubi primiim Polynices 
Argos decederety nondnm sibi fingit esse perfectam sed Oedi- 
pode demum mortno, cum Polynices a fratre invitatas, nt 
ludis fanebribus in honorem patris habendis interesset, noa 
cum Argia in matrimoniom Interim ducta Thebas revertisset 
— Quae quam vis cnm Hellanici fragm. 12 non plane con- 
spirent, quippe quem matrimoninm cum Argia initnm esse 
post divisionem demum hereditatis perfectam , eam vero 
ipsam primo iam Polynicis ex patria decessu divisam appa- 
reat finxisse, — tamen genuinam narrationem contractam quo- 
dammodo esse atque depravatam ad tempns quidem concedam 
seu ab ipso iam Hellanico, seu ab interprete Euripidis vel 
eins fönte. — Neque tamen possnm a Welckeri partibus stare 
qui Lesbinm huius fabulae formam Cyclica Thebaide expressam 
reddidisse arbitretur. Immo de qua sermo fit antiqui poematis 
partem aliter restaurandam censeo. 

Proficiscendnm autem a primis Ulis precibns diris, quibus 
Oedipus acerbissimo dolore affectus filios detestatur: apud 
Athen. XI 465/6 = fr. 2 Kinkel: 

(ig ov OL TCatgtit^ iv tj^elf] q)il6Tr)ti 

daaaaivT\ afÄq>OTiQOiat d* ael TtoXefioi re fiaxai t€. 
Huius autem devotionis, quam tanquam oraculum poStam 
credo certe voluisse iutellegi, Welckeri de restituenda hac 
poematis parte si sequimur sententiam, eventum fuisse noUom 
iam videtis: nuUa nimirum difficultate hereditas a fratribus 
foret dispertita ; non ob eam Polynices expulsus esset causam, 
quod de dividenda hereditate non posset conyenire inter fratres, 
sed alia quadam controyersia orta (p. 343). At ipsorum ex- 
secrationis yerborum, quam in poSmate ad effectum perduci 
necesse erat, diligenter habita ratione non potuisse duco fieri, 
ut pace fratribus patrimonii partes obtingerent aut omnino 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 235 

de dividendo illo inter eos conveniret. Itaque neqae Hella- 
niceam illam hereditatis divisionem puto in epico canuine 
expositam faisse, neqne qua imperinm ut altemis vicibas ad- 
ministraretur erat constitutum, Enripideam (y. snpra p. 233). 
Haec enim concordia aliqaantam certe temporis conianctos faisse 
fratres signifieat, cum contra expressis yerbis in oracnlo pro- 
nnntiatam sit: a(jiq>oTBQoi0i d' ael noXsfioi re ptaxai re. Sed 
ego qnidem indico in Thebaide, sicnt apnd Pherecydem ac 
Sophoclem/) Polynicem ab Eteocle ob controyerBiam ex ipsa 
hereditate diyidenda ortam statim expnlsnm esse. 

Cyclicnm igitnr poSma in hac quidem band paryi momenti 
re Hellanicns non est secntns. Adde qaod confirmet sententiam 
modo prolatam Hellanicumqne prorsas aliter sensisse atqne 
Thebaidis anctorem ostendat: apnd Lesbiam Eteoclem elucet 
plane innocentem depingi neqne qni merito fratemi belli inen- 
setuT incepti, Polynicem yero enm qni postea quamyis ipsi 
eligendi optione concessa tarnen fi-atri bellum intalerit; at 
Thebaidis poStam constat Polynicis fayisse partibns.^) Atqne 
vetQStissimam fabulam maiorem culpam contnlisse in Poly- 
nicem ex ipso nomine quod significet bominem ad rixam 
promptum effici ostendit Welcker p. 341. 

Hellanicnm igitur cum Thebanas partes yideatur secutus 
esse Thebanae etiam memoriae sese adstrinxisse in illarum 
rernm expositione licet colligere.') 



1) Sophoclem in Oed. Col. fundamento quasi niti Thebaide dicit 
Bethe p. 107, ad aliam tarnen rem spectans. — £x Oedipodis igitur 
precibus prorsas contrarium censeo effici atque colligit Bethe p. 108, 
cui (cohibenti tarnen de hac epici carminis parte iudiciam) illa devotio 
vel divisam esse hereditatem videatar indicare. 

2) Quod vere demonstrat Bethe cp. lY contra Welckerum; cf. eun- 
dem p. 101 n. 35. Probatur autem illud nostra quoque quam supra expli- 
cayimas de discordia inter fratres in Thebaide excitata sententia. 

3) Cum Thebaide rursus Hellanicus eo conspirat, quod Polynices 
apnd ülum videtur fuisse maior natu Eteocle: illius videlicet erat optio; 
de Theb. cf. Bethe p. 107, sed y. Welckerum p. 341. — Haud dissi- 
miüs Hellaniceae narrationis videtur fuisse Aeschylea: eum quoque maio- 
rem culpae partem dedisse Folynici apparet. 



Digitized by 



Google 



236 Rolandus Koehler. 

Boeoticam vero memoriam excepit Hesiodeornm vatnin 
thiasQS. „Hesiodo^ autem (in catalogis videlicet) apnd schol. 
^ 679 (fr. 62 Rzach) anctore , nt celebrandis Oedipodis ladis 
fnnebribus interesset, Argia quoqne Adrasti Argiyi filia Thebas 
venit. Atqne qaod omnino feminae fit mentio, ex natura et 
indole Hesiodei poSmatis satis explicatar. 

Qaa narratione in comparationem vocata licet fortasse 
coUigere qaonam Hellanicns omnino modo bellam inter fratres, 
qai pace antea patris hereditatem divisissenty ortnm esse sibi 
finxerit. Nempe Hesiodea fabnla haec fere videtnr enarrasse: 
Polynicem nna cum Argia nxore Oedipodis ludorum caasa 
Thebas cnm venisset, discidio inter fratres facto (nnm mnlie- 
ram calpa? In illnstrinm videlicet feminarnm Catalogis. 
simile forte qnid narratam sit Branhildae et Criemhildae rixae 
vemacula fabnla pervnlgatae) expnlsum, nt fratrem ulcisceretur, 
patriae bellum intnlisse. 

Guius fabulae vestigia reperimns apnd Pansan. IX 5^ 6 
(nbi OiSiTtodelag testimoninm qnod antea alins cninsdam rei 
gratia landatur, si ratione ac via progredimnr, ad inseqnentia 
qnoqne pertinere neqnit existimari). -^ Hellanicnm quoqne 
censeo illa enarrasse secutum Hesiodeum poSma. Unde illad 
etiam satis explicatnr Hellanicei apnd Euripidis interpretem 
fmstnli, qnod nimirum Argia apnd illum magnas qnasdam 
videtnr egisse partes: Argiae Polynicem narravit dedisse 
oQfiov et ;^£TcJra Harmoniae, ab Argia corrnptam esse Eryphy- 
lam (v. infra p. 240 sq.). Nonne optime haec videntnr quadrare 
ad Hesiodea carmina de illustribus mnlieribus conscripta? 

Atque ut breviter adstringam argumenta qnibus „Hesio- 
dum" Hellanici huius fabulae fontem fuisse commovear nt 
credam: primum quidem Studium quoddam partium Thebana- 
mm ; deinde mulieri Argiae quae videbatur tributa esse aucto- 
ritas; adde quod qua ratione exarserit apnd Hellanicnm fra- 
temum bellum, non satis potest declarari nisi narratione ad- 
hibita simili quadam eins quam exhibet Pansan. IX 5/6, haec 
vero prorsus qnadrat ad Hesiodi frg.62; neqne apud Hesiodum, 
quem primo inter Argivos et Thebanos amicitias intercessisse 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 237 

eluceret finxisse, Polynices, ubi primnm Oedipus abdicavit im- 
periOy ezpelli potnit, sed simillimo atque apad Hellanicom modo 
de dividenda hereditate necesse est inter fratres convenisse. 

Hac ratione nonne optime omnia inter se concinnnt? 

Atqae hand scio an illnd qaoqae hac liceat referre* 
Hellanicam snpra vidimas notionem habuisse Oedipodis ex- 
caecati. Ne ab Hesiodo quidem pato alienam fuisse hanc 
fabellam: si enim fratres ante patris mortem ad Patrimonium 
dispertiendnm accessemnt/) (atque aliquanto temporis post 
intelleximus Polynicem ut parentis funera exsequeretur in 
patriam reyertisse), parum idoneum illum fuisse qui resisteret 
tiliis aut moderaretur imperium ac fortasse caecum ideo- 
que regno cessisse coactum forte ab filiis (cf. cyclicnm po^'ma) 
patet; ceterum caeeitas cum tota Oedipodis fabula ita cohae- 
rere videtur ut diyelli omnino non potuerit 

Euripides vero quod ut supra dixi explicavit vice quadam 
versa administratum esse regnum ac Polynicem postea ex- 
pulsum, quodammodo coniunxit &bulam quae erat de divisa 
hereditate cum altera qua statim Polynices ex patria eiceretur; 
quam narrationem tanquam mixtam vulgata memoria fabularis 
excepit (Apoll, bibl., Hygin.). Itaque — si paulo liberius 
accipimus verba — scholiastae Eur. Phoen. 71 quam exeunte 
commento profert sententia: o^ev EvQCTtldrjg raig ovo lazo- 
Qiaig IxQtioaxOy ivxavd'a /ihv rfj ^EXXavlxov, vateqov ttj 0€Q€- 
xvdovg non prorsus caret yeritate. 

§ 2. De Harmonlae monlll. Sola Hellanici illa apud 
scholiastam Eurip. Phoen. 71 narratione quomodo Polynices 
oQfiov et nirtlov Harmoniae nactus sit plane explicatur. Nam 
ne ex ApoUodori (III6, 1, 2) quidem verbis: (pvyaöevd-elg ovv 
IloXvvelxrjg Ix Qr^ßwv ^x£y eig Ikgyog, rov %e oq^iov xai tov 
ninXov ?xwv qui factum sit ut Polynices patria eiectus orna- 
menta illa secum auferret satis cognoscitur. 

1) Si Oedipodem (Hesiodo et) Hellanico auctoribus etiam deposito 
rcgno yizisse cogitemus, Donne ideo „Oiölnoöoq" illnd scholiastae £ar. 
Phoen. 71 („ßaailelav Olölnoöoq" p. 233 y. 9) retinendum quis arbitretur? 



Digitized by 



Goo^^ 



238 BolaDdus Koehler. 

Neqne Thebaidis versione infringitar illa difficaltas — siqni- 
dem pntas difficaltatem — : nimirum band ita curavit epicnm 
poSma parvas istas atque levioris momenti res, aat fortasse 
Polynicem regni spe proieeta quas posset pretiosas atque in- 
signes res fecit corripientem.^) 

Communis memoria erat monili Eriphylam ab Polynice 
corruptam esse, Adrasti Argivi sororem, quae Amphiaranm 
coniugem commoveret, ut Adrastum secutus una cum Felo- 
ponnesiorum septem ducibus contra Thebas quamvis inyitas 
profieisceretur; eandem vero postea vestimento ab Thersandro 
Polynicis filio donato inductam esse, ut Alcmaeoni filio ne 
Epigonorum qui vocantur expeditioni deesset, persuaderet 
At Hellanico auctore cum et ogf^qi et TtiTtkq) a marito dona- 
tam esse noverimus Argiam Adrasti filiam nxorem Polynicis, 
duplex oritur quaestio: altera quomodo logograpbus Amphia- 
ranm ut Septem ducum expeditioni interesset commotum esse 
sibi finxerit; altera, unde illam mutuatus sit fabulae formam. 

Primo quidem obtutu de corrupta Eriphyla Lesbius omnino 
non videtur yerba fecisse. Satisque notum est Schleier- 
macherum ad Plat. rempubl. p. 608 ingeniosius quam verius 
coniecisse Stesichorum in carmine inscripto „Eriphyla*" adeo 
liberius rursum fabula usum esse, ut neglecta quae yulgo 
recepta esset narratione non coniugem prodentem, sed tan- 
quam heroinam illam patriae amore incensam dignamque cuius 
casus defleretur, depingeret; cf. Welckerum, Ep. Cy kl. p. 392, 

Attamen Stesichorum talem eius naturam moresque finxisse 
et mera coniectura est neque ad nostram attinet quaestionem: 
mythographum nimirum Siculi poetae fabulae qualem Schleier- 
macher excogitavit sectatorem exstitisse vix merito quisqnam 
coniciat. 

Si quidem Hellanicus omamenta Argos fecit afiferri, abuti 
etiam Polynicem eis necesse erat 

Amphiarai autem uxorem corruptam esse iam Odysseae 
XI 326 et XV 247 significatur, idque ab ipso Polynice: 



1) Bethe, Thcb. Heldenlieds p. 108. 



Digitized by 



Google 




239 



qood illnd q>Llov dvögog XI 326 yideatnr ostendere. Hellanicam 
igitar quam Homerns adambrat fabalae formam in snnm usnm 
non coDvertisse seqnitnr. Lesbii ergo fontem quam accnra- 
tissime fieri possit aperiamns necesBe est. 

Atqne circumspicientibus epicoram'poematnm argumenta 
qnibas adstrictum fdisse Hellanicum veri videatur non dissi- 
mile, dno occnrrunt Cyclicoram carminum titnli: &rißatg et 
'^f^gyiagdov i^^kaaig, qnibns diversa poemata significari antea 
negabatnr a viris doctis, nunc eis quae disputavit Ericns 
Bethe (Theb. Heldenlieder cp. III et IV) demonstratum esse 
censeo.') Qnamvis enim non omnia, qnaecanqae ille de 
restanrandis istis poematis protulerit, possint probari, has 
tarnen tres mihi videtnr Bethe apemisse memoriae discrepan- 
tias satis graves atqne idoneas qnibas diversae qnaedam 
eiusdem fabnlae snperstraerentar formae. Primnm enim 
in altera sno consilio saoqae arbitrio Amphiaraus videtar ati 
isqae esse, per qaem cuneta maxime gerantnr, id qnod con- 
cinit cum carminis inscriptione „^picpiaQaov i^dkaaig'' — in 
altera minus eminet inter ceteros atqne obnoxius est Adrasti 
imperio; deinde Tydeus et Amphiaraus in ea quae antiquior 
videatur fabnlae forma benevolis erga se utuntur animis, ini- 
micitiis inflammati sunt in altera; denique de ratione quae 
Eriphylam inter et Amphiaraum maritum intercedat eiusque 
culpa prorsus diversa enarrabantur duabus versionibus: id quod 
vasis quoque pictis probatur in quibus plerumque Amphiaraum 
discedentem ira atqne odio coniugis incensum videamus; band 
raro tarnen valedicentes etiam coniuges alter alteri nuUam 
profitentur invidiam. 

Poematis igitur de Amphiarai profectione compositi auc- 
torem, quem quolibet auro ab Adrasto Eryphylam cor- 
ruptam esse nee Polynici neque Harmoniae monili partibus 
assignatis collegit Bethe enarrasse, fnndamentum suppeditasse 
Hellaniceae narrationi eredi non potest: nempe siquidem mytho- 

1) Paraeneticnm Carmen l4/i(piaQdov i^ekactv intellexerunt Th. Bergk, 
DerelL Com, AU. anL p. 2 19 sqq. et Ottolmmiach, Klaros, ann. Fleck- 
eisen. suppl. XVII p. 172 sq. §9. 



Digitized by 



Google 



240 Rolandus Eoehler. 

graphus oQfiov et Ttinlov Polynicem Argos fecit apportantem, 
in a6am eas res vocatas esse necesse est idqae rebus gerendig 
attulisse momentum, quo illaram vim atque anctoritatem adae- 
quasse appareret regnum Thebaram a Polynice reiectam. 

In Tbebaide rursns quoniam ipse exsul Tbebanos Eriphy- 
lam monili sibi conciliavit, ne huic qnidem carmini addictom 
faisse Lesbinm efScitar, quippe qoi Harmbniae omamenta 
finxerit donata esse Argiae Adrasti filiae« — At forte quis 
dixerit Hellanicam videri duorum poematam narrationes in 
unam ita coartasse commodeque consociasse, at tarnen qaod- 
cunqae necessarium atque proprium faisset utriusque cannims 
servaretur: quod nimirum Polynices monile vestimentumqae 
Argos secnm apportasset, monili igitur illius Eriphylam ne- 
cesse esset corrumpi, ipsam hanc cum retineret fabulam mytho- 
graphum quod proprium fuisset Thebaidis non neglexisse; 
quod rursuS) cum Argiam monili fecisset condonari, aut ab 
ipsa hac aut ab Adrasto patre Eriphyla corrumpenda esset, 
eximie illud in !4ixq)LaQaov i^ekaaei narratum seryasse : non 
ipsum videlicet Polynicem corrupisse Amphiarai uxorem. 

Quod confundendarnm duorum carminum yersionum Sta- 
dium, quamvis ab Hellanici ratione non ita abhorruisset id 
spectantis, ut simplex efficeretur atque una fabularis historia, 
tamen hie quidem exitum plane probabilem quo acquiesceret 
ille vix puto assecuturum fuisse atque artificiosius res expedi- 
turum: non ad nummum prorsus convenisset haec ratio. 

Ne tamen vitio mihi vertas, quod commoratus sim lecto- 
rem deliberatione adhibita quae eventum adepta esset nnllmu 
aut qui dicitur negativum ; at nonne perfacile potuit existimari 
Hellanicus sectator fuisse cyclicae po^sis? nonne magnopere 
refert cognoscere illa poemata Lesbium non adhibuisse? 

Una autem restat qua progressi ad finem perveniamas 
via: ac supra iam intelleximus apud Hesiodum Argiam partes 
quasdam certe egisse, Hellanicum vero Boeoticis poem&tis 
nixum esse ad probabilitatem quandam videor mihi promovisse. 
Quae cum ita sint, Hellanicum hie quoque licet conclndere 
Hesiodeum carmen secutum Argia usum esse Adrasti fili^ 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 241 

qnae oq^ffi aliqaando ipsi ab eoninge donato Eriphylam in- 
dnceret at Amphiaraam maritam ad expeditionis societatem 
eommoveret*); iteram igitur Lesbinm exemplo sese 
adstrinxiBse catalogornm Hesiodeornm. 

In Epigonoram qoi vooantnr fabnla similiter atqne antea 
oqii(f Harmoniaey tanc nink(fi Eriphyla ab Polynicis filio 
Thersandro corrupta esse narrabatar; apnd Hellanioam quo- 
qua yestimentum illad in usam vocatnm sit, sed tone etiam 
Argia ab marito antea illo donata intercedente. 

§ 3. De expeditlonibiis contra Thebas fftctis eamm* 
que ftociis« 

a) De Parthenopaeo. Mneller nondom notionem habet hnins 
Hellanici frnstuli: Scbol. Eur. Phoen. 150 (Schwartz): 
IlaQ&evoTcalog: <os dk ^EXXavixog, Meikavlunfog tov ^A^q>ir 
iapLomog toi ^Etcoxov %ov ^Agyri^cov tov Krjq>iwg %ov Iloaei- 
düvogy fitjTQog dk !d%aXavTrig tilg ^laaov. MTA. 

1 fistXivltovoa M, fiBiXuavoa T 1 2 xov t d^nov Schwartz 1 3 vfjg 
om. MT. 

De Parthenopaei origine duae erant fabniae: ant Argivam 
eam faisse atqne Talai filinm Adrastique fratrem, ant Arcademi 
cum natns esse traderetar ex Atalanta venatrice. Atqne quam 
priore loco commemoravimas genealogia ab Hecataeo et Anti- 
macho nsnrpata, ab tragicis vero poetis dissensionis conten- 
tionisqne gratia band raro vindicata antiqnior videtnr indicanda 
e88e(Beth e p. 48 s.), cnm altera, quam yelnt Hellanicns com- 
probavit,^ tragoediamm anctoritate in commnnem memoriam 
recepta sit Ex epico antem carmine pnto illins genealogiae 
Lesbinm snmpsisse notitiam: ex Tbebaide (sie Bethe p. 88) 
vel poemate genealogico. — Atqne qnin mythographns heroem 
illmn in Septem dncnm adversns Thebas iter facientinm nnmero 
habnerity dnbitari non potest, etsi non nisi stirpis ordinis ab 

1) Ab Aigia Eriphylam corruptam esse naiiat Mythograph. Tat. II 78 
cv» 1 151 et 152. 

2) Praemonet videlicet vel scholiastae testimonium ne quis HeUanicum 
forte narraTisse conieiat de duoboa Parthenopaeis atque antiqulorem fabulam 
secatam Talai filinm eam intellexisse qoi Thebanae interfoisset ezpeditioni. 

Leipziger Stadien. XYIU. 16 



Digitized by 



Google 



242 Rol&ndos Koehler. 

Hellanico explicati Bcholiasta testis ezstat; et in alio qaoqae 
renun contexta illins enm fecisse m^ntionem inde evincitar, 
quod de Arcadia fasing exposnit (schol. ApolL Rh. 1 162 « 
fr. 59: ^Ekkdvixog iv tqJ Ttegl !d(jifux8lag\ abi non potuit facere 
quin de maliere illa yenandi eximio studio atqne gloria in- 
signiy pulcherrimi filii matre enarraret (cfl schol. Apoll. Bh. 
I 769 -" fr. 60, qnanqnam Hellanici anctoritas ad verba soU 
ano Malvakog %ov ^Qxdöog pertinet) einsqne progenie. 

Hellanicns igitar, cnm ex Arcadia illins dnxisset originem, 
nt non Argivos solum, verum exteros etiam duces expeditioDi 
contra Thebas üaciendae sibi finxerit interfuisse sequitnr. 
Preller autem (GWecA. ify/Ao/. U^ 355) veteres poetas epico8 
nondum dicit habnisse notitiam exterorum praeter Argiyos 
heroum ut Thebani belli sociorum. Quos auxiliatos esse non 
tragicos demnm poStas sibi excogitasse cum nomina docent 
Septem ducum tanto concentn electa moresque, quibus quem- 
que usum esse adeo constanter illustretnr^), tum Hellanici 
illa de Parthenopaei stirpe expositione novum assecnti sumns 
testimonium.') 

b) De Adrasto. Adrastus Argivornm princeps Hellanico 
quoque auctore (schol. Pind. Pyth. VHI 68: n^oveQoy nh 
iaoj&7] fiovog' xötä öh %iiv öevviQav aTQavelav fcavtwv au^iv 
T(üv, ainog fiovog %bv vlov anißaXev, ^iytaXia, wg q)i]aiv^Ei.i'Ci' 
vt'Kog, Xiyojv h rUaayic Trjv avf^ißokfjv yeyevija&ai) unus ex 
Septem ducibus omnibus perniciem effagit Quod uniyersa 

1) Quo consensu communem significah fontem atque epicum Carmen 
recte vidit Bethe p. 88 sqq. 

2) Saus memorabile duco Herodotum semper vocare Aigivos et 
eos qui cum Polynice contra Thebas iter fecerunt: 767, 1X27, et qoi 
solent vocari £pigoni: V 57 et 61; neque omnino ab rerum scriptore osar- 
pata est voz "^Enzd inl 6rißa<;. Fabulosis enim et commenticÜB rebus 
coDSulto intermisBis expeditionem Septem ducam tanqaam pugnas inter 
Argivos et Thebanos commissas voluit intellegi; at epica po^mata, qa&^ 
quidem ad maiorem artem atqae eruditionem provecta fuerint, ad ampUores 
gerendas res variaram etiam gentium heroes consociatos fuisse fingoot; 
Hellanicum vero, quippe qui diTersarum terrarum fabulis inter se cod- 
inngendis et coartandis operam daret, illorum asseclam yidebamus ezstitiflse. 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Hellanicea. 243 

£Ekbalari memoria traditom erat: nempe Usener et Bethe 
{Heldenlieder p. 65 sqq.) qnae dispatarant in antiquo carmine» 
eai index fiiiflset l^fiq>iaQdov i^eXdaei^ Adrastam una cum 
ceteris diem sapremiim obisse narratum fnisse, fateor param 
mihi fidei fecisse. 

c) De Aegialeo. Sicnt ex Septem heroam pugna miam 
Adrastam sospitem narravit discessisse, ita ex Epigonis nnum 
Aegialeum filiam illius Hellanicus (fr. 1 1) aactor est perisse. 
— Atqne illam tmic mortnam esse etsi inter omnes constabat 
fabnlaram aactores, non eodem ii concentn solum eam inter- 
läse contendebant. Qaod primus testatar Pindarus Pyth. VIII 52. 
At Paasanias IX 9, 2, cum Epigonomm tamnlam apud Olisan- 
tem exstruetnm commemorat, de Promachi Parthenopaei filii 
morte facit verba. 

De toto Argivoram exercita nonnnllos occidisse milites 
ne Hellanicns qaidem denegarit: et mythographam et qui 
epicam poäma inscriptum i/iXxfiatovlg confecit et Pindaram, 
cum neminem excepto Aegialeo necatam esse enarrarent, non 
nisi excellentium dacum consentaneum est habnisse rationem 
gregarionim militam mnltitndine neglecta. At ex ducibos 
unam Aegialenm necatam esse at antiquiores poStae mytho- 
graphiqae sciebant, ita Paasanias qaomodo factum esset ut 
plane recederet a memoria vulgari probabant Welcker 
p.398 et Bethe p. 113,9. 

Sicut decebat rerum scriptorem, Hellanicus locum quoque 
pugnae commemoravit: apad Olisantem scilicet proelium The- 
banos inter et Epigonos commissum esse. Quam notionem 
ei fabulae formae attribuendam esse Bethe p. 113 dicit ab 
Pausan. IX 5, 13; 8, 6; 9, 4; Herod. V 61 usurpatae, qua Lao- 
damas Thebanornm rex non interisse pngnans, sed cum The- 
banae gentis parte emigrasse traditus sit. Hanc autem versi- 
onem originem ducere ex epico poSmate. 

Tamen etsi vere virum doctum Pausaniae expositionem 
simplicem esse atque unam probasse concedamus/) Hellanicum, 



1) Ceteram Bethe ipse p. 113 n.9 concedlt loci pugnae in altera 

16* 



Digitized by 



Google 



244 Rolandos KoeUer. AnalecU Hellanicea. 

qnod in commemorato loco pngnae epicom forte cannen secatoB 
esty minime ef&citar qnaecanqae praeterea illic enarrata erant 
et apnd periegetam explieantar singiila qnaeqae excepiase ac 
de LaodamaDtis et Thebanomm migratioiie etiam dixisse: 
nempe illiiis intererat varÜB fontibiiB sea regionU cniiisqne 
fitbellis sea nno vel complnribiis epicis poSmatis in nsom 
Yocatis nnam confonnare tanqnam historiam. Hie vero ae- 
cedit nt Glisantis mentionem ipsios illins terrae cnidam memo- 
riae logographns potnerit debere, ab tnmnlo neeatomm mili- 
tnm quem ipse illic fortasse visit profectae. 

qaoqae fabulae forma, qua Laodamaa traditui esBet occidisse, popolos 
autem sine illo dace emigrasse, potaisse fieri mentionem. 



Digitized by 



Google 



Gapat II. 

De Hereule. 

§ 1. De Hercule et Thestll flllls« Fabnla erat apnd 
Theepios Hercnlem adulescentem com leoDem ingulasset qni 
Amphitryonis parentis Thespiiqne (vel Thestii secandnm Hella- 
nicmn, v. Prelleram, Griech. MythoL IP 180 n. 2) regis 
greges in monte Githaerone pastos depopnlasset, ex Thespii 
qainqnaginta filiabos totidem gennisse filios. De qaibns nni 
nomen erat Stephanephori anctore Hellanico fr. 4 = Harpocr. 
8. V. 2%€<pav7j^6Qog: 

2T€q)avrjq)6Q0v fiQ(pov, wg eotxev, 7]v iv ralg jrf^'- 

vaig. eXrj S* av o JSTecpavrjfpoQog fi%oi ttüv 'HgmiXiovg vliiov 
elg Tc3v yBvoiiivtav Iz tcJv Geaziov ^yariQwv , ov fivrifio- 
veiei ^Elldvixog iv i OoQiovldog' rj [xrinoxe tov ^^mxov 
5 2T€q)avrj(p6Q0v to fjQ^ov rjv, ov TtaXcv 6 avzbg 'Ellaviriog 
kv ßi ^uätd-ldog juifivrjrat.- cf, Soid. 8. V. 2Ts^ayrjq)6Qog, et 
Phot. Lex. 8. eodem v. p. 537 P. 

3 BBarlov Epitome Phot. Said., ^vsazlov ACG Aid., Sviazov B || 
3—4 ov fivrjfiovEvei — ^ogwvlöog om. Said. Phot. l ^ iv ß^ coniecit 
Preller, sed v. Gatschmidium kl. Sehr. IV p. 31^ || 'Arrixov] aatixov 
Epitome Phot. Said. 

Atque HellanicniD, caias maxime interesset explicare stir- 
pium ordines, omnes qainquaginta filios nominatim enumerasse 
— id quod factum est apud Apollodorum quoque bibl. II 7, 8 — 
contendam. 

Meram coniecturam esse fateor, quam tarnen liceat mihi 
proferre, in eadem fortasse habendum esse genealogia eam 
Dencalionem , cuins praeter notissimum illam ex dilnvio ser- 



Digitized by 



Google 



246 Rolandas Eoehler. 

yatam mentionem fecisse Hellanicnm anctor est seh ol. A pol- 
Ion. Rhod.mi087:') 

^lafcetiovlör^g: ix. zivog yvvaixdg 6 ^evKaUwv eyiveto 

ÜQO^ri&Bi ceaioiTcrjrau %oxi dh xai ezBQog JevvMXliav^ 

tzbqI ov ^EXkdvixog latoQsly %al aXXog 6 Mlvtoog, nsQi ol 

OeQexvdrjgy y,al riraqxog 6 '!/ißavTog, ol fivijfxoyevei ^AqI- 

öTiTtnog iv HdQxaÖLXOlg^) 

Deacalionem nimirnm qnendam Hyginiu (fab. 162) inter 

Herculis filios enumerat^ quamvis ex Thespiade aliqna eum 

genitum esse non tanta fidacia Sybel apnd Boscberam lex, 

I 997 ex yerbis Hygini adeo depravatis debnerit elicere. 

Neatrnm aatem nomen nee Stephanephori nee Deacalionis 

qaod in ApoUodori loco snpra commemorato inveniatnr, non 

miram est; nempe nihil impedit, qaominos varia ab diversis 

auctoribas prolata esse nomina credamuS) praesertim eollatis 

eis qoae Hyginns 1. 1. coUegerit 

§ 2. De Hercnlls contra leonem Nemeaeom pngiia. 

Ad Herculis pagnam cnm Nemeaeo leone initam veri simiUi- 
mum est spectare fragmentum ab Steph. Byz. s.y. Bifxßiva 
servatam: ^ElXdnxog dh Bifxßivav xai noXiv (prjolv,*) Quo 
ipso loco prope Nemeam sito cum leone decertatnm esse sae- 
pius videntur antiqui scriptores, certe antiquiores enarrasse: 
Panyasis de „BefißivrJTao Xiovrog " pelle verba fecit (apnd 
Steph. Byz. 1. L = fr. 1. 2 Kinkel); cf. Herculis ipsius de pugna 
narrationem apud Theocritum XXV, praecipue v. 220. 

§ 3. De Abdero. De Abderi iuvenis praecipue Hercoli 
dilecti nece crudelissima Hellanicus auctor est apud Steph. 

1) Desideratur fragmentum apud Muelierum ceterosqae. 

2) Quo ApoUoniani interpretis testimonio adhibito non licet denegare 
etiam de ceterorum Deucalionnm uno vel altero Hellanicum verba fecisse 
yelut de Minois filio, quem satis insignem fuisse sciamus : si quidem minime 
omnium ex interpretum silentio quicquam licet condudere; sed et HeUa- 
nicum et Pherecydem (fr. 5 MM.) de clarissimo Deucalione Pyrrhae con- 
luge constat enarrasse. 

3) lam Mueller FHG IV p.630 recte usus est frustulo. 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Hellanicea. 247 

Byz. 8. V. !^/?5ijßa ■= fr. 98M.: "AßdriQa, TtoXeig dvo. f} iilv 
@Q<p:rjg, ciTto Üßdi^Qov %ov vlov 'EQfiov (HqLiiov libri, em. 
Meineke) ^Hgaxkiovg iQWfiivov, ov al Jio^riöovg iTtnoi die-- 
GTcaaavtOf (ig ^Elldvi:iog xal aXkoi q)aalv. 

Lesbius igitar illa narratione secatas est valgatam fabnlam 
qnalem perhibet Apoll, bibl. II 5, 8. Quare ne qnis opinetar 
Hellanicnm fontem esse ApoUodoreae expositionis — videas 
qaae dispntata sunt in „Hellameeis" (PhiloL- Eist. Beiträge, 
Curt Wachsmuth zum sechzigsten Geburtstag überreicht, 1897) 
p. 75sq. — etsi similia qnaedam in Hellanici ramento et 
ApoUodori loco deprehendnntur verba CHQcacXiovg igdfievog 
apad ntrnmqne, diaaTtaoaa&ac — IniaTtaoaod-at^ qnae tarnen 
tritiora sunt quam nt rationem uUam inter eos intercedere 
possint comprobare. 

§ 4. De Hereulis adrersas hydram Lernaeam can- 
cnimqne pngna. Hell. fr. 40 — schol. Plat. Phaed. 
p. 89C (p. 895 ed. Baiter-Orelli-Winckelmann): ^Hgodwgog dk 
TLal'Elkavixog q)aaiv, wg ove rrjv^'YÖQav^HQaxXrjg avjjgei, ttjv 
"Hgav airtp xoq'aIvov itpogiurjoai , nqbg ovo dl ov övvafievov 
fiaxeo&aL av^^a%ov InvKaXiöaad-ai tov ^lokeuv, xal ivtevd-Bv 
^rjd'TJvat TTjv TtaQOi^lav (seil. uQog ovo ovö^ 6 'HQcmkrjg), 

Gancrum igitur lunonis iussn hydrae cum Hercule pugnanti 
auxiliatum esse Hellanicus narravit lUius adiutoris notitiam 
habnisse iam Hesiodum Theog. 314 sqq. -- id quod vult Wila- 
moYitz, Eur. Her, P 51 n. 86 — ex lunonis ira lolaique 
auxilio commemoratis non efficitur: lunonis nimirnm adversns 
heroem odium vel inde satis elncet, quod hydram illa ipsa 
aluerat: ctTtkrjTov xoriovaa ßlr] ^Hgoxkrjelrj (v. 315); lolaus 
autem contra ipsam hydram subsidio venit amico, cum capita 
illius ambussisse dicatur. cf. Diod. IV 11 §§5—6, ubi nil 
additur de cancro. 

At Panyasis narraverat de altero illo Herculis hoste: 
apud [Eratosth.] Catast. 11 — fr. 3 Kinkel: KaQxlvov: ovtog 
doxei iv tolg aoTQOig te&rjvai öi* ^'H.Qay, oVt iiovog ^HqokXbI 
rc5y aXXwv av^fiaxovvTO)v, ots Tijr vdQav avjjQBi, h, rijg Xl^vrjg 



Digitized by 



Google 



248 RolaadoB Koehler. 

ixTtrjdf^oag edaxev avsov %bv Tvoda, xa^aneQ q>rjGl Ilctvvaaig 
kv ^HqcmXelff. &vfi(ü^€lg d^ 6 'HQoxk-^g öoK€l %f^ uodl owd-ka- 
aai avzov, 

Inter Panyasim et Hellaniciim permagnum apparet dU- 
crimen: apad hone Cancer missog est ab lanone, lolaas tone 
demnm ab Hercale arcessitnr; apiid Panyasim manifestnm est 
sna sponte cancrnm saccnrrissei lolaam (comprehensnm illo 
tüv alk(ov avfifittxavvT(Ov ] Graleni coniectora rov^Iokaov ovfi- 
fiaxovvTog propter illnd fiovog voci ailoi oppositnm abicienda 
est) iam antea amici fuisse socinm. Eadem vero discrepantia 
qaoniam est ApoUodomm inter bibl. II 5, 2 et Halicamassensem 
po^tam, non merito mihi videtar Bic. Wagner, Curae nu/thogr. 
p. 156/7 ex concentn verborom idcmev — %6v noda (Fan.) et 
daxvwv %ov noda (Ap.) similitadinem qaandam Apollodoreae 
et Panyasis narrationis statuisse, praesertim com ex illoram 
yerborom commoni usa nt nimis nsitatomm nee proprii cains- 
dam coloris qnicquam prae se ferentium nihil deberet ef&ci. 
At cnm Hellanico conspirat bibliothecae auctor, neqne adverser 
si quis in hac expositione Hellaniceam qnoddam subfnisse 
Apollodori fonti coniciat. 

De cancro iUam hydrae adintore narrationem ex satis 
antiqao nee paryae anctoritatis carmine originem dncere inde 
colligitnr qnod qnantmn illa valuerit intellegimus ex ana- 
glyphis ac vasis pictis qoae pleromque illam fabnlae formam 
exhibaerint: cf. Wilamovitzium 1.1. et Fartwaenglernm 
apnd Bosch. I 2198. 

Hellanicnm igitnr illa fabula proverbinm 7tq6g ovo oid^ 
6 'HQrjxi.rjg interpretatum esse ex ipsis evincitnr scholiastae 
Piatonis verbis (^rj&ijyai)] et apte conferas fr. 115 «» Zenob. 
proY. V 61, abi etsi non aperte dicitnr logographus ex Pitanae 
casibns proverbinm nivavrj ei^l explicasse, tamen non negle- 
xisse enm hoc aXxiov videtar conclndendnm. 

Satis antiqnnm esse illad proverbinm cognoscitor ex 
Archiloch. fr. 144 Bergk; nee tamen qna ille usus sit expli- 
catione scimns. Variis videlicet modis a viris doctis circum- 
ferebatar explanatam, sen spectare illnd pntabant ad Her- 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta UeUanicea. 249 

cnlem ab Pherandro et Elato pügna yictum, seu ad pericnla 
ab Molionidibns heroi intenta (y. schol. Plat. 1. 1.), seu ad 
hydrae cancrique rem. Caius explicationiB antiqnissimi testes 
exsistunt Hellanicos etHerodorus: qnoram atram alter auctor 
etiam fnerit an ab priore qnodam scriptore exceperit nterque 
nescimns. Secatns aatem est illos Fiat Phaed. 89^ et Enthyd. 297. 

§ 5. De Hercnlis adrersns Stymphalidas aves pngna. 

schol. Apoll. Bhod. II 1052 — fr. 61 M.: Oegeyivdrig di 
q>r}Otv ov yvralxag, aXk^ ogvi-S'ag elvac xal avaiQ€\^i]vat TtQog 
^Hgcnckiovg fckaTayrjg do&elatjg avT(fi Ttqog to nxvTtelv ymi Ix- 
q>o߀iv cevrag» bfiolcog xal ^EXkaviiMg q>rjacv (rijr öh 2TVfi- 
(paXlda klfivqv q)aal dia ßeqid'QVJv ixdod'elaav ^rjQaV'S^vai). 
Qaod sappletur atqne accaratias illnstratnr scholio y. 1055: 
fpaol ök avTfjv (seil, n^v nlaTayrjv) ^Hq)aLaT6tevxrov ovaav 
"^HqokXbI naQct Trjg Id&rjväg dod'ijvai. 6 51 ^EXXdvinog qnfiaiv 
eavT(p Tcaraoxevaaai. 

Ex scholiastae testimonio perspicitur nee Pherecydem 
neque Hellanicam Mnaseae illam enhemeristicam qnae dicitnr 
fabalarmn explicationem sibi asciyisse, qni non ayes, sed 
malieres Hercali non obsecutas fnisse Stymphalidas contendit. 
Neqne omnino eam Lesbium fnisse qni ntiqne hnmanae rationi 
quodammodo eomprobandas opinaretnr fabnlas, iam docnit 
Gntschmid p. 322. 

Ipsnm igitnr Hercnlem crepitacnlum quo fngaret ayes 
coBfecisse Lesbins memoriae prodidit; qua re commotns Vul- 
cani et Mineryae illum subsidio nsum esse aut negayerit aut 
certe reticuerit, yix satis perspicitur; illa ratione airiov quod 
yocatnr nnm forte exposuerit, in medio relinquendum. 

De ipso heroe illins rei inyentore Diodorus qnoque IV 13, 2 
narrat, atqne haud scio an tanquam Hellaniceum illud ex hac 
Diodori expositione liceat elici. Tamen totam quam de Stym- 
phalidibns ayibus rerum scriptor exhibet fabulam ex Hellanico 
(quamyis alio quodam intercedente mythographico fönte) hau- 
stam esse minime inde effici iterum iis, quae in „Hellamceis*' 
{Beiträge 1. 1.) explanata sunt, comprobatur. Atqne omnino 



Digitized by 



Google 



250 Hoiandas Eoehler. 

Diodori vel potins Diodori anctoriB in fabolis de Hercule 
enarrandis fontem Hellanicum minime esse dacendnm ex dis- 
crepantiis gravioribas inter atriasqae narrationes saepius inter- 
cedentibus recte coUegit Carolas Laetke, Pherecydea p. 48, 
n. 3. Nihil tarnen impedire, quominns certa cuiusdam scriptoris 
ramenta inveniantur atqae investigentur in compendiornm fabn- 
lis undeenmqae congeBtis, loco paulo ante landato videtar 
mihi comprobatam esse. 

Quod vero Apollonins quoqne Rhodius (II 1055 sq.) Miner- 
vae snbsidium silentio praeterit, inde satis explicatur, qnod 
po^tae hoc qnidem loco atiqne intererat alterins anxilii nnllam 
fieri mentionem : e re potins ille dnxerit tnnc qnidem, ut ipsi 
angnstiis sese liberarent, celari Argonantas de Minervae erga 
Hercnlem beneficio. 

Utrnm necatas an fngatas esse aves sibi finxerit Hella- 
nicnsi in dubio est; duplici videlicet narratione ntebantnr 
mythographi: aut expnlsas illas ex Stymphali regionibns 
(velnt Pisandr. et Diod.) ant sagittis interemptas esse id quod 
in anaglyphis videmns exaratnm; confadernnt vero alteram 
cum altera et Apoll, bibl. et ante enm Pherec; ojaoIwq antem 
xäl 'Ekldvtxov (pavai dicit schol. Apoll. Bh. II 1054. Fortasse 
igitnr Hellanicus qnoqae dnas fabulae formas miscnit; sane 
discrepuisse illnm qnodammodo cum ApoUonio, qni fngatas 
sibi finxit aves, ex scholio videtnr coUigendnm. 

Minime certe Hellanicns inciles fossas Hercnlem percnssisse 
ad exsiccandnm lacnm Stymphalnm auctor erat, id qnod con- 
tendit Wilamovitz, £t/r, Her. 12 63, qni scholiastae extrema 
Tfjv de 2TVjnq>aUda Xl^vrjv q)aai öia ßegid-giov höoS'elaav 
^rjQavdijvaL ad Hellanici anctoritatem antea laudatam videtar 
revocare. Attamen eins qnae vnlgari prndentiae satisfaciat 
fabnlarnm interpretationis stndinm coniectnra Hellanico minime 
licet ingeri. 

§ 6. De Geryonls bnbns. De Geryonis bnbns ab Her- 
cnle arcessitis Hellanicnm verba fecisse apparet ex fr gm. 41 M. 
= Schol. Hes. Theog, 293: 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 251 

Tov EvQvrliava q^rjoiv ^EXXavixog yeyevrjod'ai^ ano üdqeog 

et frgm. 97 —> Dion. Hai. Ant Born. I 35: 

'Ek?,dytxog de 6 ^iaßcog (ptjaiv ^HgayMa rag FrjQvovov 
ßovg ccTteXavvovra elgldqyogy iTteiörj ng avT(p ddfialig cctvo- 
CY,LQ%rioag riig ayiktjg h ^Iraklf iovri ijör] q)tvywv dijj^e 
zriv Mrrjy xai rov ^era^v dtavri^afisvog noQov T'^g d'aXaTtrjg 

5 elg ^ixeXlav ag)/x€TO, iQO^evov aal Tovg inixvjQlovg , xa&^ 
ovg ixaOTote yivovio diaixwv rov dafiahv, eX niq rig avrov 
iwQoxLjg ei'ij, rwv rfjde avd-Qciftwv ^EXXadog ixlv yXdrrTjg 
oXiya ovvUvrwVy rfj ök 7ta%Ql(fi qxovij Ttard rag firjvvoeig 
rov ^(pov xalovvTCDv rov ddfiaXiv ovlrovXov, Sotcsq xai vvv 

10 )Jy€rai, iTtl rov ^(^ov rijv %üißar ovo^aüai naaav oarjv 6 
iaiiakig öirjXd'ev OviraXlav. fisraTteaelv öi avd xqovov rrjv 

1 Tovq B 1 3 iovxr, attende ionicam formam || di'g^e conieci, öi^qb 
libri, öiixxB Meineke ') | 5 del tovq imx(oglovg] Cobet („obserw, crit. 
et palaeogr. ad Dion, BaL ant. R,'* Leiden 1877, p. 29) maluit xovq 
aü imxofQlovg^) | 10 inl B, dnb rell. 1. 1., qua in re pleramque dis- 
crepant codd. A et B 11— 12 tr/v ovo/^aaiav om. B 

1) Vox Siaigsiv — quod ex gennina Yocaboli notione satis perspicitor 
{(xigciv <— toDere) — non tarn peragrandi quam traiciendi habet vim, si 
coniimcta est cum accusativo loci (profidscendi quoque simpliciter, si 
coDioncta cum praepositione). cf. Polyb. I 37, 1 : xal Sidgavteg rov nogov 
cla<paX<5Q. I 39, 1 : xal öidgavtsq elg zijv SixeXlav, V 16, 5: o 6h ßaai- 
levq dvax&elg navtl tip aroktp xal öidgag zov xohiov. Apud Dion. 
ipsum: ant Rom. I 51 p. 129R.: Xbqov xal avto&i rijg U.<pgoölrrjg lö^od' 
fifvoi öiaigovai Tov^Ioviov, I 11 p. 31R.: OivoaxQog xazaaxevaadixsvog 
öialQBi rov ^oviov, At dxzjjv diaige iv = „oram traicere*' nullo modo 
potest dici. — Immo optime qnadrat vox diaxxeiv notione usa cum im- 
peta transeundi, peragrandi; neque abhorret a Dionysii genere dicendi 
paulo magis poeticis nonnumquam atque rarioribus verbis omare studentis 
orationem. -- cf. Herod. 1V134: xexayfiivoiai öh xoiai Sxv^oi kayog 
k x6 ßiaov övqtie, Soph. 0. R. 208 : ^v alg Avxi^ ogea öiaoaei» — 
Videtnr autem flagitari tempua aoristi. 

2) Qua transpositione (praesertim hie, ubi paulo post verbis „xad- 
ovq kxdaxoxe yivoixo" idem fere diceretur ac verbis xovg del imxofglovg) 
certe non opus est, quoniam multa exempla eiusdem vocabulorum ordinis 
exatant, atque eo quem tractamus loco Codices ezhibent: v. Krueger, 
kriech. Sprachl. § 50, 10, n. 5; ad Dion, Bistoriogr, p. 252. 



Digitized by 



Google 



2Ö2 Rolandns Koehler. 

ovo^aalav eig xo vvv axfjfia ovdkv ^av^aorov, iTtei xai 
Twv 'EXkfjviXüiv noXka rb naQanX-qaiov Ttiftovd-ev ovofiocrwv, 
nXijv eXtcB dg ^Av%lox6g q^rioiv kn avögog fffepLovog, 07t€Q 
15 Xa(og xal nt&avwiBQov laziv, €X&^ wg ^ElXavmog otevai Irtl 
%ov tavQOV rrjv ovofiaöiav Tavtrjv ^ox^^ ixeivo ye l| afiq>oiy 
d^Xov, Ott xcrra r^y 'HgcncXiovg '^Xatlav rj fiixQi^ jcgoa^ev 
ovTtog (ivofiaadri. 

15 inlBf and A | Verba inde ab (jisraneceZv 6h ava XQoyov (t. 11) 
ipsias Dionysii esse liquet» id qaod yel comparatione illa insequente 
Antiochi et Hellanici Bententianim demonstrator. 

Erythiam antem Hercnlem, nt Earysthei imperimn ex- 
seqaeretur, profectnm esae Lesbrnin qnoque aioat poetas (velat 
HeBiodum) mythographosqne narrasse ex Erythiae nomine 
matris Earytionis, qai Geryonis greges cnstodiebat/) licet 
coUigere; praeterea qaoniam tantopere Hellanici de cninsqne 
genealogia certa qnaedam intererat pronnntiare, nt Enrytionis 
parentes nominaret, Martern^ dico et Erythiam, ipsam hanc 
filiam faisse Geryonis contenderit, id qnod ab nonnnllis memo- 
riae proditum est, atque terram ex illins nomine esse appellatam. 

Fabnla qna Hercales cum Geryonis bnbns per Italiam qnae 
postea nominaretnr iter fecisse tradebatnr, Hellanicns nsns est, 
nt nomen Italiae qnod ad eam tantnm paeninsnlae partem 
novisset pertinere qnae ad meridiem maxime spectat , decla- 
raret Atqne secnndnm Dionysinm Halicarnassensem ant. Rom. 
135 primns etiam videtnr fnisse illins veriloqniianctor; certe 
satis docto Uli antiqnarnm remm Romanarnm investigatori in- 
star Lesbins erat eornm, qni ista ratione Italiae nomen oona- 
rentnr explicare. 

Bernh. Heisterbergk in libro „Uel/er den Namen 
Italien'' 1881, p. 57 sqq. hnins explicationis cansa Hellanicnm 
andacter interpolasse contendit fabnlarem de Hercnlis rebns 
memoriam: taurnm ex grege elapsnm, heroem enm persecntnm 
esse ipsam logographnm ementitnm tanqnam antiqnae memo- 

1) fr. 41; in Deianirae quoque et Herculis renun expositione fiorytion 
quidam commemoratar praeter ülnm, centaanis virginumque raptor. 

2) Serrius quoque ad Aen. YÜI 300 patrem hone fuisse iUias dicit 



Digitized by 



Google 



AnalecU HeUanicea. 253 

riae fabalam enarrasse. — Sed primo obtntü minime necesse 
est qnae ipse ezcogitarit Lesbias tarn late porrigamus, nt 
tanri etiam fabellam opinemnr illam fabricasse: qaa contra 
iam promalgata nixus nominis enodationem ille propo8uerit.*) 
Potnit certe taari fabnla sola ac per se componi nnlla snper- 
stracta etymologia — sicat Boeotica Cadmi bos minime ab 
initio coninncta fait cum terrae veriloquio'): illiuB ex mytho 
potius yidentnr receptae esse partes. Nee desiderabimns pato 
infira caasam hnins de qua sermo fit fabnlae fiogendae. Sed 
re yera etiam exstitisse illam sine yeriloqaio speramas nos 
ostensaros. 

£x8tat sane alia de Hercnlis in Siciliam expeditione fa- 
bnlae forma, qnae et etymologia illa yacet nee yitnli nllam 
habeat notitiam elapsi, nee possit habere: apnd Diod. IV 23 
§ 2.') Ubi Hercules arreptis tanri alicnins comibns — qnae 
mythi cuinsdam antiqai integumenta yidentnr accipienda esse 
— fretnm Sicnlnm transyectus postquam ad montem Erycem 
peryenit, pngnam suscipit proyocatns ab terrae domino cnins 



1) Gerte haec dao praesto esse opas erat logographo, ut etymologiam 
enuclearet: primam qaidem nomen OiixaUaj deinde Yocem Yitnlus quidqae 
yaleret 

2) Boeoticam certe bovem antiqoitus cam Cadmi fabala coniunctam 
fuisse posse ipse concedit Heisterbergk p. 61. — Quod vero vir doctus 
Bummam viin attribuit ei notioni, quae et in Hell. fr. 97 et in schol. P494 
usurpata sit, boves videlicet totampercurrisseterram, qua deprehendatnr 
Hella&ici duplex eommentom, minime ea re totam de taaro narratiunculam 
fabricasse Helianicum demonstratar, non yeriloqulam solom inde dednzisse; 
nam nihil impedit quominos mythographum totam pervolasse terram 
bovem, quo magis illostraretar etymologiae auctoritas, putemas pressisse. 
— Getemm cf . quae supra cp. I § 2 exposoimas de schol. B 494 : quod 
illttd n&aav (p. 218 v. 26) omissum est ab bibliothecae auctore, ne id quidem 
falcit Beisterbergkü sententiam: alter altero accuratios exscripsit com- 
xnanem doctrinae fontem. 

3) Adumbrata est fabula ab Herodoto quoqae V 43 et Paasan.UI 16 
§§4 et 5 (secondum Timaeum: y. Betbium, quaest, Diod, mythogr, 
p. 35). Quae fabnla uum ab Doriensibns demum ut terrae occupationem 
sancirent excogitata sit, non est quod cnremus; Hellanici certe aetate iam 
dudum illam exstitisse liquet 



Digitized by 



Goo^^ 



254 Rolandas Koehler. 

nomine appellata est illa regio: uterqne proponit certaminis 
praeminm: alter Geryonis boves, terrae regnnm alter. Qua 
in fabnla» siqaidem virtatis tanquam illi certamine congredi- 
untur, nallam locum esse apparet tanro e grege elapso, ab 
Eryce vero intercepto. 

Sed aliter enarrata est res apud ApoUodornm bibl. n 5, 
10, 9: nbi tauri fnga Hercules addacitnry nt in Siciliam trans- 
gressus cum Eryce manos conserat, qui boyem in suos greges 
receptam illi nolnerit reddere. Hie de Italiae nomine qnoque 
yerba fiant. Qnae versio si ita conioncta sit cnm terrae yeri- 
loqaio, ut illa qnoque ad Hellanicum redire putanda esset, 
is simul investigarit, qua de causa Hercules cum Eryce pugnam 
commisisset: una igitur mercede duas assecutus sit res: excogi- 
tata de bovis fnga fabula et Italiae notationem et causam 
Herculis in Siciliam expeditionis expiscatus sit. Tamen id 
ipsum movet scrupulosl 

Immo ego quidem censeo tauri fugam ideo excogitatam 
esse ut quamobrem Hercules in Siciliam transvectus esset et 
cum Eryce certasset explanaretur.^) Et band scio an mytbicum 
quoddam substructum latere liceatopinioneaugurari: intercedit 
fortasse conexus quidam obscuritate quamvis obvolutus inter 
hunc et Diodori taurum quo Hercules fretum transvectus est. 

Quod unum quoddam argumentum est, quo tauri fabulam 
non veriloquii demum gratia ab Hellanico fictam in Herculis 
fabularum orbem irrepsisse commovear ut existimem. 

lam vero accedamus ad ipsum Apollodoreum locum. 
Apoll, n 5, 10, 9: cLTto ^Prjylov dh elg arco^Qriyvvai rcevQog, 
xal taxiwg eig ttjv &aXaaaav iiuteacüv xcri diavrj^dfievog 

vov y.X7j&€iaav ^iTaXLaV Tv^qtjvoI yaq ^Iralov rov xavqov 

hidleaav ^Xd'ev elg fteölov ''EQvxog, og eßaalkevev ^EXvpuay. 

Quae quidem exarata videamus verba non salvo uti sensu 

apparet: nunquam enim Siciliae uUa pars appellata estitalia'); 

1) Nam quam simolavit Diodori auctor causam „ßovkofievoq iyxvxXat* 
^vai näaav SixsUav" (IV 23 § 1) yix puto cuiquam satisfacere. 

2) Sane Heilaniceae narratioois (apud Dion. Hai. I 35) si ipsa sola 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 255 

at 8i non ad verba interpreteris locam, sed artias contractam 
pates scriptoris sententiam, tarnen tanrnm in paeninsulam 
Italiam revertisse concedendum est. Sed ita si rem explices, 
ilico alienam qaoddam insertam esse intellegis, deprehendis 
interpolatoris vestigia. Sin transponenda opineris verba xal 
njy TtXr^alov %iaqav — hakeaav ante xal Tccxi(Jt)g (id quod tarnen 
vel illad raxiiog videtur improbare) orbem qnendam bovem 
emensnm esse efiSciatur, nt qui primum qnidem cum grege 
pervenisset osqne ad Bheginm, deinde elapsns peragraret 
regiones a mari remotiores, denique reversas Bhegium in Si- 
ciliam tranataret. At haec rerum condicio nonne interpola- 
tionis speciem dilncidissimam prae se fert? Si bibliothecae 
textam nee depravarit interpolator neque ipse anctor, certe 
fabnla interpolata erat in compendio illo mythologico nberiore, 
unde manavit Ps. ApoUodori libellas. 

At nonne potius prave inserta est Bhegii etymologia? 
Nempe duplex exsistit ratio: ant Bhegii ant Italiae genninae 
expositioni sabiunctam est yeriloquium. At in ApoUodori 
textnm ne qais opinetar irrepsisse oppidi notationem, 
obstat Yox %axi(agi ilico nimiram taurus in mare sese inicit. 
Bestat; at Italiae etymologiam prave ingestam esse censeamas. 

Sequitar certe fabnlam qaoqae de tanro ex 

Yerba spectemos, Lesbias insulae etiam cuidam parti nomen Italiae attri- 
buisse potest videri: nam Herculem ad oram statim marltimam Siciliae 
repperisse bovem non est quod credamoSy immo aliquantam etiam insulae 
eum perrolasse yeri simile est Tarnen quid scriptor dicere Yoltterit, mani- 
festum est; neque in verborum quasi cortice haerentem sensum licet negle- 
gere. Adde quod illas quoque regiones versus nomen illud patescere nihil 
aliunde constat (etiam Sophoclis in Triptolemo verba [fr. 541 N., apud 
Dien. Hai. I 12 § 2], quamvis eis quae apud Paulyum RecUencykl, lY 
p. 320 1. 46 sqq. dicuntur contrarium videatur indicari, Siciliam eum dis- 
crevisse docent ab Italia; neque Antiochi Syracnsani über quem de ^xaliaQ 
oixiofjKp conscripsit pars solum fuit historiae Siciliae). Neque vero Dio* 
nysium voluisse Italiae nomen in Siciliam quoque trahi cum toto illius 
sententiarum conexu ostenditur tum finibus quibus accurate Itali regnum 
Antiocbo auctore paulo supra circumscribat (cf. Strab. YI p. 254/5) signi- 
ficatis. — In Universum conferas £d. Meyer um, Gesch. d, Alterihums 
U §316. 



Digitized by 



Google 



256 Rolandos Eoehler. 

grege elapso exstitisse sine Italiae Hominis de- 
nodatione. 

Tarnen ne id qaidem existimandam antiqnitns proprieque 
illam cohaesisse cum narratione de Bhegii nomine £Btcta; cnins 
mnlto usitatior erat altera explicatio: fissnram scilicet fiictam 
esse aliquando inter Italiam et Siciliam i^i^ywfit). 

Itaqae haec incrementa erant fabulae: primam qaidem 
qnomodo Hercnles in Sieiliam transgressus nt com Elryce 
manos consereret factum sit, tauri fnga Hercnlisque perseen- 
tione dedaratum est, cai narrationi postea et Hellanicns ad- 
ianxit Italiae yeriloqniam, et alias qais Bhegii notationem. 
Apollodoreae aatem narrationis pro fandamento atqae samma 
habenda est taari fabala addita Bhegii etjmologia. Postea 
vero aat in ipsias bibliothecae textam ab interpolatore qnodam 
inserta sunt verba Tfjv an kxelvav xhjd'eiaav ^IraXlav' 
Tv^^Tjvol yaq Uralov tov TavQOv kcakeaav (Bio. Wagner, 
comment. Ribbeck. 1888 p. 150 sq. neqne est qaod de eios- 
modi interpolationibas dubitemas nt in enchiridio scholarom 
in osam confecto)^; aat pravissime ipse sese bibliotheoae 
auetor interpolavit, nt Italiae veriloqaiam aliande compertnm 
fabnlae insereret; aat deniqae ex enchiridii fönte, ampliore 
qaodam historiae fabalaris compendio, ubi illa etymologia 
praeter bovis narratiunculam cam Bhegii notatione conianc- 
tam faerit commemorata^ veriloqaiam Italiae compilatam est 
atqae confasam cam altero. 

At Carolas Laetke, Pherecydea 1893 p. 46, Bhegii 
nominis denodationem ingestam esse, ab ipso fortasse P& 
ApoUodoro, itaqae ne is qaidem transponendam qaicqaam censet: 
sed snpra videmar nobis exposnisse de Bhegii veriloqaii in Apollo- 
dorea qaidem narratione genaino loco non esse dabitandam. 

Cam igitar taari fabalam aliqaando exstitisse intellexeri- 
mas sine Italiae nominis explicatione , nallam prorsus 
seqaitar necessitatem apparere ab ipso Hellanioo 

1) cf. Her eher um in Hermae yoI. Y 288 sqq. et in Pküol lY 569 sqq., 
quem tarnen modtun saepius ezcessisse in constituendis interpolationibas 
demonstraylt Bic. Wagner loco snpra laudato. 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 257 

illam etymologiae gratia fabricatam esse atqae in 
Hercalis fabalaram cyclam ingestam. Immo retractasse fa- 
bulafl putandus est Hellanicns, in snam nsam convertisse, 
tanqaam ahloig eis abnsnm esse, non invenisse. 

Praeterea elncet ipsam ApoUodori fabolam ab Hellanico 
alienam esse; inserta antem illa etymologia nescio qnibns 
ant qnot rivnlis ex illo flaxerit. 

Aliter interpretatns est nomen Italiae Timaeos ^) fr. 12»» 
Gell. N. A. XI, 1 ; reiecta prorsns ea, quam Hercnlis fabola 
explicationis dabat ansam, vocem irakog graecam esse con- 
tendit atqae boam fecnnditate appellatam esse terram, vocis 
iraXog vi panlum deflexa: y. Heisterbergkium p. 628q. 
Qnae vero ille exposnit de progressn et commutatione veri- 
loqnii memoriae, hoc yitio laborant snmmo, qnod qnae tem- 
poris ratio intercedat Timaenm inter et Ps. ApoUodomm plane 
neglegit: bibliothecae auctori locnm dat ante Sicalarum rerum 
scriptorem. 

Atqae Timaeas quam excogitavit etymologia qaamyis 
maiore yideatar floraisse apad Romanos praecipae gratia (cf. 
Pisonem annaliam scriptorem fr. 1 Peter; Yarronem de R. R. 
n 5, 3 aliis locis), tamen ne Hellaniceae qaidem desiderantar 
yestigia doctrinae; sed Yarronem De R. R. II 5, 3 („alii scrip- 
serant, qnod ex Sicilia Hercnles persecatas sit eo (seil, in 
Italiani) nobilem taaram, at diceretar Italas") qaae Hellani- 
ceae etTmologiae sabsit fabalam prorsns conyertisse in propa- 
tnlo est^ Qnod minus Lesbii nominis explicationem complexi 
esse antiqni yidentnr, Italiae nomine latius panlatim propa- 
gato fortasse declaratur : Hellanicns yidelicet Italiam intellexit 

1) Longe alia ratione, ab Italo scilicet rege Anüochus Syracusanos 
deduxit Italiae nominis originem; de hoc hie quidem taceudum« 

2) Error videtor subesse Schneideri adnotationi ad yarr. De R. R. 
II 5, 3, qoi Script. Ret Bust, Vei. Lat, I p. 440 prisco Catoni Hellanici 
sapponat mentionem cum variis rerum depravationibus, cum tanquam 
Ori^nm frustulum ezhibet haec: „Et si Graeci de more quidam a bobus 
Herculis, vel quod optimas gignat Italia, ut ait Hellanicus, aut a vitulo 
egresso, ut Herodotus, yel quidam Graeci boYes vocant hakovg, ut fabu- 
latur TimaeuB". Quod fragmentum nusquam alibi mihi occurrit quaesitanti. 

Leif>ziger Stadien. XyUL ^17 



Digitized by 



Google 



258 Rolandos Koehler. 

eas qaae nnno nominantur Calabria regiones easdemqae etiam 
Aristoteles ; Timaens anctor est novae illias etymologiae, cam 
interim usqae ad Arnum et Aesin promotam sit nomen. Ab- 
hinc certe Timaei veriloquinm magis videbatar idoneum esse 
quo ezplicaretar terrae nomen toti prope paeninsalae inditam, 
cum Hellanici narrationem minime ad totam Italiam spectare 
manifestum esset. 

§ 7. De Herenlls apnd Omphalam serrltlo. Hellani- 
cum qnoque apud Ompbalam Lydia e reginam aHqüantnm 
temporis in servitio viventem fecisse Hercalem Steph. Byz. 
docet s. V. Jjfx£Aije = fr. 102 M.: 

!dxikrjg TtokiQ ^vöiag .... €Otx£ de kiyea&ai ano It^yJloi 
%ov ^Hgmikiovs xal MaXldog naidog^ Sovkrjg T'^g ^OfifpaJLlöogj 
(jjg ^EkXavixog .... 'Ekkavixog d^ einer „eig noXiv '^xiXrjv". 
iXQ^t^ yciQ ^xelrjja elvai. 

1 UxiXrj(: propter Stephani (minime Hellanici ut volnit Maeller 
FHG 1 59) verba ix^fiv yäg kxiXrfva elvai Salmasius, ^AxiXrf libri || AvSia^ 
Holsten qnem sequitur suo iure Melneke, Avxlaq libri | 2 *0(iipaU6o<i 
libri, tuetur R. Unger Theb, Paradox, p. 300, ^O/jupakr^g Salmasius et 
Meineke. 

Lesbins igitar Hercalem cnm apnd Ompbalam serviret 
ex Malide illins ancilla Aeeletem narravit gennisse, cains 
nomine appellaretnr Aeele Lydiae oppidum (aliter locnm no- 
minavit ethnographns Aceleta). Atqne secntus est Hellaniens 
fabulam vetustiorem ea qua Omphalae reginae ipsius Aceles 
ferebatur filius. Dilucidissime enim qua progressione usa sit 
haec memoria dignoscimus. 

Panyasim quamvis scbol. Vict ad Hom. ß 616 (=fr. 17) 
doeeat dixisse de vvfiq)aig 'AxeXri%LaL, minime e£ficitur eum 
ut Herculis filii Aceletis («= Acheletis) fecisse mentionem; 
contra non neglegendum est apud scbol. Apoll. Rb. IV 1149, 
cum verba fiant de Herculis in Lydia peregrinationei duos 
illnm commemorare berois filioS; quibus ad sanitatem reductus 
fluvii cuiusdam Hylli salubritate ab eodem nomina indiderit 
Hyllos. Diserte autem de Herculis apud Ompbalam servitio 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta HellaDieea. 259 

dicit primns Pherecydes apnd schoL fp 22 — etsi ipsam &- 
bolam mnlto vetnstiorem esse consentanenm est: levissime 
tangit eam Aesch. Agam. 993 sq. Eirchhoff. Sexto nimirum 
a. C. n. saecnlo a Oraecis — cf. Wilamovitzium, Eur. 
Her. 12 p. 77 n. 143; Ed. Meyeram, Gesch. des Alterthums 
II § 176 n. — fabala videtor excogitata esse Lydiae regum 
familiam (ante Mermnadas regnantem) ab Hercnle origioem 
daxisse. Guias rei testes habemas Hellanicam, quem verba 
feeisse de Acelete filio herois ex serva qaadam Omphalae 
nato supra vidimas, et Herodotnm, qni I 7 Hercnlis filiam 
atqne Jardani ancillae(Alcaeiun[»»Aceletem?])Lydonim regnum 
enarrat snscepisse. Noyum incrementum fabnlae deprehen- 
dimas, qaod apud schol. Si 616 ex ancillae Hercnlisqae 
filio factus Sit Omphalae reginae ipsins Hercnlisqae pro- 
gnatus. Deniqne in mythologico illo compendio — vel si 
mavis compendiis — quo contineantur Apoll, bibl. II 6, 3 cl. 
II 7, 8y 9 et Diod. IV 31, Herodotea etiam narratione adhibita 
Omphala lardani facta est filia; cf. Tab. Farnes. (Jahn- 
Michaelis, Bilderchroniken p. 69 1. 208 sqq.): Aal elg Av- 
diav eOTQaTevaaro nor^ ^0(JLq>aXav %av ^laqöavov xat .... 

Monstratis igitnr fabnlae incrementis atqne progressu non 
sine eansa videor mihi addnctns esse, ut fabnlam qna Lydo- 
rnm reges ab ipsa Omphala et Hercnle originem dncere 
ferrentnr, post Hellanicnm ortam esse, logographum testem 
exstitisse censerem antiqnioris narrationis: is enim ancillae 
filinm primnm Lydiornm Heraclidarnm appellabat 

Atqne mireris forte nondnm ex Omphala orinndos fnisse 
Lydios Heraclidas ferri exennte qninto a. C. n. saecnlo ntpote 
qnibns temporibns non iam minister modo Omphalae ab deis 
inssns Hercules coeptns sit depingi, sed tanqnam amator at- 
qne obnoxins mnliebribns illins imperiis. Etsi nimirum Wila- 
movitz, Eur, Her. I^ p. 71 sqq., cuins argnmentis adminicnla 
qnaedam admovit C. Tnempel, Fhilol. n. S. IV 607 sqq., 
summnm illnd band dubio ostendit antiquitus Omphalae fa- 
bnlam non in Lydia, sed in Graeciae regionibus septentrio- 
nalibns coUocatam fnisse, tamen facere nou possum quin 

17* 



Digitized by 



Goo^^ 



260 RoIandoB Eoehler. 

usque adeo faveam partibns Friderici Caaeri {Rhein. Mus. 
XLYI 245), nt qninto iam a. G. d. saecnlo, non Hellenistanim 
demam temporibuSy Hercalem Omphalae dominae parentem 
atqae effeminatias sese gerentem fictnm esse arbitrer: sempe 
si comoediarum poetae, cum Aspasiam, nt qaam cum Pericle 
habere! rationem significarent; viav 'Ofig)dX7jv appellarent 
(Plut. Per. 24, schol. Plat Menex. p. 391), ab multitudme au- 
dientinm volebant iocnm atqae irrisionem intellegi, iam tone 
Herculis apad Omphalam servitium necesse est in risnm con- 
verti coeptum sit Qaodsi Wilamovitz, Eur, Her. P p. 71 
n. 128 dicit Sophoclis Trachiniaram tantnm notitia opas faisse, 
ut qnid sibi vellet illnd via '0(jLq>alri pereiperetur, yix pnto 
hoc sufficere: apad Sophoclem scilicet Hercales necessitate 
coactas in Omphalae ministerio est, samma illias indignatione 
affectas (v. 248 sqq.) non ipse in dedecns atqae saa sponte 
incurrit, non tarn mnlieri aat ipsins libidini servit quam dei 
imperio, v. 251. At longe aliam apparet comicos poetas 
Peridis et Aspasiae necessitadinem voluisse describere; elacet 
ergo qaantopere yaciliaret atqae claadicaret comparatio So- 
phoclei Hercalis et Periciis, qaalem qaidem comici yelle&t 
notarel 

Qaamvis igitor in ladibanda poesi scaenica coeptam esse 
Herculem moUius sese gerentem apad Omphalam indnci arbi- 
tremur, tarnen in Universum iam tanc illam meram tanqnam et 
genuinam habitam esse memoriam minime inde debet colligi. 

Immo re vera nihil nisi servum Omphalae fuisse heroem 
ipsum invitum (sicut antea fuerat Eurysthei) tunc etiam cre- 
ditum esse, imaginem vero illam iridiculam lascivia tantnm 
comicorum iocoram propositam docamentum mihi videtar vel 
illud esse, quod ex Omphala liberos genuisse Herculem non- 
dum sibi finxerunt homines, sed ex ancilla reginae heroi 
prognatam esse stirpem memoriae prodiderunt. Quinto igitnr 
saeculo comoediis vel safyricis fabulis Hercales Omphalaque 
derideri postquam coepti sunt atqae depravari, paulatim tan- 
qnam ex antiquae fabularis memoriae auctoritate moUiter vitam 
degisse atque suis partibus prorsus commutatis credebantur. 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Hellanicea. 261 

Hellanici antem temporibus duplex de Ulis ferebatnr sententia: 
altera gennina atqne severa, quam seqaerentnr genealogi mytho- 
graphi severiores poetae, altera solntior iocosaqae atqae 
nascens ex scaenae ludis. 

§ 8. De Hereale et Archia. Athen. IX p. 410^— 
fr. 3 M.: Tbv dl rqJ xeQvlßuj gcivavra nalöa öidovra xaza 
X^iQog ^HqoxXbI vdwQy ov ccTtixteivev 6 ^HQttx).f^g xovdvlq}, 
'Elkavixog filv iv Talg laroQlaig l^^lav q)rjol naXeia&ai, dt 
ov xai i^€Xf^QT]oe Kakvdwvog. Iv öi %(^ öevregq) Ttjg (DoQtoviöog 
Xeglav ccvtov ovofia^ei, 

Calydone apud Oenenm socernm versatam Hercalem in- 
coDsalto occidisse pnemm in convivio ministrantem pervnlgata 
Graecomm erat fabnla,^ quam Hellanicnm quoqae secatum 
esge elncet ex fragmenti verbis öi 'ov xai €§€%a>^ij(7fi Kakv- 
düjvog. De nomine vero paeri varia tradiderunt antiqni, 
qnae satis mnlta collegit Athenaeus IX 410 sq. Atque in com- 
pendia fabnlaris historiae nomen receptam est Eanomns 
(Apoll. II 7, 6, 2 et Diod. IV 36, 2 fEurynomu8=Eunomu8, 
Bethe, QuaesU Diod. mythogr. p. 74 n. 91]), caias Herodoras, 
quem imprimis constat operam coUocasse in Herculis faba- 
lanun cyclo exponendo, testis exstiterat. Hellanicas autem 
'"iXmsi^ h ralg laTOQiatg Archiam/^r t<^ öevtigip zijg OoqojvI- 
Sog* Cheriam nominavit. Illias vero memoriam praeter Athe- 
naenm exhibere Eustathiam ad Odyss. q) 28 = p. 1900, 25 
manifestum fit comparatis Eastathii et Athenaei verbis, caius 
üle vestigia presserit: 



Eustath. 
xai ^Qxlav rj XaiQiav 
nalda xovdvllaag 'i^^ixpev 
dg aviyeQTOVy dovra airt^ 
ActTa xet^og vdo}Q xai 
^V X^Qyi'ßl'V Qdvavra (sie 
seribendum pro ^avavti). 



Athen. 
Toväe %(^ xeQvlßü) Qavavra 
Ttalda dtdovta xara ;cfie- 
Qog 'HQaxXei vöiOQ, ov 
artixreiVBv 6 !ff. xovdvX({), 
^EXlavixog . . . .!dQxLav • • . - 
Xeglav .... 



1) UnuB PausaniasII 13,8, qtii puero nomen fuisse dielt Cyatho, 
Phlionte illum necatttm esse mirabili satis narratione memodae prodidit. 



Digitized by 



Google 



262 RolanduB Eoehler. 

Qnod inter Eastathii Xaiqlav et Athenaei Xegiav inter- 
cedere videatar discrimen, scribendi modo varia ratione ex- 
plicatar. Formam XsQlag pro corrnptela habendam esse veri 
nominis ^Qxlog Casanbonus aactor erat ad Athen, animadvers. 
y 283 Schweigh., cum Maeller FHG II p. 36 (ad Herodori 
fr. 31) formam Xeglag censeret praestare. Sed cnm ntrinsqne 
nominis Idqxlag et Xaiglag (nnsqaam probatnr forma Xeglag) 
in titnlis plnra exstent exempla, Athenaeum vel Athenaei 
fontem altero loco prave exaratam invenisse nomen vix indica- 
verim. Neqne enim mimm videtnr Hellanicnm in alio opere 
aliter eandem nominasse personam, si qnidem levioris certe 
agitnr momenti res, cf. cp. I § 1. 

Athenaens, cnins intersit discrepantias proferre mytho- 
graphoram narrationnm, nbi qnibus variis modis a scriptoribm 
nomen paeri profligati circnmferatnr ennmeret, tamen de illins 
patre nnius Nicandri commemorat testimoninm. Unde Hero- 
dornm et Hellanicnm omnino non habaisse notitiam parentis 
nominis, id qnod voluit W ernicke apnd Wissowam II 461, 
eo minus licet colligi, qnod Hellanicnm certe maxime genea- 
logiis indagandis ant statnendis constat operam navasse. Mihi 
idcirco potins, qnem patrem fnisse pneri mythographi illi 
memoriae prodidissent, silentio videtnr praeterisse Athenaeus, 
qnia non tanta de illo esset memoriae varietas. Valgata autem 
fabnla erat Architelis cninsdam paernm fnisse filinm: ApolL 
n 7, 6, 2 et Diod. IV 36, 2. Qnos cnm Herodori anctoritatem 
secntos esse snpra viderimns in filii nomine edicendo, patris 
etiam ex eodem ab illis fönte pnto hanstnm esse nomen; 
Herodorum vero et Hellanicnm qnoniam non discrepnisse inter 
sese Athenaeus ipse videtnr indicare — cf. qnae modo dixi 
de eins silentio — , Lesbinm qnoqne Architelem nominasse 
pneri parentem vix andacins conclnditnr. 

§ 9. De Hercule Argonautarum socio. Ex sc hol. 
Pind. Nem. III64 — fr. 33M.: 'EkkdviTiog Tcdvrag Tovg if 
TiJ IdQyol Ttkevaavrag ^Hga^Xel (contra Amazones scilicet pro- 
fecto) avaTQoreiaaL q^rjoi Hercnlem Hellanico auctore Argo- 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 263 

naatarum faisse aeqnalem etsi apparet, tarnen num expeditioni 
in Colchidem terram sasceptae logographns illum interfaisBe 
finxerity qaoniam minime inter poetas vel mythographos anti- 
qnoB constabat, ex ramento illo non licet cogi. Nam ob tempns 
illud aor. TtlevaavTag neqae neget quisquam neqae credat 
Hercalis incarsioDem in Amazones factam insertam faisse 
Argonantarnm expeditioni, id quod opinari videtnr C. Lnetke, 
Phcrec. p. 48 n. 3 extr. 

At commemoravit Hellanicns Aphetas ad sinam Pagasaenm 
sitas*, quod oppidnm in Argns navis historia Hercnlisqae nt 
Argonantarnm socii locnm habet: 

Stepb. Byz. Y/Arperal ■=« fr. 35 M.: 7t6?ug Ttjg Mayvi]- 
alag* 'E?JMvixog' ort Ivxev&Bv devrigav arfsaiv ^ ^Agym knot- 
r^aazo, t] ort h.€l ol ^igyovavTai %6v ^HQcmkia xarihTtov .... 
Cnm Mneller fragmentnm determinat Hellanici nomine, 
Heineke post eins nomen ponit colon^ post yocabnlnm iuoi- 
ijaaro eomma: vocis igitnr ^Aq^ecal duplex illud interpreta- 
mentnm vir doctus tribui Tult Lesbio. Atque si vere ille 
iudicaTerit, Hellanico auctore Aphetis Hercules ab Argonantis 
relictos est. At nbi ad vim ac naturam libri Stephani Byzantii, 
qui quidem aetatem tulerit, respeximus atqne epitomam solam 
totias libri (yel librorum, una parte excepta) summa persaepe 
indiligentia incuriaque confectam*) ad nos pervenisse reputa- 
vimuS| illud tantum licet contendere Hellanicum Aphetarum 
aliquam fecisse mentionem; ntram vero nominis enodationem 
secatus sit, ex ipsis epitomatoris verbis non perspicitur. 

Sed Bummi momenti est fr. 39M. «> seh ol. Apoll. Rh. 
1131: "Ylag: ovrog^HQaxliovg iqw^evog, vlbg 81 Getoda^artog 
rov JqvoTCog. xal Mvaoiag fdv ovrwg. ^EXXavixog öh Quo- 
l^ivr^ awl Qeioddf^avTog (d^eiofiivrjta d^eioda^arvog cod. Laur., 
corr. Sturz, HelL Leib. Fragm.^ 1826, p. 116 cl. schol. 1207) 
et Bchol. Apoll. Rh. I 1207: rdv"Y}MV 6 ^sv "ATtoXhivtog 
&Hodanavr6g (frjaiv vlov ilvai, ^EXXavrAog dk &eiof4ivovg* 



1) cf. AtenBtaedtium, De Hecataei MilesH fragmentis guae ad 
^ispamam et Galiiam pertinent, Leipz, Stud. XIV p. 6 sqq. 



Digitized by 



Google 



264 Rolandas Eoehler. 

Unde Hellanicmn non Thiodamam (= Thiomenem) solam, 
Dryopum regem, qnem cum esnrienti cibam nolaiBset prae- 
bere, Hercules Calydone fagiens narrabatnr iagalassCy veram 
Hylam etiam illins filiolnm, qnem heros postea secnm doxit, 
novisse apparet. 

Hylae autem fabula*) ex Mysia dnxit originem. Atqae 
quamvis in Oraecornm fabulas recepto semper in Myaiae ei 
nnde procreatns erat solo permanebat locus.') Herculem igitnr, 
ut primum cum iuvene illo pulchro coniunctus est, Cium per- 
duciy ubi Hylas supremum diem obisset, necesse fuit Atqae 
iam Cinaethonem, qui inter cyclicos poetas epicos numerabatar, 
de Hercule in Mysia deliciis orbato verba fecisse quanquam 
schol. Apoll. Rhod. 1 1357 videtur comprobare, tarnen Seeli- 
gerum 1. 1. adeo recte puto iudicasse de interpretis testimonio, 
ut nihil censeam ex illo debere elici.') Necdnm eo, qnod 
Aeschylus (Fers. 1025 Eirchhoff) de vagantibus Mysiis indicat, 
Hylae historiolam inter Herculis fabulas receptam esse firmatur; 
at Hellanicus quoniam Thiomenem — Thiodamam atque ipsum 
Hylam commemorat qui nunquiim fabulis inducantur sine Her- 
cule, Cianum illum iuvenem tunc quidem in herois illius Grae- 
corum summi fabulas^) insertum fuisse testis est. Itaque in 
Mysiam quoque logographum Herculem illius fabnlae gratia 

1) De qua Tide quae nuper (praeter Seeligeram in Roscheriano 
lex. I 2792 sqq. et 503 sqq. etleBsenumin Wissowiana encyclop. II 758 sq.) 
ezposuerit Tuerk, Bresltmer PhiloL Abhandlungen VII 4, praecipue 
autem qui de Tuerkii dissertatione doctum uberiusque tulit iudicium Geor- 
gius Enaack, GötUng, gel. Anzeigen 1896 No. 11. 

2) Omitto DracoDtii (carm. prof. II), qui in Thessaliam, ad Penemn 
flumen tabulam transposuit, prava commenta. — Quod Wilamovitz, 
Eur, Her. V 2bO Hylam antiquitus in ipsa Graecia coUocatum foisse ducit 
(»man verband eine artige heimische Fabel vom Dryoperknaben Hylas, des 
Theiodamas Sohn, dem ig<jofi€vog des Helden, und einen Eultgebrauch der 
maryandiDischen Periöken Herakleias, welche um einen Heros Priolas 
oder BormoB zu klagen in den Wald zogen"*) ipse retractat: Aristot, u, 
Athen II 177 n. 1 et Awr. Ber* I 31. 

3) Parum valent quae in contrariam partem attulitTuerk p.l2. — 
cf. infra p. 266 n. 1. 

4) Non solum in Graecas omnino fabulas, sicut vult Seeliger LI. 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 265 

fecisse pervenientem necesse est. Qaaeritar ntram Lesbius 
Hylae casum inter ipsaxn Hercnlis contra Amazones expedi- 
tionem enarrarit, an Argus navigationis illum socium fuisse 
atqae tunc amato adulescente orbatum esse exposuerit. Atqui 
ubique apnd antiquos cum Argonautarum rebus Hylae con- 
sociata est memoria, nusquam cum Amazonibus — praeterquam 
quod unns Onasus secundum schol. Apoll. Rh. 1 1207 et 1236 
et schol. Theoer. XIII 46 de Hylae interitu exposuit „kv TtqoiTi^ 
l^fia^ovLTuijv^^. Quo de poeta nil fere scimus nisi Euhemeri cum 
se gestasse sectatorem; ad libidinem igitur illum, ut forte copiam 
argumenti amplificaret, transposuisse fabulas nil mirer.^ Quod 
yero apnd Sery. ad Verg. Aen. XI 262: „sunt qui volnnt nee 
raptam esse a Paride Helenam, sed aliam causam belli fuisse 
Troiani, illam scilicet, quod Herculem qaaerentem Hylam sus- 
cipere noluerunt^, Hylae casus cum Troianis rebus ab Hercule 
gestis yidetur coniunctus esse, nihil impedit quominus antea 
heroem Argonautarum socium in hac quoque fabulae versione 
fuisse cogitemus: v. eundem Servium ad 1 619.*) — Ac prorsus 
certo Hercnlis Hylaeque rem provinciam quasi semper fuisse 
Argonautarum fabulamm cycli quispiam contendat, si, quod 
iam coniecit Seeliger 1.12794,54 etWilamovitz quoque 
pronuntiayit Eur. Her. P31, Enaaok vero nuper (p. 874 sqq.) 
diligentissime singula perscrutatus ad magnam probabilitatem 



1) Etiamsi Maelleri FHG III p. 15S coniectura, qua pro Onaso Dio- 
nysii (Scytobracbionls) nomei^yellt poni, recto talo stet, haud ita multo 
aUter se habeat res. 

2) Puto igitur Jessenum 1. 1., qui expeditionem quoque contra 
Amazones factam Hylae rem amplexam esse opinetur, errare. Si autem 
Enaack {Eerm.'SXUI p. 138 sq.) Tere iudicasset scholiastam Apoll. Rb. 
1 1212 (ubi nimirum Herculem com Hyla coniunctum videmus) a Pbere- 
cyde sua repetivisse, ipse bic locus documento esset ineunte vel medio 
quinto saeculo Hylam quamvis cum Herculeis, nondum tarnen cum Argo- 
nautarum fabulis societatem tanquam inisse ; nam apud Pberecydem beros 
ille omnino non interfuit ezpeditioni in Golcbidem terram susceptae : scboL 
ApoU. Bb. 1 1289. Sed Knaackii sententia refutata est ab Luetkio 
Pherec, p. 37 sqq. et ipse vir doctus retractavit sua in commentatione de 
Hyla conscripta p. 881 n. 1. 



Digitized by 



Google 



266 RoUndas Eoehler. 

provexity yeram est: non Hercnlem videlicet, sed Polyphemnm, 
qai apnd Apollonium Rhodium secnndas partes agit neqne 
qoae facilem habeant explicationem, primam atqne genninam 
Hylae amatorem faisse, primnm delicias quaesiviflse Cinmqae 
oppidam condidisse; Polyphemus aatem antiqaitns pro Argo- 
nauta habitas erat. 

Qaae cum ita sint, Hellanicnm quoque Hercalem Hylam- 
que in Argonautarnm nnmero habaisse, Hylae casum in Argus 
navis expeditioDcm insertam invenisse, ipsum in suam fabulae 
expositionem recepisse verisimillimum est Is nimirum Alexas- 
drinoram poStaruin conccntiis est consensusque Hylam con- 
iunctum cum Ar^onantis inducentium, quem ex communi quo- 
dam fönte antiquiore atque summae auctoritatis consecutos 
eos esse vix debeat denegari/) Atque antiqniorem illam memo- 
riam abiecisse Hellanicnm seu commutasse non habemns cor 
opinemur. 

lam vide quem locnm Hellanicus obtineat in progressn 
fabulae. Ac primum quidem Graeci coloni ut graeco more 
priscum religionis ritum ab indigenis exceptum dedararent, 
ab coloniae eonditore, Polypbemo scilicet, frustra qoaesitam 
esse Hylam finxerunt; iam vero cum ille fuisset Argonauta, 
Hylae mythus cum Argonautarum fabulis devinctus erat Sed 
Heraclea urbe medio sexto saeculo condita*) Herculis claritate 
in illis regionibus praevalente ita obscuratus est Polyphemus 
atque summotns, ut Hercules illius partibus susceptis Hylse 
amator fieret: eum igitur in Argonyitas recipi necesse fait 
Quod ut efficeretur, alia quoque atque ea praecipue yidebator 



1) Qaod si qais existimet eis qaae modo dispatata sint adeo faltam 
esse scholiastae Apoll. Rh. 1 1357 auctoritatem, ut de Cmaethonis testi- 
monio non iam liceat dubitari, quamvis singula Tcrba ut ex ipso Apol- 
lonio desumpta certo ab illo abiudicanda sint: tarnen ne Cinaethonem 
communem illum antiquum fontem iudicemus, temporum ratio videturob- 
stare, quae inter illum epicum poetam intercedat et eam qua Hercules 
Hylae amator inductus sit fabulae formam; facüe vetustior erat poeta. 
cf. paulo infra. 

2) Ed. Meyer, Geschichte des Älterthums II (419. 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Hellanicea. 267 

res hortari. lam Hesiodeos poetas de sammi Graecoram herois 
societate in mazima antiqnornm tempornm expeditione cogitasse 
ex CeyciB naptiarnm fragmento (schoL Apoll. Bh. I 1289) per- 
apicnam fit: in animo scilicet illmn habnisse comitem sese 
adinngere eis qai vellns Phrixeam recnperatnri essent, sed 
panio post ancoras snblatas relictam esse in sinn Pagasaeo. 
Neqne Pherecydes Hercnlem nsqne ad Mysiam fecit nna cum 
Argonaatis proficiscentem : qni secntns est Hesiodnm. Hella- 
nicns primns testis est Hercnlem nsqne ad Mysiam itineris 
fnisse comitem, primns idem Hylam ab Hercnle esse qnaesitnm. 
— Seqnitnr non Alexandrinornm demnm poetarnm aetate Hylae 
fjEtbnlam cnm Argonantis esse copnlatam. Quod coniecit iam 
Tuerk p. 15, nee tamen Hellanici nsns est testimonio qno 
probaret; Enaack Polyphemnm Argonantam antiqniorem 
Hylae fnisse amatorem Hercnle demonstravit, sed Hellanici 
pamm habnit rationem. 

Atqne alterins rei idem primns Lesbins est testis (id 
qnod Enaack qnoqne dicit p. 880): Thiomenem >« Thio- 
damam scilicet patrem fnisse Hylae. Hylas enim postqnam 
coninnctns est cnm Hercnle, nt declararent hanc necessitndinem, 
adnlescentnlum illnm in Graecia antea versatnm esse oportebat 
fingi, idemqne qnomodo in Hercnlis consnetndinem pervenisset, 
excogitari. Itaque filinm illnm fnisse Dryopnm regis ab Her- 
cnle interfecti commenti snnt; qnod ipsnm qno factnm sit, 
inde fortasse explanatnr, qnod inter Cinm oppidnm et Trachina 
necessitndo qnaedam dicebatnr intercedere vel intercessisse: 
Y. Apoll. Bhod. 1357 (et inde scholinm ad loc. adscriptnm repe- 
titnmqne »ab Cinaetbone^); Trachina antem Hercnles Thio- 
damantis victi gentem narrabatnr transmigrare inssisse.') 

Secnndnm Hellanicnm igitnr Hercules nsqne ad Mysiam nna 
cnm Argonantis vectns est; nltra vero nnm interfnerit eornm 
itineri nsqne ad Colcbidem terram,') prorsns incertnm est. 

1) Aliter sane sensit Enaack p. 880; Thiodamantem ideo ab Oraecis 
Hylae factum esse parentem, nt Thessaliae fabulas conecterent cnm 
Argonaatis (?). 

2) Hains narrationis anctores sunt Üemaratns, qui post Isoeratis 



Digitized by 



Google 



268 Bolandus Eoehler. 

lam at redeamus nnde profecta est dispatatio ad Stephan! 
locum, ipsam Hellanicam veriloqnü nommis!//^)«?«/: Sri Ixci 
ol IdQyovaviai %6v 'Hgaxlia 'Aarihftov neqne anctorem fhisse 
apparet neqne Jessennm (apnd Wissowam 11 754) recte 
indicasse Herodotnm (VII 193), qni, etsi inde originem nominis 
explanavit, qnod ab illo loco Argo in altnm provecta esset 
{aq>7]a€iv ig ro 7tiXayog\ tarnen Hercnlis qnoqne illic relieti 
haberet notitiam,^) fönte nsnm esse Hellanico. Qnoniam antem 
ne Lesbins qnidem Aphetas silentio praeteriit, de devri^q 
qnadam aq>iaei verisimillimnm est illnm verba fecisse. Inde 
Stephani priorem illam nominis ezplicationem Hellanico tribni 
posse perspicunm fit, distinctione vero verbornm atendnm esse 
hac: "^ElXavuog' ort evrevd^ev öevrigav atpeaiy ff liQyd inoir^' 
acno • ^ oTc xrL seqnitnr veriloqninm qnod aUnnde ethno- 
graphns assnmpsit ad Hesiodeam fabnlam accommodatnm. 

Qna re explanarit Hellanicns factum esse nt iternm Argo- 
nantae ad Aphetas ancoras tollerent (nnm tempestate forte 
retenti [Apoll. Rhod. I 591]), non constat; quam Herodotas 
profert cansam (nt scilicet anteqnam in altnm proveherentnr 
aqnatnm irent), cum vel ideo videatur excogitata esse, nt 
quomodo Hercules derelictns esset ostenderetur, ad Hellani- 
cnm eam non spectare apparet 

§ 10. De Trola ab Herenle deleta« Qnae de causa 
expeditionis ab Herenle adversus Troiam factae exposnerit 
Hellanicns, perspicere yidemur ex sc hol. Y 146 «> fr. 136 SL: 

üoaetdmv xai ^AnoXXtiiv nqoara^avTog Jiog ^aofiidovri 
&r^T€vaaLy iTti iluü&(^ rerayuivip zo relxog Tcataaxevd^ovai. 
Aaogxidtov dk nagaßag rotg OQiiovg xal rag ovvdi^xag, fii] 



tempora tragoedias contezuity et Dionysius Scytbobrachion: cf. Diodori 
fabularum Argonauticarum expositionem. 

1) Apud Herodotum coniancta est fabula de Hercale relicto narrata 
cum vocis 'Aqtetal etymologia ab Argonantis iteram provectis repetita; 
yerfloqaio vero illum sese adstrinzisse non nisi alter! cum ex ▼erborum 
conexu evincitur, tum ex forma quam adhibet aspirata dipi^aeiv pro vere 
ionica dmiaeiv. 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 269 

iovg Tov fiia&ov (rovg pLiad'Ovg Ven. B), artrikaoBv avTOvg' 
ayavaxri^aag dh Jloaeidühf 'enefixpe %fi x^QV yc'^rog, o rovg re 
TtaQOTvyxdvovTag avd-QiaTcovg xai zovg yiyvofxivovg xaQTtovg 
diiq)&€iQev. Mavrevofidvip dk ^ao^idovxi XQria^bg edo&t], 
Haiovrjv ztjv -SvyaziQa avrov (^aofiidovrog Ven. B) ßoQciv 
€x&€lvai {hcöovvai Ven, B) T(p xrjTec, Tcal ovrcjg aTtaXkayi^- 
aea&at tov deivov. ügod'elg de inelvog %rjv ^v/ccciga, fxta&ov 
hrj^^s T(p %d xfJTog aveXovri %ovg a&avarovg ircTcovg doiaeiv, 
ovg Tgwt Zeig avrl ravvfiT^dovg Mdvaxev, ^Hga^^g dk Ttaga- 
yevoftevog v7tia%Bxo %bv ad'Xov {%b a^Xov alii libri) xaTog^w- 
GBtv, yuil '^d'Yjväg avtif Ttgoßkrjfia ^tonjadar^g t6 xa?MVfj,6vov 
afitpixvtov velxog, eiadvg did tov OTOfzaTog elg Trjv xotllav 
%ov TijqTovg avrov tag Xayovag diitp&UQBV, *0 di ^aofiid(ov 
iTtakld^ag Syrjrovg didwatv iJtTtovg* Ma&wv de ^HgaxXrjg 
ijtBQTqdTBvoe {iaTQccTevae alii libri) xal ^Ikiov STVog^ae, %ai 
ovTwg ijlavve (skaßs Ven. B) Tovg iTCTtovg, 'ff loTogla Ttagd 
'ElXavbui). 

Sed novum quoddam logographi fnistalam nobis condo- 
navit schol. IL Genev. Ö> 444:*) 

^revaafiev: STtl fiiod'i^ IdovXevaa^ev. ZriTSlTai did tL 
i^lTevaav. ^EXXdvixog q)r]ai nstgd^ovreg ^ao^idovTa. ygdqfei 
äkha tüjv Tgml^vjv' „Merd dh TovTa kiyerai JIoaBidio xal 
AmXXiova dovXevaai ^aof^idovri ort vßgiCTrjg rjv, Tteigci- 
ftevoi {Tceigwfiev, corr. Nicole, qui addit: „entre ^aofiiöovri 
et oTi lacnne probable *") ovv dvdgdaiv eiöo^evoi krtl fiia&(p 
äxe aga aTtoötSaei bXtb xai ov, Telxog Xdlvov Iv t(^ 'iXlq) in 
(TAgcnmoy Tüiv xolwvwv helxioav (Teixloai, corr. Nicole), 8 
Ti vvv nigyafiog xaXelTaiJ' Sequitur Metrodori narratio. 

Quod in priore scholio TtgoaTd^avrog Jibg Jtao^idovri 
^Tevaai Apollo et Neptunns pacta mercede mnros dicnntnr 
aedificasse, ea videtur reddita esse fabola, qaa deis, nt sedi- 
tionem contra lovem aliqnando concitatam expiarent, Laome- 
dontis minifiteriam impositam erat. Quam narrationem ne 
Eellanici fiiisse credamas, cnius tarnen testimoniam profertnr 

1) Jules Nicole, les scolies Genevoises de Vlliade 1891. 2 voll. 



Digitized by 



Google 



270 Bolandos Koehler. 

in schoUr snbscriptione, obstat interpres Genevensis, qm deos 
seryieDteB facit neiQa^ovTag ulaofiidovra . . . ort vßQUJrfig rpf, 
eiasdem Hellanici nixas aactoritatem. Hoc autem tefitimonio- 
rnm discrimen minime ita licere toUi, nt de scholiastae Gene- 
yensis fide atqne auctoritate dnbitetnr/) perspicnum fit, si 
hnias commentatoris accaratam citati libri significationem re- 
gpicimas atqne eam loci sitos ac natarae expositionem, quam 
hominis esse antiqnarnm rernm illins qnidem terrae periti 
atqne dignam Lesbio elnceat*), alterins rnrsns hypomnematis 
fabnlarem „loroQlav'' continentis yim atqne indolem conside- 
ramns (v. Ed. Schwartzinm, Jahrbb. Suppl. XII. vol.). 
Seqnitnr nt qnae ab schol. r 146 deornm servitii exponatar 
cansa, ab logographo minime debeat repeti. 

Atqne Homerns ipse cnm Neptnnnm et Apollinem de 
pristino ministerio inter sese indncit coUoqnentes, qnoniam 
nnllam eins affert causam, interpretes po^tae sna sponte, cnins- 
nam sceleris poenam dei eo persoWissenty qnaesitabant: schol. 
0) 444 {oTi: Zetemal) 'v schol. ui 399 cv schol Pind. Ol. VIII 41, 
Enstath. p. 1245, 46 sqq. qni cetera complexns est Investi- 
gantibns vero illornm scelns occnrrit narratio A 400, nbi 
Zenodoto anctore scribebatnr Iloaeiddwv xal Oolßog Idnol- 
Xwv (pro lectione IlaXXag 'A^vyi)^) Qnam deornm ministerii 
cansam vix puto Hellanicnm neglectnmm fnisse, nt qoem 
semper certis qnibnsdam rationibns conectere res atqne cansas 
indagare noverimns stndnisse; sed fortasse in Homeri 8Q0 
exemplari A 400 exaratam habebat scripturam Ilailag Id&rpfrj, 
nie contra alterins rationis exstat testis atqne is longo anti- 

1) Cf. quod C. Wachsmuth, RJiein. Mus. XLVI 1891 p. 552, de 
hypomnematum libri XXI Genevensinm indole tulerit iadiciom : praecla- 
rissimo fönte delibata magna illa uti in laudandis testiam verbia diligentia 
exemplaque praebere ezquisitioris grammaticoram eruditionis. 

2) ladis in fragmento dialecti vestigia non iam reperiri nihil est qood 
miremur. 

3) Zenodotus nimirum non ut gi^ri/^a ülud enuclearet illam scriptu- 
ram habebat potiorem, sed ne Minervam ut IoyIs adversariam a poeta 
faceret depingi , cuius quidem cam patre inimicitiarum nullam aliud sibi 
praesto esset documentum. 



Digitized by 



Google 



Analecta HeUanicea. 271 

qnissimns: qua Laomedontis mornm conditionem nt tentarent') 
Apollo et Neptunns servitinm inierint. — In eis qaae cum 
Hellanioi narratione concinnnt: schol. Townl. (Z> 444: ol äh 
STtl tq; Tteigaa&ai %rjv vßgiy ^aofxiiovrog et Apoll, bibl. 11 
5, 9, 9: ^ATCoXXmv yag xai Iloastötjv ttjv ^aofxiöovrog vßqiv 
TveiQaoai. -^ilovreg, elxaod'ivreg av&QCJTtoig vnioxovro 
inl fxia&ip zeixulv %o üegya^ov^ si qds sibi persoadeat 
ipsa frustola HeUanicea latere, qaae per mythologicornm com- 
pendiorum rivalos facile ex Lesbio in bibliothecam et in scholia 
potuerint manare, non refrager. 

Cnm ceteri nrbem Troiam ab deis mnris cinctam esse 
exposnerint, sicat ipse Homeros If 452 dicit: 

Tov d^ iftikrjaovpai to iya» xal Oolßog ^dnoXXvov 
riQffi Aaopiiiovxi noXloaa^ev ad-bjoavTe, 
Pindaras Ol. VIII 41 Pergamam solnm commemorat; atqae 
expressis verbis arcem Troiae monitam esse tradebant Hella- 
nicna, qnem secatnm esse Ps. Apollodoram modo indicavi, et 
Metrodorns Ghias Isocratis discipalas in Troiearom fabolarnm 
enarratione: schol. II. Oenev. (Z> 444: f^eca tavra Xiyovai naq 
av%Qv aq>txia9'aL ovo otvdqag, ortod-Bv (jlbv xal oXtiveg ovöeig 
ex^L elTtelv argexicjg, kXd'ovzag di bItzbIv oti Aaofiidovti XQ^ 
dydql ßaaiXeZ elvat axQonoXiv iv TJj TioXei, iv ^ avrov 
olytelv nginoi' '^fielg ovv aol d^iXofiSV zeixlov xrlaac nai im- 
avatijaai. Itaqne, cum apad Pindarnm at apad poetam voce 
n^OyafÄog totam nrbem significari liceat credere, x^QoyQaq)ovg 
arcis solnm mnrnm deornm opera exstractnm esse anctores 
fdisse memorabile yidetnr.') 

lam transeamns ad schol. Y 146. Verbis ^A-^Tjvag avTt^ 
TtQoßhjfia TCOirjadoTjg %6 xaXov^evov afxq)lxvrov zeixog, eladvg 



1) cf. Eom. Q 484: 

xal TS &Bol isivoiaiv ioixorsg a^odanolciv, 
navxolOL riJJd-ovzEg, inioxfo^wai noXijag, 
av&Qcinatv vßgiv re xal evvo/iltjv i^ogöiwsg. 

2) cf. avÖQaoiv d66(x£voi atque Pergami mentionem in schol. Geney. 

3) Aeaci, quem nt eomitem celebraTerat deoram muros aedificantium 
Pindams Ol. Till, Hell, non Tidetur habuisse notitiam. 



Digitized by 



Google 



272 RolandaB Eoehler. 

öia Tov atojtiaTOs €lg zfjv xoiUav zov ni^Tovg avrov Tag hxyo- 
vag 6Uq>&eiQBv duplicem de Herculis adversus belaam mari- 
Dam pngna contineri fabalam in propatalo est: alteram repeti- 
tam ab Hom. Y 144, alteram, qaa Hercales postqnam in yentrem 
insilait ingainibns percassis monstram trncidet, reconditam 
qoandam neque quae' nlla cum altera ratione coninneta sit. 
Propterea M. Wellmann, De HeUanici Lesbü Troicü, com- 
mentat. philoL GryphiswcUd. 1887 p. 65, Interpretern sna ex 
Homero et Hellanico consuisse ratns remotiorem illam narra- 
tiuncnlam suo iure tribuit Hellanico; quam assumpsit qni 
magnnm gandium caperet ex recoqaendis abditis qmbnsdam 
fabnlis eisque conquirendis operam navaret, Lycophronem 
dico Alex. 33 sq. Qao casu Herculem etiam capiilos perdi- 
disse beluae ventris fervore ambustos enarrat LycophronV- 
ne haec qnidem res raritate notabilis aliena faerit ab Helk- 
nico. Neque enim debet denegari ab Alexandrino illo doc- 
tissimo poeta*) ipsum Hellanicum in usum facile esse vocatam, 
si quidem chorographorum revolutis libris amplissimom recon- 
ditarum longiusqne repetitarnm fabularum quas maxime in 
deliciis haberet frnctnm posset percipere. Tarnen si qnidem 
per se intellegitur non ipsum finxisse Hellanicum illam rem, 
sed aut excepisse fabellam ab Troadis terrae incolis enarratam 
ant hausisse ex carmine aliquo Herculis res gestas celebrante, 
hoc si verum sit, fortasse ipsum illum fontem antiquiorem 
nulla adhibita HeUanici intercessione nihil impedit quominiu 
credamns Lycophronem consuluisse. 

Quodsi Wellmann totum hypomnema ex Homero et 
Hellanico consarcinatum esse censuit, primo qnidem obtuta 

t) cf. Tzetz. ad Lycophr. 33: zgiol öh rifi^gaiq evöo^ev xazcucontav 
avxo iS^jld-ev dnoßeßijxwg xal xrjv xriq kavzov xe^aX^g tQix<i}oiv; Seit, 
Empir. adv. mathem. 255: . . . . ^ 6h tov 'HQoxUovq xs^alr^ ixpiSvono 
Qveiadiv avTov rwv rQix<ov otb vno xov i^OQfJuSvxog xg ^Haioiy x^rovg 
xaxfTto&Ti et quae Well mann 1.1. disputavit. 

2) Yel a patre eins Lyco, quem magnam fabularum per singnlas terrae 
regiones dispersarum copiam congessisse constat saepiusque iilio in sta- 
diorum quoque atque ingeuii consuetudinem adoptato nbertatem suppeti- 
visse illustrandarum rerum. 



Digitized by 



Google 



8ati3 dabiam id yi^etiir* Ntipi ^x poefft ipcio gei vitmm taptnm 
4eorpm atqne i(^q>lxii%ov Ulad TBi%og ioIßrpieB pot^it fMw£%\ 
rejiqm yero ne qnia extenplo pro eertis Helli^ici r^eotis 
babairf, (»9 videatar obcitore quae Gd, ßphwartz dil9pa^Fit: 
quibps 9£fici»tar Hellmici teBtimoninm ab seboliasta prolatam 
non tarn aptam esse qaod cimcto scholio addat aactoritatan)} 
qaam qoo4 ad onam qna^dam rem in la%0Qlq explipatam 
speetet Hie yero q^aa £Etbella Hellaniceaiii doo^liam pr«id 
se £erat snpra expositnm est Atqae antea intellexinuis illod 
Tp^oaxßiarfog J^g uiaofiidom ^fßvaat ab Hellanico oerto 
abindicandnin ßsse. 

Itaqae opus est diligootiore cnneti bypomnematis indolis 
ae natural» eoramque qoae «aogala perhibuerit scboliasta diß- 
quiBitione. 

QoattQor antem praeter fabellam illam propria scboUo in- 
smit Beqae qoae in yiilgarem memoriam excepta esse yideamai. 

a) Ac primam qaidem ut alciscereotur I^omedontis fraii- 
dem, Neptanap immisisse bdaaw marinamy oracnlam yero 
(i. e. Apollinem) ipsins regis fiiiam Hesionam tanqnam pia- 
«alam Uli exponi inssisse Homeri interpres eaarrat'); apnd 
Diod. lY 42 et Yal. Flaoo. Arg. II 475 ciu 482, qua Apollo Lao- 
medonteB» paniat pestis sfteyit'), enm oracnli responsnm ad 
nmversos Dardanos pertineat, aon ad ipsnm solaoii qai scelns 
eomiJ^iserit Miscait aatem daas fabalae formas ApoUod. bibl 
II 5, 9, qni et de peste et de Pytbia ipsam Hesionam potente 
verba fa&iat. 

b) Laomedontem deinde oracnli praecepto obseryato ubi 
primnm pnellam belo^ forori obieeit, praemiom destinasse ei, 
qoi perensso monstro fiiiam seryaret, auctor est schoUasta.*) 



1) Qaod oracnli iusium optüne sigsificat nt Apollinis poenam Hyg. 
fsb. 89 Toce „iratus". (Deinde apud Hyginam, qai Diodoreae ceteroqoin 
simillimam ezhibet narrationem, additamenta statuenda Bont.) 

2) Qaam praeterea Diodoras commemorat xagnmv navxsXtDv tp^ogdv, 
eandem habet Tim, qaae in laxogiff tribuatar belaae (& (seil, xfixoq) . . . 
xdL xovq yiyvofiivovg xagnovg Siitp&eigs). 

3) Hac qoidem in re consentiens com Honparica fabala: v. p. 274. 

Leipziger Stadien. XVin. 18 



Digitized by 



Google 



274 RolandnB Koehler. 

At apud Siculum renim scriptorem heroi, cnm iam liberaTeiit 
Hesionam coDsilinmqne cnm beloa pagnandi pronontiarit, im- 
mortales eqai a rege promittnntnr. Ps. ApollodoniB deniqne 
ipsam heroeni, nbi alligatam Hesionam yidisset, condicionem 
taliflse nt immortales Bibi eqni darentar, si pngnam fiascepiaaet, 
narrat. 

c. d) Praeter illa qnae propria habet hypomnema, et ad 
fraudem, qna rex heroem decepit, et ad tempomm rationera 
spectant quae inter bekam ab Hercnle trueidatam Hesionamqae 
liberatam intercedit et scelns a Laomedonte Tindicatnm; atqae 
in nniversum qnaestio est, qni locas tribnendas yel tribntizs 
Sit expeditioni contra Troiam factae in rerom ab Hercnle 
gestamm ordine. £ re antem est cnrare, qnantnm 80(»oni9i 
nnmeram Hercules adversus Troiam narretnr secum dnxisse: 
apud Homerum E 641 cum pauci comites sex navibus com- 
paratis illum sectentur» apud Apoll. H 6, 4,1 duode^iginti 
potiuB navibus praeclarissimorum heroum copia illi auxiliator. 
Namque antiquiore iam aetate increscere coepit fabula: iam 
Hesiodus (fr. 173 Bzach) Telamonis Herculisque amicitiarum 
habet notitiam illumqne socium inducit incursionis in Ama- 
zones factae; de Telamone comite Herculis adversuB Troiam 
profecti Pindarus enarravit antiquiore atque ea Aeginetiea 
nixus memoria, quam in epicam poegin receptam esse ostendit 
Hesiodi exemplum. Et eandem secutus est Hellanicus fr. 138 H. 
Num yero maiorem heroum copiam Troianae expeditioni inter- 
fuisse sibi finxerit, incertum est; itemque utrum separatum 
Herculem hoc iter fecisse narraverit atque seorsnm an appen- 
dicem tanquam aut Ttagegyov alten gerendae rei inseruerit, 
quaeritur. 

Homerns (IL £650 <v 640) quid senserit in dubio satis est: 
Laomedontem elucet equos praemium proposuisse beneficii 
cuiusdam, Hesionae yidelicet liberatae beluaeque interfectae; 
quo factum esset ut Hercules Troiam veniret hex* inTtwy 
^aofiidovTog (640). Deinde fraudatus ab illo mercede urbem 
delet: aut continuo paucorum quos secum forte habuit comi- 
tum opera, aut postquam domo socios arcessivit sex illis navi- 



Digitized by 



Google 



Analecta HeUa&icea. 275. 

hvm Troiam reversas. Utraqne Bcilicet ratione adambratam 
tantom ab Homero rem licere pato interpretari. 

Scholiasta vero Y146 hnnc exhibet reram conexam: mer* 
cede a Laomedonte liberatae Hesionae pronontiata Hercales 
pugnam suBoipit maQayevofxevoQj qua ex voce non satis per- 
spicitnr, atram casn ille praetervectus sit, an nt equos adipi- 
sceretnr pervenerit Troiam; atraque scilicet notio yocabnlo 
inest — Prorsns abhorrent ab Homero quae sequantur: apnd 
poetam rex Herculi denegat eqnoB, scholiasta aactore Lao- 
medon mortales eqnos dat, ae fraude demnm cognita ille 
Troiam proficiscitnr. Inde ef&citar aliqoantnm temporis inter- 
cesflisBe inter priorem HercnÜB Troianam commorationem qna 
Hesionam liberaret et alteram expeditionem qua Laomedontis 
scelns ulcisoeretnrJ) Hoc igitar constat de dnobus itine- 
ribns interpretiB aactorem feciBse verba; fortasBC etiam illud 
licet aagorari ex rei conoeptione, qualem exhibet scholiaBta, 
propriam expeditionem Hercnlem ut regem pnniret suscepisBe. 

Alia exposita Bunt in compendiis: velnt apnd Apoll. U 5 
ex Amazonnm belle rediens (qui nonuB labor erat ab Enrj- 
stbeo imposituB nt Amazonis cingalnm arccBseret) Hercales 
Hesionam liberat. Confecta vero re cum Laomedon promissnm 
praemiam nolnisBet reddere, minatns sese reveranrum Hercales 
ancoras sostalit. Minas aatem at exseqaeretar, apad Ompha- 
lam ministerio perfanctos propriam adversos Troiam compa- 
ravit expeditionem (U 6, 4). 

Diodoros, qai bis Hercalis illa facinora commemorat, altere 
loco (17 23) eadem atqae Ps. Apollodoras narrat de Hercalis 
yindicta a Laomedonte repetita; Hesionae fabalam immiscet 
Argonantaram rebas. Atqae idem hoc qaidem exponit etiam 
lY 42 et 49, nbi tarnen deletam esse Troiam enarrat ab Her- 
cale Argonaatisqae ex Colchide reversis: neqae enim statim 
Laomedon filia liberata promissos eqaos denegat, sed reversis 
demnm Argonaatis insidias parat Hercalemqoe defraadat. 

t) Qua fraudis ratione simal difficoltas quaedam evitatar quae apad 
Apollod. II 5, 9 oritur: qaaerat sdlicet qoispiam cumam non ilico Her- 
cales Troiam everterit. 

18* 



Digitized by 



Google 



276 Bolaiidiu Eoehl«r. 

Apud Homernm igitar cam Troianam expeditionem (yel 
diias expeditioneB, t. sapra p. 274) propriam videator Hereoles 
snacepisse, Ps. ApoUodonis et DiodoniB 32 poenam illam 
repeÜTisse separata enarrant incnnione, benefieiam vero Lao- 
medonti dedisse tanqnam obiter, cum seu in Amazones pro* 
fieisceretnr sen in Golchidem terram ; Diod. 49 Troiam deletam 
esse in eadem Argns navigatione memoriae prodidit 

Qnalem fitbnlae fonnam secatufi sit Homeri interpres Y 146, 
noD Baus dignoseitnr: beneficinm enm atque poenam seionxiMe 
flnpra p. 275 concluBimus; tarnen nnm proprio itinere Heaio- 
nam servasse heroem exposaerit illins fons, non est perspi- 
cnam; proprio vero deletam esse nrbem non nisi conieetora 
licet angnrari, at sapra indicavimns. 

Praeterea qnomodo defrandarit Laomedon filiae libera- 
torem, yarie videbamns ab anetoribuB doBcribi: apud Apoll, 
denegat mereedem; apnd Diod. primum qaidem qaae pro- 
misit non recnsat exBoqni, deinde vero enm prodit, qni bene- 
fioiiB ipsam affecerit; apnd schol. pro immortalibn« mortales 
eqnos dat. 

Qnattnor igitnr rebus sat longo recedere perspeximiiB 
Homeri interpretem ab compendiomm remm expositione: 
primnm de deomm qnam Laomedonti impoBnerint poena; 
deinde de praemio proposito; tnm de regis frande diversa 
prorsas scholiasta enarrat ac Ps. Apollodoms et Diodoma; 
deniqae de tempomm ratione expeditionnm ab Hercnle Troiam 
finseeptamm qaid indicandnm esset modo diximns. 

Eis autem addita qnam veram Hellaniceam intellegebamns 
de belna interfeeta narratione scholiastam F 146 lazoglav com- 
plexnm esse elucet, qnae ita non compendiomm doctrinam 
prae se ferret, nt contra fonti sese adstrinxisse videretnr pro- 
priam atqne reconditiorem qnandam fabnlae versionem ex- 
hibenti. 

Qaae enm ita sint, hie qnidem non modo nallam cansam 
esse apparet de subscriptionis auctoritate dubitandi^ vernm 
etiam gandeamus quod hie tandem Hellaniceam ab Homeri 
scholiasta servatum deprehendimus. 



Digitized by 



Goo^^ 



Analeeta HeUanieaa. 277 

Duo tarnen panni assnti sniit: et initinm interpretamenti, 
qnod ab Hellanico aliennm esse scholiastae Genevensis opera 
ermeitiiTy ex Homeri fortasse commentario assumptum, nbi ex 
ipso Homero M 400 in nsnm vocato; y. p. 270) deonim sei^ 
Tititim explanatnm faerit; et illnd afig>lxvTov vslxog, qnod 
item po^tae interpreti nefas faerit neglegere. 

Contrarinm igitnr hoc loco contigit atqae alioqnin saepiug 
factQm esse animadvertinras; pleramqae enim fnndamenta 
latoQiag petita sunt ex compendiornm doctrina, inserta Hellanici 
frnstala: hie fabulae argnmentam delibatnm est ex 
mythographo in subseriptione scholii landato. 

Sed alternm qnoqne discimns ex scholiastae vel nt nunc 
qnidem dicere licet Hellanici narratione diligentios inqnisita: 
Caroli nimirnm T n e m p e 1 i (apnd Wissowam 1 730) coniecturam^ 
qm Diod. IV 42 et 49 ex Hellanico sna mntnatam esse — Dio- 
nysio yidelicet Scytobrachione intercedente — censuerit, fiin- 
damento snbdncto corrnere. Discrimina enim^ quae inter 
scholii et Diodori expositiones intercedere intellegebamns, ea 
ccTte snnty qnibns Diodori anctorem Hellanici vestigiis non 
institisse demonstretnr.^) Eins tarnen rei qnam Lesbii ancto- 
ritate Qti primo qnidem obtntn agnoverimns, pngnae dico cnm 
belna oommissae ipsins enarrationemi nnllnm omnino apnd 
reram scriptorem occnrrit yestiginm. 

Atqne alteram etiam sententiam aTnempelio LLpro- 
mintiatam facere non possnm quin impngnem. Stephanns 
enim Byzantins nominis ^dya^^eta testem landat Hella- 
nicum («» fr. 133 M.): 

^ya^fieia' SxQa %al JU/Ärjv Ttegi Ti)r TQoiav, wg^Eklavixog 

h devrigw. Tnm pergit ethnographns : hcXij&r} de anb tov 

ayafiov Trjv ^Haiovtjv vre amov Ttagado^vai T(ß lajtai .... 

3 vtt' €citov] vTco cov (jKazQoq) nagaö. eoni. Meineke. 8ed desi- 

1) Supra vidimnB interpretem Homeri pestis ab ApoUine immissae, 
de qua dieit Diodoros, noUam habere notitiain. Quod non circumcisa 
Bolum fontis narratione effectum esse cognoscitur ex oraculi iuBso ab 
comiientatore ezposito, qnod cum ipsius Laomedontis filiam petat Apol- 
linls poenam Bignificet. cf. p. 273. 



Digitized by 



Google 



278 Rolandofl Koehler« 

deratur potiuB tox qua significetiir eodem ipso loco virgmem ezpositaa 
fiiisse; correxit igitur Wachsmuth in avtav. 

Opinatur antem Taempel veriloqninm illud nominis l^ydfifjisia 
ex eodem Hellanico deBnmptam esse; atqae gandes pnto te 
eam invenisse Hellanici Troiooram partem, qaa oppidnü 
Agammeae fecisset mentionem. Yereor tarnen ne non nimis 
cante indicinia tnleris de Stephan! loco; nam ex scbol. O. 
Genev. <Z> 444 evincitur Liaomedontis res Lesbium exposnisse 
libro priore d^ Troieis fabulfs oonscripto; neqne credi licet 
Hesionae deliberatae fabellam seinnctam fnisse a patris see- 
lere in ApoUinem et Neptnnnm commisso, qnippe qno {actum 
esset nt monstram marinum Troianae terrae immitteretnr. Ne 
tarnen opineris mntandnm esse alteram libri landati nnmemm 
sen qnem exhibeat scboliasta sen quem ethnographns, id pnto 
obstare, qnod, si qnis in altero Troieornm libro etiam Laome- 
dontis res enarratas esse censeat, hnins libri argomentom 
amplins forte fnerit qnam qnod cnm prioris libri oircnitn satis 
congrneret Eam antem imprimis adhibnemnt grammatiei in 
diyidendis libris ratiocinationem, nt pares qnam maxime posset 
fieri ef&cerentnr volnminnm ambitns. Idcirco optime censeo 
de ntrinsqne Troicamm fabnlamm Hellanici libri argnmentis 
indicasse Prellernm {ausgew. Aufs. p. 38 sqq.), ipsomm frag- 
mentomm testimoniis nisnm, in priore libro Antehomerica, 
in posteriore Homerica et Posthomerica exposita fnisse: 
qnae sententia novo illo ramento ab schol. Genev. servato 
praeclare firmatnr. Stephani vero commntare libri notionem 
ideo yereor, qnia ex hnins verbis omnino non certo eyinoitnr 
ab Hellanico illnd yeriloqainm repetendnm esse« Immo itermn 
monendnm est, ne Stephani libros ab epitomatore onm teme* 
ritate saepins maiore atqne intermissis qnibnsdam qnae olim 
exarata erant yerbis testimoniisqne ad circnitnm mnlto brevi- 
orem esse rednetos obliyiscamnr. — Ubi igitnr Hellaniens 
oppidi Agammeae fecerit mentionem nescimns; rarias certe 
ei nt notissimae regionis ac paene patriae rernm perito homini 
datas fnisse commemorandi illins facnltates yix qnisqaam 
in dnbitationem yocabit. 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 



279 



Quomodo Hercules Troiam ceperit. Cam Maeller fr. 138 
Qt Hellanicea ea exhibeat, quae Tzetzes ad Lycophr. 
Alex. 469 explicavit, nune ipsam scholium ad locnm 
Lycophronis adscriptnm licet proponere:*) 

7tvqyoa%aq>ov Xiyei %6v TeXafzcjva ibv noQ&i^aayra 
%riv Tgolav. laxoQsl yaq 'EXlavcxog oti xal tvqo tov ^Hga- 
ytXiovg eiaeX&wv elg zyv Tqolav 6 Tela/i(ov xal (liQog ti 
TOV zeixovQ xaraßaXuiv, elta TtaQorrjQriaag xal /ia&(ov dvaxe- 
Qavarra tovtov svexa tov ^HQoxkia, aXeSi^axov ^Hgaxliovg 
ßwfiov IdQvoato xal njy ircl t(^ 7ce7tQayfiiv(p ovtov OQyrjv 
e^eQanevoe. 

Qnae autem ratio intercedat inter antiqniorem interpretem 
et Tzetzam qaaerentibus qnamyis Byzantinus homo per ambages 
qnaedam yideatnr nobis addidisse (yelat quod pro scholiastae 
verbis otl Ttgo tov ^HqaxXiovg eiaeld-wv elg Trjv TqoLav 6 Te- 
kafiüiv habet oti Ttqb tov 'Hgaxlia eiaeXd'elv ev Tjj Tgol^ . . . 
6 Telafiwv elorjX&e)^ tarnen novas ille etiam nonnnllas res 
exponity qnas non exomandae solnm narrationis gratia ac per- 
colendae ab ipso Tzetza adinnctas esse perspicnom fit in com- 
parationem yocato Ps. ApoUodoro bibl. II 6, 4 §§ 2. 3 : 



Apollod. 
Tijg di TcokioQxlag heaToiaijg 
^rj^ag t6 TBlxog TeXa^wv Ttgta- 
Tog elaijXd'ev elg Trjv noXiv, xal 
liera tovtov ^HgaxX^g, wg de 
i&eaaaTo TeXafiuiva ngunov 
elaeXrjXv^oTa, anaadfievog 
TO Slq>og l7t^ avTovijei, jmjj- 
diva ^iXtav iavTOv xgelzrova 
vofil^eo&ai, avviävjv dk tovto 
TeXafiwv Xld'ovg TtXrjolov 
xeifiiv ovg avv^d'QOi^e, 
tov dh iqo^ivov TlTtqaT' 



Tzetz. 
. . . OTi TtQo %ov ^HgaxXda 
elaeX&elv Iv zfj Tgolf 6 TeXa- 
ixwv fiigog tov Telxovg xora- 
ßahav elo'^X&e. 

OTtvDfiivov dk Itt' avTov 
'HgaxXiovg to ^lq>og^ 6 Te- 
Xafuav TtagoTtjgi^aag tovtov 
evexa övaxegavavTa tov ^Hga- 
xXia Xl&ovg Tteql avzdv 
iawgevev. tov dk q>afii' 
vov' tL tovto, TeXa/Liwr 



1) Wellmann, Conunent philoL Gryphiswald. ^. QZ iam usas est 
ipso hypomnemate. 



Digitized by 



Google 



280 ftolandoB EoeUer. 



ovtiJ rrjg ogyijs ncevetat-^ xal 
yigag airtp rr^v'Häioftjf, 
rijy xal Oeaveigav, dcageitau 



%üiy ß(Ofidf Btftäv^HgaxXiovg 
xattxonevd^eiy KaXliflxöv. 6 
01 iftaiviaag, xug ellev t^v no- 
iler.., Tekafiavi agiatetov 
Via i6vf}v TTiv jiaoixidovtog 
9i;ytxTiga dldtoüi . ,,. 

Gonimuhia igitür haec (ntnt Tzetzae et Pli. Apollodoro, 
4tiae non perhibita stint ab äntiqüo Lycophrotiis interprete: 
prlknniki qnidSin gladins destriotus, däinde lapides ezaggenti) 
tarn colloqaedtes inter 6e heroes, Hesiona deniqne Telamoni 
honoris causa mnneri data. 

Atqne Appäret Tzetzam fundAmeMo ostun seholiastae 
ttirratione, cai Uuptimis Hellanici anctoris deberet mentionem, 
ämplificasäe ^öbolititU encbiridio adhibito ApoUodoi^o/) Mäni' 
festissime antem deprehenditar Tzetzae ratio amplificandae 
antiqnioris interpretis expositionis compendio in nsnm yocato, 
cum iani ad v. 4Ö7 Theaniram Telamoni dono dat^ih ease 
commemorärerit. Qnod ipsuin alternm Hesionae nomeii, cuin 
iA enchiridib iion Inremsset, ex scholiasta Lycophronis t. 467 
licnit illi promere: per et yag Hjv *Iklov akwaiv Trjv yevofiivfif 
vno 'HgcmUovg Tekafxwv ekaße yigag i^aigevo^ &€av€igafj 
wg^'Iargog h SvßfjiUtoig g^yjolv. 

Itaqae non nisi eorum qaae Lycophronis yetnstior inier- 
p^ös exposnit aüctor habendns est Hellanicos; neqne otnnino 
copiosins illnstratam illam atqne scaenicä qnädam ftrte 
compositam qnalem Tzetzes et Ps. ApoUodorns exhibeht narra- 
tiönem logographl fhisse eredibile Videtnr. Tarnen Hellani- 
cüm qnoqüe Hesionae nt Tetamönis nxoris habnisse notitiani 
ärbitror, qnippe qni genealogiis inqnitendis semper dAret 



1) Bibliothecatu ftai)pl8&imd illi foissb fbntem cönstat: y. Kraäi- 
bachernni, Gesch. der Byztmt Litt* <Müelleri Bänidb, IX^ 1) § t\%9 
n. 3 {p. 533]. Nee tarnen solo faic ccmipendio nsnm esse Tzetsam lo^ 
ducet, quod saepius ab illias verbis abhorret, concinit cam yerbis scho- 
liastae atque üs haud ita tritis (velat naganjgi^aag, dvaxsgavavxa), Adde 
quod BercüITs cognomen qnod exhibvit scholfasta C^XsSixaxog) rttinmt» 
CDin in enchiridio tuorpatom esset epitheton KaVilvtxoQ. 



Digitized by 



Google 



Aüaleeta H^aHidea. 381 

opetamt üemp^ Hesiona fieiicülifl s^cio pe][96fiM6 TeilcrtlDi 

Lyoo|yhtoüeiii, tt V. 469 TdlAmdMtti ^mjQyödnö^v uotnl- 
narety Hellanici illa quam nehöliadta se^Vfisset elpoBltioue ad-^ 
düetüm esse coniecit M. Wdllmaiin 1. 1 p. 63. 

8ed priiiittm qüidetn qnaereiidtitKi videtttt quid&aäi offiniüo 
tota illa fiibula valeat. Satis antem asieveranter quigpiam 
ootitendät etoogitätaii lUam esiie tanquatid aXrioif qbod yöcatttr> 
ät Hctföolis ^U^in&Kav ara in utbe Troia oondita ftttd« dttif sset 
otiginetti declararettllr. Hellaüii^tu ätttem Aeolidin a&tiqaitatum 
«OBpitatöf potttit 3att excipere.*) ^ latii retd deliberandattl 
est, qnibtisnäm necessario rebus eotitineatüT fiibtila illa aetiO' 
lo^^y ind^ a qnanaüi re incipiat Ac dttple:s p«to e^sistit 
ratio: äut prfiao iam fnitio Telamonem priorein 'Trofae exptt-* 
gnatorem öoniunotnofi fhisse eredat quid eüitt fieroule irato 
eiüsque nnmine colendo ita, nt äetiologioa qüafn BtattiebaikinB 
fäbella causam tpsä attnlisset Telamonis q'ijia ante sodtiin 
nrbem intraret agiarelag. 

8ed ne illnd qaidem censeo denegandum: fabulam scilicet 
de discidio amicorum narratam adeo safiGcere ad explanan- 
dam Hercnlis arae consecrationem, nt inde demum incipere 
ahiov possit existimariy haec tantnm sit fabula aetiologica: 
Telamonem nt socii iram atqne contentionem conciliaret aram 
illi condidisse. Qaod si ita est, de Telamonis fortitudine 
narratinncnla non demum orta sit ex air/r^, sed satis expli- 
catur Aeginetico studio genealogiea quadam adhibita ratione, 
qua Hesiona quo factum esset ut Telamoni nuberet Ten- 
crumque pareret dissolveretur quaestio. 

Atque re yera aetiologicatn fabellam in amplioribus for- 
tasse compendiis variam tanquam memoriam atque addita- 
mentnm expositam, neque igitur cam Telamonis aQianelijc con- 
iunctam fuisse haud scio an iure quis ex Diodori silentio 

1) RarsoiKi scaenico illo cotore qoalem bibliotheca prae se fert ex 
^ico qoDd&m c&nnine (de trbgoddia nimirnm vix cogitandam) fabaläm 
üDaiü haaBtani esse ostendi yidetnr; quae 'HgaxXtia si antiqttior erat 
Hellanico narratibnem ülatn ei potait snptieditare. 



Digitized by 



Google 



282 Bolandus Eoehler. 

(IV. 32) colligat: adeo per se videtor Telamonis fortitudo in- 
tellegenda esse, nt ille potins ratione qaadam paene enheme- 
ristica adhibitaO qaomodo &ctnm sit ot post sociam Hercules 
nrbetn expugnaret stadeat explicare. 

Si antem yera est altera haec sententia Telamonem scilioet 
Troiae expagnatorem segregandnm esse ab aetiologica narra- 
tione, illius aQioTelav exstitisse nondnm snblancto ahltfi^ 
aetiologica fabala remotior certe fait atqae qaae magis Hella- 
niceam doctrinam prae se ferret, qaam altera de Telamonis 
yirtate narrata, cui illa demnm superstnicta esset In Lyco- 
pbronis antem illo ^nvQyoa%aq>og^ cnm eins, quam magis etiam 
reconditam habendam esse dixerimos fabnlam, nnlla prorsns 
insit significatio, altera yero narratio facile fnerit, si non in 
omnes pervolgata, at certe nsitatior, band scio an minor fides 
habenda sit Wellmanno, qni Lycophronem illins rei doctrinam 
petivisse opinetnr ex Hellanico. Perfacile ad alterias cninsvis 
exemplnm potnit id exprimere qnod minns Hellanici videator 
proprium fuisse. 

Appendix ad cap. IL 
De Herculis expeditione in Amazones snscepta in inse- 
qnenti dissertationis capite, cum de Thesei contra Amazones 
pagnis yerba facturus sim, nonnuUa spero me additurum: 
Hippolytae fuisse nomen reginae cum Hercule congressae 
Hellanicum vulgatam fabulam secutum tradidisse demon- 
strabo ; Tbeseum secundum logographum itineri non interfuisse 
cognoscimns ex fr. 76; at Argonautas socios belli fuisse per- 
spicitur fr. 33, ubi ex aoristo tempore nlevaarrag ab scho- 
liasta usurpato yix qnicquam posse coUigi, si quaeramus in 
ipsamne Argus navigationem inserta fuerit Amazonum pugna 
an post confectam expeditionem ab Hellanico enarrata, supra 
iam significavi: p. 263. 



1) Neqae enim licet oplnari Diodorom quodammodo fabeilam iUam 
voluisse significare, qua, cum Aeacos Apollinem et Neptunum Troiae 
mnrum ezstractnros adiavisset, certa quaedam manimentorum pars ut 
a mortali homine comparata facilior diceretor ezpugnata. 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 283 

Error sabesse videtor apnd Lentzimn Herodian. rell. I 
p. 88 1. 21, ubi pro nomine Qeoxlhig ezaratam yidemas 
'HQcacJLhjg. At tarnen Steph. Byz. b. y. Xakxlg habet: ^EXka- 
fiTLog^IeQeuav^'HQag devri^q) ,QeaxXhjg (libri Oeoxkrjg) Ix Xal* 
xldog fÄerd Xaixtöiwv xal Na^lwv ev SineXltf noXei^ hiTiae^ — 
qnae verba ad Theoclis coloniam satis notam spectant ab ipso 
ethnographo iteram commemoratam s. v. Kardvrj ; cf. Polyaen. 
V 5 et qnos Ben sei er in lexico laadat locos, atqae Ed. 
Meyer um, Gesch. d, Alterth. II § 302. QnamviB ne Herculiß 
qnidem nlla cum Chalcide einsque coloniis in Sicilia conditis 
desit neeessitudo (v. Meyeram 1. 1. §§ 166. 309) , tarnen illo 
Stephani loco qnoniam de nomine QeoviXirjg dabitari neqait 
(adde qnod de Hercnlis rebus, qnas quidem in ^U^sLaig Hella- 
nicos commemoraret, in primo verba videtnr fecisse libro: 
y. Maellemm FHG IV in pag. 633 ima), non nostmm nunc 
qaidem est de illo Hellanici fragmento qnaerere. 

De Hellanodicaram nnmero Lesbins dieit apnd schoL 
Find. Ol. in. 22 — fr. 90 M. 

neql dl %ov tfZv 'EXXavodixdiv aQi&fÄOv 'EXXavmog g^rjai 
xal !dqia%66ri(jLog 8ti to ixkv 7tQ(ji%ov ß\ t6 äh reXevraZov i. 
Toaavrac yoQ al %(Sv ^HXeltov q>vXal, xal aq>^ hcdaTrjg elg rjv 
'EXXafodUtig.') 

Qnod fragmentnm Preller, cuius vestigia pressit Mneller 
FHG IV. 630, in Hercnlis fabnlamm expositionem in Phoro- 
nide a logographo factam inserit: arbitratos ridelicet illnm, 
cum de Olympicis certaminibns ab Hercnle institntis enarraret, 
agonothetarum nnmeri fecisse mentionem. Tarnen incertnm 
est nnm ab Hercnle omnino Hellanicns Olympia condita esse 

1) Utmm Terba inde ab roaavtcu yag . . . ., quae Maeller logographo 
dat, dnsdem Hellanici sint an ab scholiastae fönte subianeta an Aristo- 
demo Boli tribaenda (cf. Harpocr. B.y. ^EJÜiavoShecu: . , .^Apiax6öTj/40i f 
^HXbIoq tftrfii xovq zeXewalovg ri^ivzaQ tov dyatva *EXXavo6lxag slvai 
i, dg>' ixdaxTjq ^}J^q iva)j vix qnisquam dignoscat — Quomodo com- 
mutatiiB Bit Olympiorom iadicnm volventibas BaecuÜB numerus, quaesitayit 
H.Foerflter, De HelUmodieis Olympicis^ Lipa. 1879, qui Hellanici quo- 
que habet rationem. 



Digitized by 



Google 



884 Bolanda« Koehtor. 

finxerit, quoniam aliis qnoqae heroibnfl (velut Pelopi, Oeno- 
tnaoy Oxylo) hanc gloriam antiqnos tribuisse constat Quod 
rero inennte ntmento dao tarne Hellanodicae fenmtiir, oou 
ita loffiragatar Prelleri sententiaei Biqnidem primus atqiie anu 
Hellanodica faisse ptommqae ipee eredebatnr c^rtaminis ib- 
staurator. Itaquo qua ratione HeUaaicaB ut daos oertamimim 
iidiees commemoraret addaotiis alt, nano qaidem non eenseo 
eaae difpntandam. 



Digitized by 



Google 



Caput III. 

De Theseo. 

De Tbesei expeditione in Cretam facta quae Hellanicus 
exposnerit idemqaa qoae enarrarit de Helena ab illo rapta, 
postqaam iam disBertatiancula inscripta ^Eellanicea' in nPhilih 
logüch^Hütorücke Beitraege Curt Wachsmuth überreicht" pp. 
173 sqq. perqoisitnm est, reliqna nunc quae de Tbeaei rebiui 
gestis logogmphns memoriae prodiderit explicanda sant. 

9 1. Ubi Isthmia ab heroe Inatanrata esse narrat 
Plni The 8. 25 Hellanioo una cum Androne Halicarnafiiensi 
ntitor aactore pactam illnm fiscisse cum Corinthiis de Athe- 
nienaiam ladornm proedria: fr gm. 76 in. ira^ev ovv xal duo- 
^lacno ftQog vovg KoQiv^lovg ^A&rivaUov rolg aipixvoviUvoig 
inl Ta "laS'^ia 7taQi%uv TtQoadqLav oaov av ronov l7tla%ji 
xoTccn^eraa^h ro ir^g &eu)Qldog vewg latfofj wg 'EXXavixog 
Tuxl ZfivÖQtov S UlixaQvaaatvg laxoqrixaoiv, Utrnm vero LesbiuB 
Hercnlis aemnlatione commotnm Indos institoisse Theseum sibi 
ftüxerity an nt manes conciiiaret Scironis necegsitndine qnadam 
eonioncti, an ob victoriam ab Sine scelerato illo homine repor- 
tatam, perspicnum non fit Nempe suo inre Bio. Wagner, 
Cur. mythogr. p. 121 n. 3 contra Wellmannnm (De I$tro 
CaUimaeheo p. 61 sq.), qni totam de Isthmiis inangaratis faba- 
lam Hellantco et Androne auctoribus a Plntarcho ezpositam 
esse oenset, nihil nisi extremam illam condicionem snpra com- 
memoratam ex Ulis hanstam esse contendit, atqae a Sturzio 
iam et Muellero snis fragmentnm finibns circamscriptnm est; 
bic quoqae velim recordemini qaae in ^Beitraege*" p. 175 sq. 
explanata sint. — Bnrsus fabulam quam dicimus aetiologicam 



Digitized by 



Goo^^ 



286 Bolandng Koehler. 

ab Hellanico videmas expeditam esse: AthenieiiBiam videlicet 
erat proedria ludonun Isthmiacomm atque Theseas eonim 
heros sospitator atque conditor credebatnr agonis (y. Schoe- 
mannum, Griech. Alterthuemer II' 69); Ulnd yero at pro- 
baretnr qni factum esset, condicionem illam Thesenm Corinthiis 
imposuisse excogitabator: qaod Hellanicas itemqae Andron 
HalicarnasseDsiSy qni ipse fortasse hausit ex Hellanico (et 
G. Mnellernm FH6 II. 346, qoi alia etiam a Lesbio et 
Androne nno eodemqne modo perhibita coUegit), inter Attieae 
terrae fabnlas tractabant 

§ 2. ArKOnantarum Thesenm comltem faisse infitiabator 
Hellanicas: scholiasta enim Pind. Nem. in64 »» fr. 33 teste 
'EXlavvKog dl Tcavzag xovg h Ttj ui^ol Ttkevaavrag ^HqcolUI 
ovaTQccvevaal q>riai omnes apnd illnm Argonantas Hercnli 
contra Amazones pngnanti adfaisse scimns; atqui Theseum, 
com propriam sine Hercnle in yirgines illas bellicosas secan- 
dnm Lesbiom fecerit expeditionem (fr. 76), lasonis itineris faisse 
expertem sequitar. Mireris, qaod Hellanicas^ qaippe qaem 
saepias conectere fobalas fabalaramqae cydos atqae ea qnae- 
cnmqae rariis regionibns eodem tempore gesta essent com- 
plexas aniyersam tanqaam historiam ef&cere') noyerimas sta- 
duisse, non tnno qooqae omnes heroes indatos panhellenicam 
qnasi qaae dicitar snscepisse expeditionem aactor faerit 
Sed iam Elaegmann, yJDie Amazonen in der attischen Lü- 
teratur und Kunsf 1875, p. 12 animadyertit in Argonantarnm 
itinere Hercalisqae expeditione adyersas Troiam facta Theseo 
a yeteribas poetis et mythographis locam dari aat nallom 
ant minas insignem; in Amazones qaoqae Hercolem et The- 
seam diyerso qaemqae tempore beilasse modo diximas. Atqae 
consalto pato atthidographam Attieae gentis beroem seionxisse 
ab Hercale, ne secundas partes ageret is coi »eximio Hercolis 
claritatis falgore tenebras qoasdam obdaci Athenienses noUeot, 



1) Quo stadio ille ut sacerdotam ArgiTarum annales pertractaret 
amplificaret ezcoleret videtar adductus esse. 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 287 

similiqne qnadam ratione inita ne Argonantarum qnidem The- 
seum fecisse eomitem. 

Hoc antem opinor aecedit: ohronologica eompntatione 

habita Hellanieas Thesenm aliquante minorem cogitatione de- 

pinxerit Hercnle. Hains scilicet socins erat Hellanico anctore 

(fr. 138) Telamo, pater Aiacis, qni belli Troiani temporibns 

flomit; Thesei vero filios minores natu fnisse Aiace inde licet 

eolligere, qnod cnm ab Menestheo Athenis expnlsi sunt ad 

inyentntis florem nondnm videntur pervenisse seriasqne demnm 

nt belle interessent Troiam profecti sunt (cf. ApolL Ep. Vat. 

XXI 20 et „Beäraege*" p. 183 n. 2). Unde efficitnr ea tem- 

pomm ratio, nt dimidia fere bominmn aetate (rel amplins) 

distent Thesei filii ab Aiace, Aiax ab Theseo, Thesens ab 

Telamone et Hercnle. Attamen ne qnis opinetnr conspectnm 

illnm remm eodem tempore gestamm, quem exhibet Apoll. 

bibLn6, 3, 4 xa^' 6v dk xQovov iXa^geve (HQcncXijg) TtaQ^ 

'0(iqfah}^ Xeystai rov iftl KoXxovg nXovv yevia&ai, aal T^y 

fov Kalvdwviov xaTtqov &riQav, Kai Orjoia TtaQayevofievov hc 

TQoitjqvog %bv "lad^fiov xonäQai Hellanico nti anctore, vel 

id obstat qnod Lesbius scriptor Herculem eis qni Phrixenm 

vellos reonperatnri essent aliqnantnm certe itineris eomitem 

sese adinnxisse cogitayit (Gap. II § 9). 

§ 3. De Theseo et Amazonibns. 

A. De Thesei ewpeditiane. 

Ex Plnt. Thes. 26 in. = fr. 76 M.: 

Big öl %by nortov %nX^oe %ov Ev^eivov, wg likv 0iX6- 
XOQog Tcal ti^veg aXlov Xiyovai, (led^ ^HQcncXiovg €7tl zag 
AnaX^ovag ovOTQorevaag xai yigag aQiarelov ^vrioTtrjv 
tXaßev' ol dh ftXelovg, wv laxi xai OsQexvdrig xai ^EXXol' 

^vvKog i^al 'ÜQodiüQog, vatBQOv q>aaiy ^HqaxXiovg idioaroXov 
nXevaai tbv Qriaia xal Tfjv l4fÄa^6ya Xaßelv alxf^dXcmov, 
nv^aviOJBQOv Xiyovreg 

3 agiaxBiov U., cf. Dion. Hai. ant. Rom. YIII 79: xov vlov dgi- 
oxevovra xatit noXe/jtov r^q fikv avögeiag ivsxa roig dgiazeloig orsg>d- 
voig ixoafJLTjosv ; dgiazeiav Sintenis cl. Alciphr. ep. III 36, 2: ywaZxag 



Digitized by 



Google 



288 fiolMiai» Kaflkkr, 

ÖBSoo&ai; CSobet Vor, Lect. p. 60 delet d(uarstQV> 

com Meniidiini HelUuiicaBi siia Harte eonsiUoqne Thesemn 
in AmMones profeetam esse 4uiQan«8, tmäs elvcet wm Atä- 
eamm fabolaram faiwe fleotatorem «t Attbidem oonieribrntaü: 
nam haic operi fragmentnm tribaendom esse rix qniflqmim 
pnto refragotar. Atqne omn aatiqaior ille poeta Hdgiaa apuA 
Paiuaii. I 2, 1 eoninnctoa enarrarit H^ealeDi ßt Tbeaeaip 
adyerraa yirjpoes beUieosas beUaflse, cum ia aatiqais ywb 
nigrafl fignrai exhibentibos amun Hereulem Min AmaaoiiibiB 
eeraaning pngnantem, qninto saecalo ya«a rabris figarip plQt» 
Attfoam illam namttioBein qua Tbesem eam illia proelia&u 
esset longa doeant praevalnisse. Et oportutt interesae Atticae 
memoriae non mnneris loeo gentis heroem ab Heraole Am- 
zone condonatom ease aredi, sed ipsnm oepisse. 

Qnod qnonam modo factum esse Hellanicns narrayerit 
qnaerentibas ex Plataiohi yerbis eonolndendnm est proelio 
Thesenm yirgine potitam esse et in Atticam secum dnxisse. 

Elnegmann yero (Die Amazonen .... p. 22) satis acen- 
rate Plntarchnm, qnae tres Uli logographi de Amazone capto 
tradidissent, edixisse infitiatns non nisi eo pntat biographen 
yelle illos inter sese coneinnisse, nt sine Hercnle facta ex- 
peditione Thesenm yirginem adeptom esse contenderent: nempe 
Pherecyde auctore (fr. 108')) constare Thesenm nna cnm 
Phorbante Amazonem agnaoai, onm Plntarchns nsns sit yoce 
al%iAaXo)Tov Xaßelv, — Seqneretur, id qnod Elnegmann ipae 
significat^ nt ne Hellanicns qnidem pogna illam acerrima partam 
aed raptam esse &cile enarrarit et haesitandnm sit nnm con- 
spirayerit cnm Pherecyde. Vocem antem ai%iiaXfa%ov kaßelv 
esse pntat yir doctns Herodori, qni in Attica ipsa captam esse 
Amazonem anctor faerit Tzetza teste ad Lycophn 1332. — 
Sed qnis est qni Byzantini illins hominis obscnriori impedi- 
taeqne narrationi (y. Mnellernm FHG U 32, Herod. fr. 16) 



1) Schot Find. Nem. V 89: ^sQsxvdrig dh ^vloxov xov ^oqßani 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 289 

posthabeat Plntarchi aactoritatem, qua id summum convenisse 
inter tres logographos landatos ipse concedat Klnegmaon saa 
sponte Thesemn trans mare in Amazones esse profectnm? 

lam intellegiSy qnantae rernm pertnrbationis ille Plutarcham 
insimnlet: ita hie miscaisset res ae tarbasset, nt pertineret 
alterins sententiae partis yerbam (alxfidlwTov Xaßelv) ad Hero- 
dornm qnidem, sed minime ad Pherecjdem, fortasse ad Hella- 
iriciim, prior antem pars nt ad Pherecydem et Hellanicnm, ita 
minime ad Herodornml^) 

Itaqne considerantibns nobis qaae de Herodoro testatnr 
Plntarchns ne de Pherecyde qnidem vir ille doctus recte vide- 
tnr indicasse, sed nimis pressisse Tocem agna^et ab schol. Find. 
Nem. V 69 adhibitam. Neqne tamen sine pngna Amazonem 
raptam esse veri nonne est simillimnm? ütique videlicet 17^ 
nao&rj Tirgo qnamvis proelio capta; scholiastae testimonium 
minime obstat, ne Pherecydem qnoqne, sicnt Tult Plntarchns, 
Thesenm alxf^akayrov Xaßelv adversariam credamns memoriae 
prodidisse.^) Adde qnod, si ad ipsa Pindari verba spectamns, 
omnino non exploratam est, nnm sententia relativa ^Oo^/^ai^ra)^ 

1) AUa etiam contra Kluegmannum affert Prigge, J)e Thesei rebus 
gestis quaestionum capita duo 1891, p. 27. 

2) Attamen fuisse quandam fabulam furto abreptam esse Amazonem, 
eis videtur edoceri yasis, quibus virgo ab Theseo una cum Phorbante 
(aat Pirithoo aat ambobus) intercepta depingatur proelii impetu significato 
nuno (Kluegmann p. 24. 25; cf. Bionis narratiuncolam apud Plui. 26 per- 
hibitam). Atque quod Pherecydes quoque Theseum ionxerit com Phor- 
bante^ sicut saepius consociati sunt Theseus et Pirithous, ipsam illom 
etiam de delicato quodam atque amatorio facinore, qualia complura audax 
illud amicorum par ferebatur effecisse, coniciat qaispiam narrasse ac de 
simplici veroque Virginia raptu. Attamen ex anaglyphis iUnd ideo yix licet 
eoncladi, quod^ cum artifex certam quandam rem in ae ipsa versatam 
remissis parergis studeret exbibere, facile potoit fieri, ut reliquo proelio 
neglecto captam tantum ab heroibus Amazonem effingeret, quo raptus 
forma ac speeies necesse esset efficeretur. 

3) HeUanicas quoque Phorbantis cuiusdam habebat notitiam: fr. 66: 
quem tamen non Thesei esse anrigamy sed Neptuni filium ab Erechtheo 
contra Eleusinios pugnante interfectum Harpocrationis loci sententiarum 
conextts demonstrat 

Leipziger Stadien. XYin. 19 



Digitized by 



Google 



j 



290 RoIanduB Eoehler. 

avv (^ %al v^y ^iiaCpva aQ7taC,€i eidem tribiienda sit Phe- 
reoydiP) 

Atqne in nnirersam ftdrersarias errat, quod a Philochori 
Bententia (cominiinem scilieet Herculem et Thesenm feciase 
expeditionem, rnnneri antem huie ab illo datam esse Ai4&- 
zonemj hoc nno arbitratar dissensisse Platarcho teste logo- 
graphos quod sao Marte Atticum heroem in bellicosas feminaa 
profectnm esse narrarent; immo eadem vis tribnenda est oppo- 
sitis illis inter sese vocibns yiqag aQiateiov limoTtrjv thxßiv 
(Philoch.) et %i]v 'AiiaC,6va kaßelv aixf^aXwzov: ipsum non 
sinevitae discriminepotitam esse Thesenm virgine 
tres iili a Platarcho landati testantnr, neqne cum Philochoro 
aliis concinnnt. Qaod ne ab Hellanico qnidem statn- 
endnm estaliennm fuisse; neqae abhormit ab Atticamm 
fabalamm sospitatore, qnippe cnins non fnrto abripoisse gentis 
heroem Amazonem sed pngnae praedam cepisse, neqne Her- 
cnlis expeditione inferiorem gessisse rem interesset ennntiare. 

Deinde qnaestio est de nomine Amazonis captiyae, 
siqnidem non satis convenerat inter anctores alios Antiopam, 
alios Hippolytam appellantes. Ad reram autem conexum 
qaalem exhibet Plntarchns si spectamnsi de Antiopa capta 
Hellanicns verba fecisse indicandns est. Atqne cum Pherecydes 
qaoqne ab Ghaeronensi scriptore in nsnm yocetnr, nt eandem 
is Aqtiopam Thesei praedam factam esse enarrarit ef&citar. 
Cai non adversatnr Athenaens XIII 557 a (fr. 109 M.^ qni cun 
Istri ennmeret muliemm Thesei catalognm Hippolytam pro 
Antiopa memorat adiectis his: Oegexvdrjg de nQoaTl&rjoi y,al 
OeQißotav. Kam ita tantnm additar Pherecydis testimoninm, 
nt hnnc ceterarnm qaoqne qnaram mentio fit malieram testem 
f aisse aat ipsam qaoqae de Hippolyta pro Antiopa verba fecisse 



t) Cf. Athenaeom XIII p. 557a, ubi simillime relatiya sententia adiangatar 
res, qaam postea expressis Yerbis alienam esse a scriptore antea laudato 
significetor: ''HaloSoQ Si (pijai xal ^'innijv xal AfyXtjv, 6t ^v xal xovq ngoq 
kQidSvtjv oQxovg napifirj, wq g>jjoi Kigxwtp. Talia docent, ne temere, 
qoae obiter addita sint ab scholiastis vel collectaneorum auctoribos uode- 
caaque haasta, eidem tribaamas quem antea alterius rei laudarint testem. 



Digitized by 



Google 



Analecta HellAnieea. 291 

minime necesse sit: Istrus potiuB Hippolytam nominabat An- 
tiopa neglecta.') Docamento antem est Hesiodos pariter ab 
Athenaeo landatas aliarnm dnarnm Thesei Qxoram testis, quem 
nnllins omnino Amazonis raptae constet notionem habnisse. — 
Herodorns deniqne de Antiopa videtar dixiase, neo Platarehmn 
ipsum aliam yirginem intellegi relle eo eyineitnr, qaod, post- 
qnam iaseqnentia cuncta pertiDuerant ad Antiopam, medio 
demam capite 28. varia tanqnam memoria profertnr Hippo- 
lytae nomen a Cli(to)demo traditam.') 

Hellanicum igitnr, nt Antiopam Theseae Amazon! fhisse 
nomen statueret, praeter alias hac potissimnm censeo commo- 
tarn esse cansa: cnias maxime interesset disponere nniversam 
fabnlarem memoriam atqne in ordinem qnendam digerere res 
suisqne quamqne fabnlam circnmscribere finibas, necessarinm 
ei yisam sit ntriqne Amazoni, qnamm altera in Hercnlis fabn* 
lam, altera praeter ipsam illam in Thesei res inserta cirenm- 
ferebatur, snam dari locnm: Hercali igitar rindicayit Hippo- 
lytam quam pecaliarem qnasi atqne propriam eins fnisse adver- 
sariam commnni memoria probaretnr; Theseo non cognominem 
aliqnam Hippolytam, sed Antiopam tribnit. 

Oritnr iam qnaestio, qnasnam in regiones Thesens nt 
Amazones peteret iter converterit, atqne in nniversnm nbi 
Hellanicns sedes illarnm constitnerit 

Qnae enim de earam patria cogitarent veteres saepins 
esse commntata, atqne amplificata ttjq olMvfxhrig notitia Ion- 
ginsqne propagata illarnm etiam sedes promotas esse perspi- 
ennm est; cf. qnae de Thermodontis sitn yarie constitnto 

1) Aut Istrus, qui Atthides Attiearumque fabularum yarias memorias 
in nnum corpus coogessit, utriusque nomiuis fecerit mentionem, Athenaeus 
Tero altemm omiserit: cf. M. Wellmann, J)e Istro Caüimacheo p. 21 
n. 23: ^pnd iBtrtiin sine dubio utrumque (nomen) exstiüt/ 

2) Klnegmann igitur quam rationem et normam yidebatur sibi 
elicuiBse ex utriusque nominis usu aceurate obserrato (antiquioris saltem 
memoriae) p. 5 sqq. non suo utique statu manere in propatulo est. Neque 
ipse yir doctua satis sibi constat: Herodomm scüicet Hippolytae dedisse 
nomen Amazon! etsi sequitur ex norma ab Ulo constituta, tarnen Antiopam 
illum appellasse ipse dielt p. 23. 

19* 



Digitized by 



Google 



292 Rolandus Eoehler. 

(»transportabler geographischer Begriff *) dicit Holzingerad 
Lycophr. Alex. v. 1333 (p. 359). 

De Hellanico certnm qaiddam docet fr. 84 *» Tzetz. ad 
Lycophr. 1332: ^Elkavtnog de 6 ^iaßiog q)i^aiv, otl jtayhtog 
Tov KtixixeQixov BoanoQov öiißrjaav avtdv xal rjkd'ov sig Tijv 
^AtTLYjfiv . . . ., id qnod firmatur Platarcheo hoc TheB.27 
(a Muellero nondnm adhibito) : ei iilv ovv dg ^Elkavaoq 
lüTOQTjice T(p Kif^fiSQixf^ BoOfcoQiff nayivTi diaßaaac Ttegt^l^v 
iqyov koTL Ttiazevaai: ex Maeotidis igitar ora qnae ad orien- 
tem spectat solem Amazones in Atticam fecernnt incnrsionem; 
ibidem habitasse illas num Hellanicos memoriae prodiderit, 
dubiam est. 

Nam Cimmericnm Bosporum traiecisse Amazones Diodoros 
qnoqne (IV. 28) auctor est, qui tamen circnm totam Pontom 
inde ab Themiscyra (cf. IV 16) iter fecisse illas narret con- 
innctas cum Scythis (cf. Jnstinnm qnoqne II 4) ; ac panegyrici 
etiam oratores (Lysiae qni fertnr Epitaph., Isocrat Paneg., Fs. 
Demosth. Epitaph.) consociatas eas cnm barbaris septentrio- 
nalinm terrarnm nationibns snb potestatem redactis in Atticam 
esse profectas.. Qnam snbiectarnm gentium, imprimis Scytha- 
rnm societatem ab demonstrativis {eTttöeiXTuolg) qni dicantar 
oratoribns in maiorem Atheniensium Graeciae defensorum gloriam 
excogitatam esse inre coniecit Klnegmann p.72 atqne ad Per- 
sarnm incnrsionis similitndinem fictam (cf Prigginm p. 198q.)> 
Nee tamen merito arbitratnr PriggeO Hellanicnm Amazones 
cnm Scythis finxisse coninnctas esse. Si enim in ora ad orientem 
versus spectante habitasse illas logographns putavit, nihil nisi 
attingere Scytharnm eas fines potnisse illo anctore seqnitar. 

Unum antem hoc band scio an liceat contendere qaoniam 
Hercnlis in Amazones expeditionis Lesbins haberet notitiam 
(fr. 33) qnam Themiscyram tetendisse inter omnes fere con- 
staret, non ab initio illnm ad Maeotim habitasse 
Martis ministras tradidisse. 

1) p. 22 : »Similiter Hellanicus, quem Herodoti historias novisse Ten- 
simile est, videtur Amazones cum Scythis conlunzisse vel in eoram fini' 
bus collocavisse.'' 



Digitized by 



Google 



ADalecta Hellanicea. 293 

Barsnm prorsns incertnm est, ntrnm Themiscyrae eas in 
meridiana Ponti ora versatas circam Enxinnm iter fecisse in 
Graeciam existimarit*) — qnod si veram sit, Diodori quam 
supra p. 292 memoraTimus narrationem ab Hellanico repeten- 
dam facile quis concedat — , an antea Themiscyrae versatas, 
postea in septentrionales regiones illas emigrasse') — sive 
Thesenm iam ad Maeotim iter direxisse indidemqae Amazones 
in Atticam invasisse censnit logographas, sive (qoae Priggii 
sententia est)^ Theseum Themiseyram esse profectam, Ama- 
zones antem in contrariam oram interim transgressas ex Scy- 
tharnm regionibns expeditionem sascepisse. 

B. De Amazonum expeditione. 

Factam esse Amazonum irrnptionem post Thesei expe- 
ditionem, sicut Yulgata erat fabula (Flut Thes. 27), Hellanicnm 
statuisse elacet ex Plnt. Thes. 27: qni in eiasmodi reram 
eonexam Hellanici de Bosporo ab Amazonibns traiecto testi- 
moninm insernit, ut vix posset dubitari, quin is qnoque Ama- 
zonum impetnm Theseo ad id tempns regnante ac tanquam ulcis- 
cendae Antiopae raptae causa susceptum esse enarrasset. Atque 
nt rerum eausae aliae ex aliis aptae viderentur saepius Hellani- 
cnm scimus operam dedisse: praesertim yero hie, cum ea potius 
ratio in promptu paene fuerit ac digna Attica gloria, qua 
Thesei audacissimo facinore ad pugnam evocatae, ut ulcisceren- 
tur raptam sororem, Amazones in Atticam crederentur irrupisse, 
minime mirnm yidetur quod, etiamsi Amazonum Impetus 

1) Nam ex voce nsQiilXQov a Flutarcho Thes. 27 adhibita viz 
quicqaam licet concludere. — Geteram Diodori illa narratio similitudinem 
speciemqne maxime gerit fabulosomm commentorum a posterloribus ho- 
minibus augendae rei gratia fictorum. 

2) Qaod si ita sit, similiter atque Herodotus IV HO sqq. (cf. Klueg- 
mannum 1. 1. p. It) confuderit Hellanicns de Amazonum sedibus fabulas; 
cniuB ingcnio atqne consilio digna certe fuerit haec ratio conserendae 
variae fabularis memoriae. 

3) p. 24: „Potest etiam cogitari Lycophronem et alios (yelut oratores 
et H eil an i cum) Herodotum sequentes ita rem gestam finxisse, ut Ama- 
zones tum demum sororis ulciscendae causa in Europam et Atticam 
transierint, postquam in Scythia novas sedes adeptae sint/' 



Digitized by 



Google 



294 Bolandas Koehler. 

memoria antiqmor fnisset (y. Wilamowitziam , Eur. Herakl, 
I 302) fabnla de Thesei itinere narrata, tarnen plane neglecta 
qoibas ntraqae temporibas narratio orta esset memoria, con- 
trarias prorsas rerum conteztns efifectns sit 

Memorabile antem qniddam ezhibet Tzetzes ad Lycophr. 
1332 fr. 84: ijteox^axevoav dl t^ ^izrixjj, Tial vixrj&eUfai 
VTtioTQexIßav elg Sxvd'iav. Kai ovrog (xiv (Lyeophr.) iia %ov 
t(aGTrJQa q>fjaiv ai%äg knl %ag Ü&ijvag oxQoxsvaaL, 'EXldfot/og 
dh 6 Aiaßiog q>riaiv, ort... (v. sapra p. 292) IdTttTdjv xal virQaai 
firjol noXefirjaaaaivTceoTQafprjaav» Oi Xiyei de Trjv aitlaf. 

Qaamyis non prorsas aliena sit ab Tzetzae ingenio sospido 
pertarbatae qaodam modo sententiae, tamen ex Yerbomm 
contexta elacere yidetnr illad ov Xeyei dh zijv aixiav non ad 
Yocem vn€aTQaq)r]aav referendam, sed oppositam esse causae 
ab Lycophrone Amazonam irrnptionis commemoratae. Ne igitnr 
Tzetzae, a qao ipsnm inspectnm esse logographam plane dene- 
gandam sit at ab homine Byzantino, rernm qaaedam pertarbatio 
crimini danda sit: ex Atticorom annaliam qaos composnit 
Hellanicas indole ac natura pato explicandom esse qaod ille 
dixit. Nempe posterioram temporom res archontam serie pro 
fandamento posita quo qaaeque magistrata gesta esset ennme- 
ratas esse edoeet scholiasta Aristoph. Ban. 694 (cf. qnam 
adiecimas appendicem). Quam antem aecnrate singolornm 
etiam regam annornm reramqae qnoqae anno gestaram peritns 
ille fuerit yel crediderit certam quandam sese habere notitiam, 
ex Plutarcho cognoscitnr, qni Hellanico auctore Thesenm qain- 
qnaginta annos natnm Helenam rapnisse testetor. Itaqae 
antiquiornm etiam aetatum expositio speciem ad annalinm 
natnram qaam maxime accedentem prae se tnlerit*); annalium 
antem indoles nnlla rernm contextns egebat explicatione: Tm& 

1) Ne tarnen quis ex accurate perhibita qua tum Thesens fuerit 
vitae aetate, quae quoque anno gesserit quisque res, He)lanicam (bar- 
baricanim regum serierum ritu) disposuisse colligat, vel ab eodem Hel/a- 
nico tradituB Helenae quem tum egorit vitae annns impedit (scbol. 
Lycophr. 513), quo, ut illam ipsam discrepantiam inter Helenae etTbesei 
aetates intercedentem significaret, logographum computationem illazn inisse 
cognoscatur. 



Digitized by 



Google 



Aaalecta HellaniciBa. 295 

qnisqne poterat intellegere, qnoniam Theseo ad id tempas 
regnante Amazonnm incaniio subsecnta esset illins expeditio- 
nem in Eaxinum snsceptam, nlciscendae illas raptae sororis 
causa hostis rursus patriae bellum intnlisse. 

De ipsa Amazonnm pngna in Attica commissa Tzetzes ad 
Lycophr. 1332 (v. p. 294) Hellanico anetore bellicosas feminas 
qnattnor menses ibi commoratas esse narrat Ipsins autem 
pngnae varios casns, qnos Plnt Thes. 27 memoriae prodidit, 
ab Hellanico repetendos esse non defuerunt qni temere conten- 
derent Velat Prigge p. 22 n. 29 ex Hellanico originem 
dacere censuit Plat Thes. 27 § 6 i; fÄSv olv iia%ri (in Attica 
sciiicet facta) Borjdgo/iccüvog lyivs'so ftrjvog ig> rj na Bor]dg6fiia 
fiexet yvv !ddr^väioL -dvovoiv. Primnm enim ex Tzetzae ver- 
bis (Hellanicnm videlicet qnattnor menses pngnantes fecisse 
Amazones) satis diligenter illnm atqne copiose de belle qnaesi- 
visse perspicnum fieri; deinde Plntarchnm, quamvis cohiben- 
tem assensionem, paulo ante logographuip in usnm yocasse; 
deniqne verba fiixQi^ yvy ob id Helli^iioi esse, » qnod postea tempo- 
ribns Philochori (ap. Harpocr. v. BorjÖQOfxia »» fr. 33 M.) Boedro- 
mia a fabula Amazonnm separata et cum Eumolpi fabula inncta 
yider^ntur fnisse; sed cum Plutarchus ea ad Amazones speo- 
tare traderet, concludendnm esse post Philochori aetatem iUum 
festnm diem denuo cum Amazonnm fabula iunctnm esse. Id 
minime probabile videri''; cni difiTicnltati mederi posse cum, 
qni Plutarchum verba 1^'^ .... ^vovaiv ex Hellanico sine 
magna diligentia descripsisse diceret. 

Atque nt ad extremum hoc Priggii primum respondeam, 
qnod necesse fuit vimm doctum credere ipso Hellanico Plu- 
tarchum usnm esse, anllum quidem scrnpulum movere nego; 
adde qnod non is certe fuit Plutarchus qui aliorum scrinia 
jcompilaret simili usos ingenü tarditate atque Diodorus. Neque 
reete mihi yidetnr Prigge cogitasse de Boedromiis. Quo 
die parta est victoria Marathonia, ea constat acta esse ; tamen 
non docti solum homines ac periti Atticae antiquitatis vetu- 
stiora illa esse noverant Persicomm bellorum temporibus 
(Dianae antiquitus yidentur illa fuisse consecrata); varias autem 



Digitized by 



Google 



296 Rolandus Eoehler. 

pnto exstitisse de origine Boedromiornm sententias, qoarnm 
nna esset qnam Plntarchns seqneretnr illa esse instanrata in 
victoriae ab AmazoDibas reportatae honorem, altera a Philo- 
choro probata Eamolpi fabnlae in memoriam. 

Neqne qnae praeter illnd protnlit adversarins argumenta 
ea sunt, qnibns pugnam Boedromione mense commissam esse 
Hellanicnm Plntarcho fnisse anctorem probetnr.') 

At hoc certe licet contendere: facile potnisse fieri, nt 
Hellanicns de pngnae illo tempore in Atthide diceret Nam 
Atticarnm antiqnitatnm investigatorem atqae Atthidis scriptorem 
de diernm festomm originibns yerba fecisse consentanenm est; 
Troiae qnoque captae mensem ac diem ille constitnit (fr. 143 M.). 

Ex mnltis illis locis, qnae Clitodemo anctore Plntarchns 
referta esse vel fnisse enarrat Amazonum pngnae memoria, 
nnnm vel altemm in Hellanici qnoqne Atthide commemoratom 
fnisse qnamvis concedam, immo contendam : qnoniam ex loco- 
rnm nominibnsi sepnlcris, festis diebnsi moribns ritibnsqae 
priscae religionis antiqnomm tempornm et remm testimonia 
inrestigatores praeteritornm saecnlorum stndebant elicere, 
Hellanicnm qnoqne magnam aetiologicamm qnae fernntnr 
fabnlarnm copiam explanasse atqne hanc fabnlarem Atticae 
terrae historiam pro vera remm gestarnm memoria habnisse 
etsi non abnnerim immo statno: tamen ex eamm qnas Pln- 
tarchns exposnit rernm nnmero certae qnaedam qua fide possont 
ab ipso Hellanico (intercedente fortasse Istro) repeti? Qaid? 
qnod Wernic^e apnd Wissowam I 2498 (s. v. Antiope) secon- 
dnm Hellanicnm Antiopam mortem obisse Athenis ex Plntarcbi 
testimonio (qni ante Itonias portas illins sepnlcrnm monstratam 
esse dicit) cp. 27 § 4 sibi risns est posse colligere? qnod 
ex cp. 27 § 5 collata Hjgini fabnla 241 Antiopam ab ipso 
Theseo oracnli praeceptnm exsecnto Phobo esse consecratam 
Lesbinm conclndit memoriae prodidisse?^ Qnam nt propone-' 

1) Clitodemi potius narrationem secutns sit Chaeroneensis biographos, 
quem ipae insequentium remm cum antecedentibas artissime coninnctarom 
producat testem. 

2) cf. Eluegmannum p. 36: si Antiopam ipsins Thesei mana tan- 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 297 

ret sententiam eo videtur addnctns esse vir doctns, quod 
Plntarchi illnd wg 'ElXdvinog latoQtjKs ad inseqnentia quoqne 
putavit pertinere: at Hellaniceum illnd circnmdatam prorsns 
ac saeptnm- ceteris sententiae verbis nallius rei nisl Cimmerici 
Bospori ab Amazonibns traiecti testimoninm allainm esse qnis 
est qain cernat? Nonne mirnm esset, cnm qnattuor mensnm 
belli Hellanicnm testem faisse ex Tzetza sciremns*), Plntarchum 
non aecuratias significato pngnae spatio generalibns contentnm 
faisse atque qaibas multiplex vis esset vocibns, si suo iure 
Wemicke eodem ipso loco illam vestigiis institisse logo- 
graphi arbitraretnr? 

Fostquam infestissimis animis certatnm est, qnod ex 
diutnrnitate incarsionis licet efficere, quem n am exitum 
habnerit bellam, ne de eaqnidem re Hellanici sententiam 
certo pos3nmns expiscari. Atqne Tzetzes dicit: vTteatQacpriaav 
bestes: itaqne certe logographus ad internecionem prorsns 
caesas Amazones esse, id quod voluerunt panegyrici oratores, 
minime exstitit anctor. 

lam hie videtur locus esse ut, quid de ratione Hellanicum 

quam victimam tracidatam esse fingamus, Theseam et Antiopam eorum 
heroam heroidumque adBcribendos esse numero, qui ultro se vel suos pro 
Athenarnm gloria ac salatemortiobtalerint; unde hanc fabellam scaenico 
cuidam poStae dandam. 

1) Facile aliquis opinetar Tzetzam in scholio illo ad Lycophr. 1332 
Bolum Plutarchum exscripsisse, unde et Hellaniceam illud eliceret de Bos- 
poro ab Amazonibus traiecto narraoB et qna quattuor menses illae ia 
Attica commoratae essent narrationem (a Flutarcho ex Clidemo petitam) 
ddem Lesbio temere tribueret. £x concentu autem yerborum Platarcbi 
r(p Ktfi/i€Qixcp BoonoQfp nayivri öiaßäaai ne^irjX^ov et Tzetzae na- 
yivzoq xov KiiifiiQixov Boanogov Ötißrioav nil certe debct cogi, quoniam 
minuB Bingnlaria sunt vocabula quaeque unus quisque perfacile potaerit 
uBorpare. Nee mirum videtur quod convenit inter Hellanicum et Glidemum 
de spatio temporis quo Amazones in Attica versatae sint: ?el tales res 
plemmque constitisse inter atthidographos consentaneum est. Huc aceedit 
quod undenam illud ov Uyu 6h r^v aixLav Tzetzes hauserit vix explanare 
potes si Bolum Plntarchum ille compilarit; contra ipsum illud puto de- 
disset Hellanico, quod apud Plutarchum invenit, non ob reginae cingulum 
olim abreptum (quod dixerat Lycophron), sed uleiscendae sororis raptae 
causa Athenas illas yenisse. 



Digitized by 



Google 



Rolandoi Koehler. 

inter et Diodornm IV 28 intercedente iudicandom siti discep- 
temus. Bic. enim Wagner, Cur. mythogr. p. 139 n. 3 ex 
Gimmerico Bosporo et ab Hell, et a Diod. IV 28 commemorato 
illnm ab bistorico „esse adhibitnm'' coUegit. Totina antem 
Diodori expositionis Hellanicam fontem faisse neque Wagner 
contendit neque sno qnisqnam iure comciat: yel ex initio 
capitis, abi Amazonom incnrsio in Atticam facta esse dieatar 
nlciscendae Hercnlis expeditionis caasa, Diodornm yel eins 
anctorem eam fabnlam sequi perspieitur, qua Theseos nt 
Hercnlis socins Antiopam adeptns sit; adde qnod Atticae 
terrae per aliqnod tempns ab hostibns occnpatae nnllam Dio- 
dorns habet notionem, immo satis celeriter apnd enm Thesens 
ridetnr yicisse Martis ministras ac delevisse perpancis servatu 
ex interitn reliquiis, quam ab Hellanico alienam inisse ver- 
sionem modo yidimus. — At naqado^ov illnd ab Hellanico 
narratnm Amazones scilicet Bospornm Gimmerinm traiecisse 
brnmali frigore dnratum in mythographica compendia yel 
Diodori fontem exceptum esse yeri yidetnr simillimum. Eins- 
dem rei testes sunt Lycophr. 1336*), Enstath. ad Dien. 
Perieg. 653; ad quos si quis per Hellanicum illam fabelUun 
manasse pronuntiet yel etiam anctorem illum fuisse ratione 
qnadam expeditionem andaeissimam explanare studentem 
coniectura colligat, equidem non adyerser. 

Elnegmannp.78 sibi persnasit yetustiores atthidographos 
Hellanicum et Clidemum, tametsi, nt dies qnosdam festos atqne 
religionis mores dedararent, quo certo Attici anni die im- 
pissent Amazones quo pax composita esset constitnissent, 
tarnen neque ipsam rem Thesei rernm gestarum cyclo inse- 
rnisse, neque quae temporum ratio intercessisset iuter Hercnlis 
expeditionem ad Thermodontem factam Hippolytique fabulam 
et Amazonum in Atticam incursionem explanasse. Atque qnod 
primum docnit ille ambabus me manibus complecti ex iis qaae 

1) Apud Lycophronem alia quoque ezstare Hellaniceae doctrinae 
yestigia explicavit Max. Wellmann, Commmtat philoL GrypJäswald. 
1887, p. 63 sqq. (cf. cp. II § 10). — De indigenarom expeditionibos per 
glaciatnm Bospornm factis Herodotns quoqne dielt IV 28. 



Digitized by 



Google 



Analecta HeUaoicea. 299 

flupra de Atticae antiqaitatiB investigatore exposni facile in- 
tellegis: si HellanicuB quattaor menses bellatnm esse noverat, 
copiam illi faisse apparet et initii pugnae et finis constitnendi 
quamvis quod Platarchns de Boedromiis dizit ab Hellaaico 
repetendnm esse infitiatns sim. lam vero ne illnd. qnidem 
puto denega&daui Hellanicmn nt annaliam scriptorem et Thesei 
et Amazonnm alciscendi cnpiditate inflammataram expeditioni- 
bns, cnm herois illias res gestas ex ordine componeret, certum 
quendam destinttsse locam, idemqne Phaedrae yel Hippolyti 
fabnlae esse vindijcandamy si qnidem hie qnoque de Thesei 
rebus sermo fit ; cf. supra p. 294. At in Atthide, qnae tem- 
pornm faisset ratio Amazonnm fabnlae ad Thesenm pertinen- 
tia et Hercnleaei nnlla sane fnerit cansa explanandi. Tarnen 
hanc sententiam non pnto improbandam in generali illo con- 
spectn tempornm, qnem composnit Hellanicns, inscripto 
'I4Q€iai al iv Üägyet^ et Herculis iter in Amazones factum et 
Attiei herois (post illnd certe constitutum), deinde vero illamm 
in Atticos campos irruptionem fuisse perhibitam — quo effectnm 
esset quod Eluegmann negasset 

De natura et moribus Amazonnm qnae Hellanicns 
senserit et pronuntiarit, ex eo ramento cognoscitur, quod 
(prolatum iam a B. ten Brink, Phüol III 224) Stiehle 
in supplementis fragmentorum a Gar. Muellero collectorum 
{PhiloL VIII) exhibet: est autem subiciendum eis qnae exstant 
in edit Schirachiana Tzetz. Antehom. 23 schol. p. 8: 

(l^fjiat^oveg: xara rlvog; oti %qv de^iov (latbv tvefivov, 
OTKog f^Tj TtQog vag ro^elag Ifxnoöuv yivTjTat' tovvo dk 
tpevdog, avrjQovvro yag av). ^ElldviTiog öi (pTjai. xai z/to- 
dioQog, o%L TtQO Tov aya(pvBo9ai TavTag tov zit^ov (pro 
TOTcov emendavit C. Wachsmuth) aidiJQip Unaiov^ omag firi 
avaipvoizo, 

Morem igitur fuisse Amazonnm, nt alteram mammam (dex- 
tram scilicet) amburerent: cf. Hippocr. 7t. aiQ. totv. iddr, 17 ed. 
Euehlewein, Diod. II 45. Unde Hellanicnm nomen Amazonnm 
a proprietate illa duxisse facile quis coniciat (a quod dioitur 



Digitized by 



Google 



300 Rolandas Eoehler. 

privativurn + i^ccLog), quamvis vix ipse fabalam etymologicam 
excogitarisse credendos sit.') 

De consnetadine vero, qnae eis cnm viris fnerit, eadem 
memoriae prodidit Hellanicas atque Herodotas.') Qnae enim 
hie IV 117 extr. narrat de malieribns Sanromatarum Amazo- 
num veteram mores secutis: non licere Ulis antequam bostem 
trucidarint nnbere, in comparationem vocanda snnt Hellanicei 
frnstnli ab Tzetz. Posthorn. 138qq. (— fr. 146) servati, nbi 
qna de causa Penthesilea Troiam yenisset exposait Hellanicas: 

jT^vdog ae^riaovaa*) oTtwg %e ydfiotai fuyelrjj 
Itaque et Herodoto teste et Lesbio non inexpagnabili qnasi 
adversus vires Amazones odio atique inflammatae (velat Ae- 
schylns Prometh. 725 illas appellat avTiaveiQag\ ßed ad nuptias 
satis inclinatae habebantar (cf. Bionem ap. Plut. Thes. 26). 

§ 4. Kestat ut In unirersnm These! apad HellaDicum 
qaalis depicta faerit Image ante ocnlos ponator atqne animo 
perlastretar. Nam de Thesei auctoritate gloria bene meritis 
diversis temporibns varie ab Atheniensibus indicatam esse 
significat Ed. Meyer, Gesch. d. AUerlh, II § 475, ac de Hella- 
nico quoqae at eornm qnae tune de heroe sao senserit Attica 
gens teste institaenda est qaaestio; cf. B. Nie siam, in Hermae 
vol. XXIII, p. 84. 

lam respiciamus quaecnnque propria magis atqne singa- 
laria de illo Lesbins memoriae prodiderit: Isthmicoram ludorum 
popnlo suo illnm parasse proedriam; pngillatus exstitisse 
inventorem (y. „Beüraege" p. 176); propriam adversus Ama- 
zones fecisse expeditionem, suaque manu pugna cepisse Anti- 
opam; donis oblatis Helenam ab illo raptam fratribus reddi- 
tarn esse Tyndaridasque ulciscendi cupiditate incensos tunc 

1) Si locum desideras quo logographus consaetudinis ilUos Amazonom 
fecerit mentionem, obiter illi facultas faerit morum earum explicandorum, 
Telut (cf. Apoll. Bibl. II 5, 9) expeditionem aliqnam perseqaenti. 

2) cf. Hippocr. 1. 1. 

3) Sic Bcribendum pro ii^t]oaaa iam Yidit Sturz, Hell. Lest. 
Fragm.* p. 170. 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Hellanicea. 301 

demum postquam ad inferos ille descendisset in Atticam ansos 
irrnmpere (vide „Beiiraege" p. 179 sq.). 

Sammi vero momenti videtur quae aeqnales fere Hero- 
dotas et Hellanicas de Theseo senserint dignoscere atque 
compaTare. 

Ut antem ubi panlo ante snbstiterimns initinm capiamas 

ab Thesei et Amazonnm pngnarnm expoBitione, Herodotns 

qaoqae de incursionibas a Graecis in Amazonnm fines factis 

narrat IV 110: expeditione scilicet ad Therraodontem flnmen 

snseepta Amazonnm gentem ad internecionem prope redaetam, 

forte tarnen fortnna novas, qnamvis non proprias atqne secretas^ 

adeptam esse sedes. Sed Halicarnassensis scriptor non nisi in 

Universum "EXlrivag dicit tnnc bellnm gessiase, Hellanicnm et 

Herculis et Thesei ezpeditionis notitiam habuisse intelleximns. 

Ut igitur Herodotns ntrinsque bereis nominis mentionem omit- 

teret, eo Prigge p. 2t factum esse pntat, qaod rerum ille 

scriptor omninm Graecomm magnnm illnd facinas fnisse voln- 

isset Btatnere. At quam expers ille fuerit hnins consilii, immo 

qnantopere neget ipsnm sese anctorem esse illins narrationis, 

voce wde Xiyetat initio exhibita satis indicatur; cf. inseqnens 

illnd Xoyog (seil, iarlv). Ac prorsns alienam ab nsitatioribns 

illam fnisse fabnlam iis elncet, qnae de captamm Amazonnm 

reliqniarnm facinore enarrantnr, qnae ipsae postea victornm 

partem in praeceps dederint Haec antem accedit res magni 

momenti: omnino non intererat Herodoti, cninsnam (vel ntrins: 

Hercnlis an Thesei) bereis expeditio illa fnisset explanare: 

dedignatnr pater historiae ac recnsat ne de fabnlis verba faciat 

rebnsqne fictis. — Amazones qnoqne in Atticam irrnpisse 

commemorat Herodotns IX 27: iternm omisso Thesei nomine 

Atheniensinm cnncto popnlo victoriae gloria attribnitnr. Qua 

vero ratione Prigge excnsat de Thesei bene meritis silentinm, 

vix opus est refatare; iternm potins quid de fabnlari ille 

historia senserit recordemur, praeterea vero qnid voluerit 

Atheniensinm oratio adversns Tegeatas habita, primnm illnd 

exemplum, qnod qnidem aetatem tnlerit, demonstrativi apud 

Graecos generis dicendi. lisdemqae satis explicatnr cansis, 



Digitized by 



Google 



302 Rolandns Koehler. 

cur singnla Herodotns de pagnis in Attica commissi» roti- 
caerit. *) 

Eodem deinde modo declarandam est, cur ne tarn qaidem, 
cum bene meritos fnisse Athenienses de sepeliendis ArgiTomm 
ab Thebanis interfectornm corporibns dicitnr, Thesei nomen 
praedicetar, qoanqaam iam ante Herodotnm Aeschylos ipsins 
herois meritnm ac virtatem in »Elensiniis' laudaverat: aed 
panegyrico illo, quem Athenienses adversos Tegeataa ante 
Plataeensem pugnam habebant, ipsins cnncti popnli merita ae 
fortitudo praeclareqne facta landibns erant celebranda. Qnae 
panegyrici postea oratores qnattnor tanqnam praeclarissime 
ab Atheniensibus gesta ennmerabant: beneficium in Heradidas 
coliatnm, Amazonnm victoriam, Argiroram sepnltaram, Mara- 
thoniam pugnam, haec Herodotns iam Athenienses de se 
fecerat praedicantes ; sicnt Uli nniverso popnlo dabant bene 
factornm gloriam, ita Herodotns iam silentio praeterierat Thead 
nomen: in maiorem nimirnm ipsomm Atheniensinm, liberae 
rei publicae laadem. 

Non nisi nno loco apud Herodotnm Thesei mentio fit: 1X73: 
Decelnm scilicet secnndam Atticam fabnlam narrat TyndaridiSy 
nbi Helena recondita haberetar, prodidisse — ax&o^evov vt 
%ij Orjaiwg vßqt xai dei^alvovia Ttegl ndarj %fi Idd^rjvaliav 
X^dji. Vocem autem vßQig Qqaiwg (qnae ea videtnr dicta 
esse, qna awocxia^Kp singolorum regulornm ac principnm 
dominatas ille snstnlisset — v. Stein ad loc.)» ideo ab Hero- 
doto nsnrpatam esse, qnod ipse a Deceli parte staret idem- 
qne de Thesei snmmo facinore ferret indicinm, minime coUi- 
gendum est. 

Itaqne qni factum esset ut Herodotns de Theseo reticeret, 
qnamvis sat memorabile illud, tarnen videor mihi explanasse. 

Tamen in ipso tunc populo vixisse memoriam herois, cni 

1) Ab Tfaermodonte flumine profectas qnod illam mcorsionem Ama- 
zones suscepisse sibi finxerit Herodotus, ne quis inde colligat hanc priorem 
factam esse illa Graecorum in Amazones expeditione Herodotom auctorem 
esse (dissentientem quodammodo ab Hellanico) : sed apud Herodotum om- 
nino non cohaerent Ulae narrationes. 



Digitized by 



Google 



Analecta Hdlanicea. 303 

democratiae fiindamenta crederentnr deberi^ demoDstrant qnae 
Hella&ioQB Atticas saae aetatis fabnlas secutas de Theseo 
enarrayit quae summa auctoritate ac virtate illnm depingunt 
heroem neqae imparem Herculi; cf. „Beäraege" p. 180. 

Appendix ad pag. 294. 

De schoL Aristopli. Ban. 694. 

Schol. Aristoph. Ran. 694:') 

'Aal nXceraiag: . • . rovg avvvavfiaxrjaavrag (avvvavfiaxrj^ 
oovzag Diels loco citando) dovXovg'Ekkdviyiog tpfjaiv ijLev&e- 
Qtod'^vai, Tial iyyQaqtivTag wg IlkccTaielg av^nokiTevaaad'ai 
(sie cod. B) avTolg, öu^i^cjy ra enl Livtiyivovg rov tvqo 
KalXlov, 
cf. schol. 720: 

T^J TtQOtigq) 'drei irtl Idvxiyivovg ^EXXavvKog q>riac XQ^' 
oovv vofjtia^a xontjvat xol OcXoxoQog o^olwg ro Ix riSv 
Xqvawv Nltllüv. 
et schol. 33: 

TtQog tovg xQovovg ' oxi T(p nQOj:ig(p ^ei l/ri uivxiyivovg 

neql ^Aqylvovaav hUwv vav^axl(f ol Idd^rivaioi. avii^axovv^ 

%(av dovkcjv ngo'AOKW&ivTeg akXag vccvf^axlctg ^ ovarivag 

fllev&igojaav. 

Hellanicus igitar in persequendis quae gesta essent archonte 

Antigene a. 407/6 ab Atheniensibus, at classiariorom militnm 

numeras ad eximendem obsidione Cononem proficiscentium 

angeretury serros expeditionis societatem professos narravit 

übertäte donatos atque tanqnam Plataeenses inscriptos GvfiTto- 

kjBlff avrwv (seil. Plataeensium) nsos esse.*) 

1) Integro ramento pnmoB asus est Dahlmann, Farsehwngen auf 
dm Gebiete der Gesch. II 1, 122. 

2) PlataeenBibiis (» avxolq)^ non AtbeDiensibua avfmoXixBvoaa^i 
aerroB libertatem nactos ex ipsis Ariitophanis Terbis videtur mihi effici: 
n. 693/4: 

nxal yäg alüXQOV iozi tovq fjikv vavfiaxioavxaq ßlav 
xal nXaraiäq ev&vg sivai xdvzl 6ovhov SeanoxaQ**^ 
▼• Eir chboff ium, lieber die Tributpflichtigkeii der attischen Klerucheny 



Digitized by 



Goo^^ 



304 Rolandns Koehler. 

Tarnen certissimnm hoc, qaoqae nihil videtar magis ido- 
nenm esse nnde proficiscatnr definienda Hellanici aetas ac 
scribendi ratio, faernnt qni staderent sammovere. 

Ac primum quidem Isler {Das Bürgerrecht der Plaiaeer 
in Athen, Hellanikus. Jahrbb. 1871 pp. 115 sqq.), cnm falaa 
interpretatione addactus de vanitate testimonii sibi persuasisaet, 
scholiastae locnm, nt Hellanicam erroris qai ei videbatorO &b- 
solveret, ita divisit, nt Lesbiam non nisi de seryoram mann- 
missione Marathoniae pugnae fortasse temporibns facta pntaret 
dixisse, scholiastam vero Hellanici auctoritate temere nsnin 
t'unc demum servos liberatos opinatam esse reliqaaque scholü 
verba ex Aristophanis ipsins versibns addidisse. — Sed nemo 
non videt fnndamento infirmo nixnm Isleram plane fatilia con- 
iectasse, omissa prorsns summa illa re: öie^iwv ra ircil^vri' 
yivovg %ov tiqo KaXXlov^) 

Adiango ilico Costanzinm (Rtvista di Filologia XTX 
1891 p. 489 sqq.), qni novissimus exstitit scholiastae Aristo- 
phanis castigator. Is enim triplex adhibet argumentum, quo 
infringat scholiastae Aristophanis testimonium atque Hellanicam 
vel maiorem fuisse probet Herodoto. Nempe in breviorem for- 
mam contraxisse putat Lesbium rerum gestarum enarrationem, 
quam ut tam minutas res, quales servorum manumissiones ex- 
peditionisque apparatus iudicandi essent, atque eas suo quam- 

1873. Abhdlg, d. Berl Akad, p. 9. cf. Boeckh, Staatshaushalt I366^b 
(» 329^1; ann. 478 [IP70*]). Hellanicum cam iilftm manumiBsionem nar- 
raret sub a. 407/6 arch. Antigene (pugna ipsa autem apad Arginusas facta 
est a. 406/5 arch. Callia), yerisimiUimam est popali Atheniensiam decretam 
commemorasse, quo serris beneficia illa praeberentur; de amplis Atheni- 
ensiam ad expeditionem apparatibaa cf. Xen. HeU. I 6 §§ 24. 25. Diod. 
XIII 97. schol. Aristophan. Kan. 720. — Illad si persuasam nobis est, 
facile Lesbiam verba fecisse concedes non de serriB ovwtxvfiax^oam, sed 
de avvvaviiaxrioovat; tamen scholiastam qaominos scripsisse (jvwtcv- 
liaxrio avxaq credamas nihil impedit. 

1) Effici scilicet ex interpretis Terbis ut remrn scrlptor pognam apad 
Arginusas commissam perperam tribuerit anno 407/6 (pro 406/5), id qnod 
Hellanicus at aeqaalis yIz potuerit committere. Sed cf. p. 303 ann. 2. 

2) Qaae ad v. 33 Ran. habet commentator, ex optimo scholio ad 
V. 694 adscripto prave dacta esse vidit Diels, Rhein. Mus, XXXI p. 51/2. 



Digitized by 



Google 



Analecta HeUanicea. 305 

qae anno exposnisBe illnm credi posset At ego qaidem censeo 
yel annaliam Bcriptoris fnisse decretorum popali eo ipso anno 
quo capta essent mentionem facere; idqae ipsum quasi prae- 
ceptum fnisse natura eins quem potissimum excepit atthido- 
graphns fontem, archontnm dico fastosJ) 

Deinde ntitur Dionysii testimoniis, qui expressis yerbis 
Hellanicnm ante Herodotum sua conscripsisse dicat: negi rov 
&ovxvd. xoQcexr. 5 p. 818 sq.; Ep. ad Pomp. 3 p. 769. Sed de 
Dionysii auctoritate — quamvis quae de singulorum 'scriptorum 
scribendi genere tulerit iudicia vel summa saepius laude digna 
esse nemo infitietur — quid iudicandum sit, ubi de historiae 
fide eomm quaecunque pronuntiarit quaeramus, Cratippi 
exemplo explicat J. H. Lipsins, Leipz. Stud. IV p. 153. 
Accedit hoc: quo factum sit, ut antiqui Hellanicum maiorem 
fuisse Herodoto arbitrarentur, tunc quidem puto intellegi, ubi 
Herodotnm primnm ex arte quadam et rationem secutum 
artificiosam historiam conscripsisse cogitemus» Hellanicum vero 
Btemmata confecisse atque annales; illum fuisse historiarum 
scriptornm primum, patrem historiae, hunc ultimum logo- 
graphum. 

Vel inde apparet quid cogitem de tertio et illius et 
ceteromm hominum doctorum argumento: quod nimirum ille 
»res Persarum non aliter atque Charon Lampsacenus perse- 
cutus atque ambitu perangusto complexus sit, veterum sane 
logographorum rationem rerum enarrandarum patefacere eum- 
que ante Herodotum floruisse prope clamare.^ 

Quibus ratiocinationibus usus cum quod obstare videatur 
interpretis illud (p. 303) opinetnr toUendum, retractatam esse 
vult Hellanici Atthidem, quodqne illo scholio assignatum 
Bit Lesbio, eins esse, qui illius Atthidem interpolationibus 
additamentisque postea affecerit.') Sed quam exigui ponderis 

1) Neque tarnen nesdo adhuc sab iudice Utem esse, quantam Hella- 
nicas addictns faerit Atheniensiam annalibus: cf. Wilamovitziumy 
Aristoteles und Athen I p. 284. 

2) Qaod ut magis persnadeat, alios qaoque Hellanici libros depra- 
^toB esse interpolationibus contencUt: Hellanici scilicet fr. 173 M. siquis 

Leipziger Stadien. XVnL 20 



Digitized by 



Google 



306 Bolftodos Koehler. 

sinty qaae ille, nt soam sententiam comprobaret, protnlit, satis 
Tideor mihi demonstrasse. 

At Thncydides (I. 97) nonne perstringit Hellanicom, quod 
ßQoxifog T€ xal Tolg XQovoig ov% oKQißwg ev TJj Idtfixjj ^vy- 
YQ^Vfi perscripserit qnae gesta essent? Eum qaem ex Ali- 
stophanis interpretis loco qnae qaoqae archonte accidissent 
perBecntam esse cognoseamas? Atqne cam deceptas esset hoc 
scrnpalo Diels (1* !• P* ^3), nomen depravatam esse latus 
scribendum censoit in scholio pro ^ElXavvKog „QeoTtofi- 
Ttog SV ^Ekkrjvixolg'', cui coniectnrae qnae repagnent, optime 
explicavit Wilamoritz, Herrn. XI pp. 293/4: at scilicet 
archontis nomine significaretnr libri locus, nisi in annalibos 
non potnisse fieri» atqne innctnm esse cum Lesbio in schol. 720 
Philochornm atthidographum; tarn subtilem illam minutarnm 
rerum explicationem abhorrere ab Isocratei histori9i consne- 
tudine. 

Aliam viam ingressus est Lipsius 1. 1.: nempe siquidem 
Philochori, non Hellanici fuerit secundum annalium scriptorum 
morem qnae quoque anno gesta essent enumerare, dnas iUas 
versunm Aristophaneorum 694 et 720 interpretationes ex imo 
eodemque fönte haustas esse arbitratur, qui Hellanici verba 



comparet cum Herod. lY 95, multa illum ex Herodoti historiis in saa 
„vofjiifjia ßaQßaQixd" transtuÜBse facile eum posse colligere; id qooniam 
non potuerit fieri propter temporis rationem inter Herodotum et HeUani- 
com intercedentem, vo/u/jlu Hellanici prorsus retractata esse censendnm. 
— Hoc ipsum ezemplum certe minus idoneum est, quo approbetur propo- 
situm, siquidem num omnino genuina essent vofupia ßagßagixd in dis- 
ceptationem vocayerunt (cf. Porphyrium ap. Euseb. praep. evang. IX 39, 
cui vix deneganda sit fides, et Gutschmidium, Kl, Sehr, I p. 58 [cL 
Preller 0, ausgew, Aufs, p. <27 sq.], qui item cogitavit de retiactata Atthide 
lY p. 319). Sunt autem de singulis scriptis secemendae disputatioses, 
quod neglezit Costanzi. In Universum quod alienissimum sit a ratione ac 
via, cum ipse commentatiomB initio Dielesio adstipulatus sit Pamphilae yel 
Apollodori notissimi testimonii anctoritatem non modo nullam esse com- 
probaoti, sed mera etiam Actione illud effectum, postea temere contendit 
y,nibil esse quod Pamphilae difiidamus, si documentis quae etiam nunc 
ezBtant diügenter perspectis id testimonium nulla veterum scriptorum 
auctoritate infringatur.'' 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Hellanicea. 307 

cam Philoehori aecarata temporis notitia coDianxisset; Philo- 
chori autem nomen altero tantam loco esse servatam. 

Atqae adeo probavit quam vir illnstrissimus protnlit 
sententiam Batherford, qni noyissimam scholiomm Aristo- 
phanis editionem cnravity nt in textum insereret ante vocem 
die^iciy: (xal OiloxoQog}. 

Cor autem Thucydides, cuius potissimum auctoritate summa 
nixi et Diels et Lipsius' abiadicaverint ab Hellanico enarra- 
tionem cuiusque anni ordinem observantem, illins discriben- 
dorum temporum rationem damnaverit, satis posse puto ex- 
plicari ita ut et Thncydidis de Hellanico iudicinm recto talo 
stet neque de scholiastae fide dubitetur. 

nie videlicet summus rerum scriptor secundum singulos 
annos describere res gestas cum alienum esse cognovisset ab 
continua aptarum inter se rerum expositione, quae aestate 
quae hieme gesta essent maluit discemere (V 20); ac si per 
commodum tantum anni tempus antiquos beilasse meminerimus, 
hieme yero expeditionibus non indulsisse, certe probabimus 
qualem Thucydides instauravit rerum digestionem, ipsius 
quidem argumento accommodatam. At Hellanicnm, ut anna- 
lium morem secutum, aut cohaerentia inter se saepins distra- 
here necesse eratO, aut ne dirimeret quae non essent diri- 
menda, pertnrbare nonnumquam leniter temporum ordinem. 
Atque id ipsum puto spectasse illo loco (I. 97) Thucydidem.') 



1) Illud imprimis constat iniqnam fuisse ei qui diligenter observato 
cuiusque aani ordine enarraret res, quod archontes Athenis media ipsa 
aestate, medio igitnr belli gerendi tempore, inibant magistratus annumque 
D07um ezordiebantur. 

1) Similem quandam opiDionem videtur significare Bauer, PhiloL 
XLYI p. 479. Necdum verum videtur intellezisse Ben. Niese, Herrn, XXill 
p. 82, qui quanquam de Thucydidis disponendorum temporum ratione recte 
monuit, tarnen nil nisi hoc probavit iUum, minus e re esse ratum 
magistratnum annis rerum ordinem ezsequi, Hellanici describendi genus 
renimque dispositionem potuisse respuere, minime ideo suo iure 
ülum indiligentiae debuisse insimalare. Rectam igitur viam 
quamvis ingressus (cf. Ed. Scfawartzium, Rh. Mus. XLI p. 221 n. 1) 
nondum ad fioem pervenit : quae supra exposuimus necesse erat accedere. 

20* 



Digitized by 



Goo^^ 



308 Rolandus Eoehler. 

Illnd igitar videmur nobis perspexisse, qaibas argnmentis 
nisi aliquot viri docti Aristopbanis scholiastae testimoDiam 
studaisBent snmmoyere aut de eins fide dnbitassent, non tantmii 
valere, nt illnd inMogerent; neque ob id ipstun licere eam 
qaae scholio significaretar temporam discribendornm rationem 
ab Hellanico abindicare. 



Digitized by 



Google 



Sübinogo eornm qnae noYa Inrestlgata sunt firagmen- 
tomm tabnlam eorumque quae nunc qnidem ita amplificata 
habemnSy nt de Hellanico eiasqae rerum expositione quam 
adepti samns scientia angeretnr, exignis tarnen omissis (velnt 
quod ex schol. Enrip. Phoen. 159 «fr. 54 M. tertiam nanc Niobae 
filiam novimas: IleloTtlav). Hoc autem moneo ennmerata esse 
frnstnla ipso Hellanici nomine notata qaaecnmqne non 
inveniantar in fragmentornm Hellanici collectio- 
nibns (Starz, Maeller I, Preller, Gutschmid) earamqne 
snpplementis (Maeller IV, Stiehle Philol. YIll). 

In eis qnae adhuc disputavimns nova Lesbii ramenta 
insnnt haec: 

I. Plut. Thes. 27: pag. 292. 
II. Schol. Apoll. Bh. III 1087: pag. 246. 
m. Schol. Aristoph. Lys. 36: pag. 225. 
IV. Schol. Eurip. Phoen. 61: pag. 230. 
V. Schol. Eurip. Phoen. 150: pag. 241. 
VI. Schol. IL Genev. O 444: pag. 269. 
VIL Schol. Lycophr. Alex. 469: pag. 279. 

Quibus haec sunt addenda: 
Vm. Schol. Eurip. Hec. 123: 

'Ellaviycog öi (priaiv avrovg (Demophonta et Acamanta) 
ioTQciTevyUvai. onwg, ei fxlv eXouv ^Ihov, X6q}VQ0v avz'^v 
(Aethram) Xaßoiev, d dh f^ij xay XvxQwaaivxo dcigoig. g>evyeLv 
di (xvTovg öia ro ^u^ ßovkea&ai agx^ad'ai vnb Mevead'iwg. 
5 r.aav ök fievcc (^rov ^EXBtpr^voQO^ tov Xalucidovrog zov Üdßav- 
%og iv Evßoiq. M A, 

2 insaxQaxevxivai avtovoA || on(og—Xd<fwgov] 'iva d ßkv nog^Mrj 
xo ftUoy ix xwv XaipvQwv A 1 3 xav Xvxq.] xaxaXvxgwootvxo A | 3 4 qiev- 



Digitized by 



Google 



310 Rolandus Koehler. 

yuv — Mevsa&ioig om. M || 5 rov ^EXsifyjqvoQoq xov Buppl. E. Schwartz 
ex B 540. Plut. Thes. 36 | 4 ^aav dh xal M || 5 xov %ßavxoq om. üf. 

V. „Beitraege" p. 182 sq. — Mueller firagmentam (75) ex- 
hibet nsqne ad vocem ötoQoig. 
IX. Schol. Hom. II. Townl. fl 495: 
Ad Homeri verba £i 493 et 495: 

avTOQ eyd ftavoTtoT^og, iftel rinov 
vlag ctQloTOvg 



TtBvxrpiovxa (loi rjoav 6%* fjkv&ov 
vleg ^AxoLifSv 
adscriptam est gcholiam 

TreyTijxovTcr] *BA(i)ay«coß vg\ 

Anctor igitnr est Bcholiasta Hellanicum qninqaaginta sex 
filioram Priami habnisse notitiam. Qaod neqne cum Homero 
coDcinit qni qninqaaginta filios Priamo fnisse narret (ii 495, 
Z242), neqne cnm ApoIIodoro, qni bibl. III 12, 5 Priamam 
gennisse dicit 47 filios, 8 filias (= 55 liberos) nominatim eos 
ennmerans. Qnae cnm ita sint, qnid indieandam sit de sen- 
tentia M. Wellmanni, comment. philoL Grypkiswald, 1887 
p. 54 sqq., qni contendit ApoUodomm Troianomm regnm stirpis 
ordinem mntnatnm esse ex Hellanico, nolo boc qnidem loco 
novo boc fragmento nsns disceptare. 
X. Schol. Hom. Od. d 343: 

OiXofiTjXslÖTj] .... aXX* ovzog ßaaikeig wv Aiaßov vovg 
TtaQtovrag eig fcdXrjv hiaXec, xal rovg "EXXifivag dh TtQoaog- 
fiia-d-ivrag, ov ^Odvaaevg xal Jwiiridrig öokoq>ovr]aavTBg tov 
Taq)ov avTOv xctvayciyiov ^ivmv inoltjoav, dg ^ElXavixog 

cf. €v l^Qlaßrj] kvi ^iaßo), P. ßaaikevg yag ^y Aioßov 

6 Odoueldrjg. F. ab alia mann. 
Hom. Od. Q 134. — cf. Enstath. p. 1498 1. 62 sqq.: 

q)aalv ovv ol anQißioTBQOi Aiaßov ßaaiHa vov Odofir^- 
kelÖTjv, og Tovg naQi6v%ag eig Ttalrjv 7tQo[a]xalovfi€vog 
iTtolei t6 avTÖ xal eig vovg ^Axaiovg ixet 7tQ09oqiiLo9h%ag. 



Digitized by 



Google 



Analecta HeUanicea. 311 

xofi €og ^Iv xaveTtaXala^rj/'OfirjQog Ivravd^ct laxoQBh %teQOL 
ii g>aaiy xal 'Odvaaevg Tial /^tofirjdrjg dolq) aveXovreg av- 
TOP TcoTaytiyiov ^iviov %bv avrav Tdq>oy eTtolrjoav. 
XL Schol. Lycophr. AI. 29: Kinkel p. 66: 

Ü^Tijg oTt^ axgwv] ^rrjg X6q)og ixaXslxo tcqotbqov ij ^iXiog' 
g)r]ol dk negi rovtov rov totcov 'EXXavvKog h a TguixcSv^ 
ort f4avrevofiiv(p h FfQirJTtq) rijg Oqvylag rtp ^lX(p MxQrjaev 
6 IlQirjTtalog itiTtolXwv, ftr; xrltetv rby X6q>ov Tovrovy arrjg 
5 yoQ avTOv 'iq)r] elvai. öio xal Jagdavog avxov ovx hcTiaev^ 
äkXa T^y V7C0 ttiv ^'idnjy JagSavlriv xakovfiiyrjy. Ixaleiro 
de %b TtqoTBQoy JSxafiavÖQog ovrog 6 lotpog. 
In nsnm iam Yocavit frnstalam WellmaBn 1. 1. p. 62. 
cf. Uolzingernm ad loc. 
XII. Schol. Lycophr. AL 513: 

g>vjal dh 6 'EXXayixog iTtrctiTTj ovaay Ttjy 'EXivrjy aQ/cor 
yijvai vftb Q/joitogy ötigoig öh Xiyet anodo^ijyai avrijy t«- 
roxvlay ttjv ^Icptyivetav. 
V. 9,Beitraege** p. 177. 
XIIL Paradoxograph. Vat. Rhod. 28: 
(Keller, rer. natnr. script. I p. 110): 
'EXXaymog h ^Ivdolg ehaL (pr^öt HQT^yrjv 2lXXrjy xaXov- 
fiivr^y, ly' f^g xai ta kXacpQoraTa xaraTtoyTltezat, 
XIV. Stephan. Byz. s. v. ^Xvßrj: 

^EXXayimog öi g>rjai Xlfiyrjv elyai norcinjjy. 

XV. Stephan. Byz. s. v. ^afiTtciveiai 

TtoXig TQipadog .... ^EXXaymog de uiafiftwyioy 

avm^v g>rjai xal to i&vindy ^afiTtioytevg. ^ 
cf. Strab. XIII p. 610 — fr. 116 M. 
XVL Tzetzes ad Antehom. v. 22sq.: 

ÖovqI d^ av al Sytv&Ofirjjgeg iniöqafioy elra yvyaineg 
^vyarigeg ^griog, idfia^oyeg ayxvXoro^ot — 
8 eh Harn addit hoc (Schirach p. 7 sq.): 

iTtiÖQa^oy: ol firj rag laroglag axQißdg iTtioxa^eyoi, aXÜ 
iyyaarQifiv&oig XaXovyreg, ^OQ^rj&^yai rfjy Tgolay vn 
^fia^oyiay q>aaly, ovf' altlay eirtely rijg noQ^asiag ifti" 



Digitized by 



Google 



312 BolftndcuB Koehler. 

axa^evoLy ovt^ eldoteg, ei ^fj noQ&rjOig, alla iiovov iniiqo- 
ixri (sie corrigendum pro iTtidqofioLrj) -qv, iyd dh negi toi- 
rov kq>afir]v (oorrexi pro <pafiriv), Snfog Giaarog TcSy la%ogt' 

x(Sy iJy€L, Twv loTOQmwv ^Elkdyixog (ilv Xiyei xrk 

Qnoniam non nisi asqne ad Hellanici nomen Schirach ezhibet 
Tzetzae interpretamentamy qaae singnlaLesbias de Amazonnm 
impetn in Troiam facto dixerit^ perspicaum non fit; tarnen 
illnm non de deleta urbe sed oppugnata verba fecisse patet 

XVn. Schol. Apoll. Rb. I 1129: 

cSg ^EXkavtxog gpijat, ^löaloi ^dxTvkoi ixlri&rjaayy oti iy 

Tog "lÖTfjg avyrvxdvreg zij ^Pi<f ide^idaavro vqy ^eöv xoi Twy 

öaxTvXojy avrijg rjXpayro. 

Qaamyis Maeller I p. 65 commemoret fragmentum non 

tarnen ipsis yerbis exBcriptis, hie putabam illad exbibendnm, 

qnia codiee Laurentiano scboliornm ApoUonii in lucem edito 

qnid vernm Hellanieenm sit nunc demam cognoscimns. Exstat 

aatem in seholioram cod. Paris.: 

^Sivofiaa&Tjaay dk ^Idalot anb r^g fitjTQog ^Idrjg. l^gtoreQol 
liiv, äg (priaty OeQ&cvdijg, ol y6r]T€g avTwy. de^iol de ol 
ayaXioyreg, aig q)r]aiy ^EXXdytxog. ol di tpaaiy, Sri 'Idaioi 
ddxTvXoi ixXrj&T^aav xrX, 

Nunc igitnr ex codiee Laur. constat nihil nisi nomims 
illam explicationem Hellanici esse, Pherecydis ea, qaae 
schol. p falso coniungens praveqne amplificans fontis verba 
Uli tribuit. Mueller autem FHG I p. 71 — Pherec. fr. 7 
secQtns erat scholiastam Parisinum. 



Error corrigendas est, qnem commisit Stichle in PhM 
VIII, cum in Schol. Aristid. Panath. p. 166: 

(Dindorf III p. 257): 

Xiysi öh aXXo&ey ijxovtag xal 7toXX(^ vewvegovg rok 
uifXKBÖai^ovlovg, xal yciQ JwQUlg ovreg %b TtaXaibv Ilelo' 
TtoyyrjGioi vateqov yeyovaacv, wg ^EXXdvcxog Xfyei xai aUoi 
noXXol %wv iGTOQixioy, ol n€Qi avtwy ygdipayTcg 



Digitized by 



Google 



Analecta Hellanicea. 313 

inseqaentem qnoque sententiam Hellanico tribuit: 

ccvTox^ovag de xal TtQSGßvraTovg anavTOJv ^Ekkijvwv Xiyet 
Tovg l4^valovg, wg kfiad'OfiBv. 

Ista tarnen verba non Lesbii esse, sed ab ipso scholiasta 
composita respicere atque explanare qnae Aristides rhetor 
pronnntiaverat, cum perspicnam fit ex illo wg kf^a&o^ev^ tum 
inde qnod scboliastae verba akko&ev ijxowag aal TtoXi/ff 
ve(OT€Qovg et avrox^ovag aal TtQeaßvraTovg (Cod. C TtQeaßv- 
rigovg) oTtdvrwv ^EkX'qvcov aecnrate respondent ipsius rhetoris 
Terbis: sicnt prias illnd Xiyei dictum est de Aristide, ita 
posterius etiam id quod exaratum yidemus in sententia ab 
Stiehlio Hellanico falso data. 

At Hellaniceam doctrinam subesse bis, quae paulo post 
dicit scholiasta: 
TJxovrag di Xiyei ^axedat^ovlovg (Aristides scilicet) ozi to 
naXaibv JioQieig ii}aav xal ix zijg Bocwrlag xar- 
ijX&ov eig IlekoTCovvriaov xtX. — akko&ev dl kiyei 
rpaovzag ix rijg Jwqläog — 
elucet eis comparatis, quae paulo ante ipso Lesbii nomine 
notata sunt 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Tabula argumentL 



p. 

Praemonenda 2tl 

Capat I: De Thebanis fabulis. 

1. De Cadmo. 

§ 1. De Harmoniae genere 213 

§ 2. De Cadmi in Boeotiam adventa 217 

§ 3. Qaomodo Gadmus angaem interfecerit .... 221 

§ 4. De Spartis 222 

§ 5. De Harmoniae Cadmique naptais 224 

§ 6. De EncheleiB 225 

2. De Oedipode 230 

3. De Steocie et Folyniee. 

§ 1. Qaomodo odia fratrom concitata aint .... 232 

§ 2. De Harmoniae monili 237 

§ 3. De ezpeditionibus contra Thebas factis eammqae 

Bodis 241 

Capat II: De Hercole. 

§ 1. De Hercule et Thestii filiis 245 

§ 2. De leone Nemeaeo 246 

§ 3. De Abdero • .... 246 

§ 4. De hydra Lemaea cancroqae 247 

§ 5. De avibuB Stymphalidiboa 249 

§ 6. De GeryoniB bobus 250 

§ 7. De Hercolis apud Omphalam gerritio 258 

§ 8. De Hercole et Archia 261 

§ 9. De Hercole Argonaotarom Bodo .*.... 262 
§ 10. De Troia ab Hercole ddeta. 

a) De caoBa expeditionis 268 

b) Qaomodo Hercoles Troiam ceperit 279 

Appendix ad Capat II 282 



Digitized by 



Google 



j 



316 Index. 

Gapat ni: De Theseo. 

§ 1. De iBthmüB inBtaaratiB 265 

§ 2. De Theseo et ArgonaatiB 2S6 

§ 3. De Theseo et Amazonibus. 

A. De Thesei ezpeditione 18' 

B. De Amazonam expeditione 293 

§ 4. Quälern HeUanicus depinxerit Thesei imaginon . 300 

Appendix ad pa«. 294: de schol. Aristoph. Ran. 694 . 3i)5 

Novorum fragmentorom tabola 309 



Digitized by 



Google 



Neue Demosthenes -Papyrus. 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



In den Berichten der Sächsischen Gesellschaft der Wissen- 
schaften Yom Jahre 1893 (Philo!.- hist. Gl. S. Iff.) habe ich 
drei Papyrusfragmente Demosthenischer Reden nnd Briefe be- 
sprochen nnd ihre Bedeutung für Benrtheilnng der sonstigen 
Ueberliefernng festzustellen gesacht. Drei bald daqach yer- 
öffentlichte Stücke hat Blass in Fleckeisens Jahrbüchern 
CXLIX (1894) S. 441 ff. behandelt nnd ihren Werth für die 
Textkritik des Redners erörtert. Jetzt liegen vier weitere 
Brnchstücke vor in den inhaltreichen Pablicationen von Oren- 
fell und Hunt, zwei (Bodl. Ms. Gr. dass. f. 46 n. 47) in den New 
classical fragments (1897) p. 19 ff., zwei in dem soeben er- 
schienenen ersten Bande der Oxyrhynchns Papyri p. 52 ff. 
Nor eines der letzteren steigt zu dem Umfang von sieben 
grösserentheils erhaltenen Columnen an, während die anderen 
nicht über eine oder zwei Columnen hinausgehen. Aber immer- 
hin können auch die letzteren als Belege für die immer au& 
neue sich bestätigende Thatsache dienen, dass schon in den 
ersten Jahrhunderten unserer Zeitrechnung die classischen 
Texte wesentlich in derselben Gestalt gelesen worden sind, 
in der unsere weit späteren Handschriften sie uns überliefert 
haben. 

Von den beiden Stücken der New classical fragments 
enthält N. IX (BodL f. 46), das die Herausgeber in das erste 
oder zweite Jahrhundert n. Chr. setzen, auf 12 Zeilen genau 
§ 10 der Gesandtschaftsrede. Die ersten fünf Zeilen sind sehr 
zerfetzt; setzt man den Text der Handschriften ein, so kommen 
auf Z. 2 und 3 nur 23 und 21 Buchstaben, während die andern 
alle 25—27 zählen, doch sieht man nicht, was mehr dagestanden 
haben könnte. Neue Lesungen werden auch sonst nicht ge- 



Digitized by 



Google 



320 Lipsios. 

boten y abgesehen yon der leichten Verschreibang devtega 
aytaviatr^v nnd der schwereren am Ende tov a^avrag devgo 
Tov TtQog OtkiTtTtov Ttokcfiov j wobcl der Ansfall der Worte 
Tovg ßovkevaofiivovg tcbqI mit den Heransgebem ans dem 
Ueberspringen einer Zeile des Originals (von Qotovg zn qixov) 
zu erklären ist. Für 7tav%axol in 2A und navxaxfi in A^Q 
bietet der Papyrus navraxov mit MOY^ dagegen geht er in 
nifixpaL mit 2AA^ii gegen M0Y zusammen , die 7ti(inHv 
schreiben. Das falsche xa/ vor nQoaiwv fiiv hat er mit einem 
Citat des Aristeides gemein. Das i adscriptum fehlt nur ein- 
mal (in 'AQxadlijc) ; Varianten wie das Setzen oder Weglassen 
des V iq^hcvaziKov oder des zu elidirenden Vocals darf ich 
hier wie sonst übergehen. Accente und andere Lesezeichen 
fehlen in diesem wie dem anderen Fragmente ganz. 

In N. X (Bodl. f. 47), die nach Grenfell und Hunt in das 
zweite nachchristliche Jahrhundert gehört, ist der mittlere 
Theil von zwei schmalen Columnen zu 12—17 Buchstaben 
erhalten, sodass von der ersten die erste, von der zweiten die 
zweite grössere Hälfte der Zeilen fehlt. Die erste Golumne 
enthält auf 14 Zeilen von der Rede gegen Phormion § 5 f. Ton 
ö]irj\yi]aaad]ai bis h^jiad'alij die zweite auf 19 Zeilen § 6f. 
von vavxkrj]oov A[d^7cidog bis adixrfiaJTog. In dem Zusatz 
des seit Reiske mit Recht meist gestrichenen dqaxfiig hinter 
XiUag und in der Lesung knaTov dixa Tcivte stimmt der 
Papyrus mit 2MiD Laur. 59, 27. Vat. 69 gegen A » (xal öha 
Tiai nivxB). Das Richtige aber hat er wohl bewahrt, wenn 
er für ei ijfieXXe roig öaveiaraig Ttaöi ^con^aeiv xtA., wie die 
Herausgeber seit Reiske mit 2A ^ schreiben (M(Z> Laur. Vat 
Ttoielv ohne 7caai\ Ttotijaac bietet, wogegen auch Sandys jettt 
mit Unrecht sich auf die schon von Lobeck widerlegte Vor- 
schrift von Phrynichos beruft. 

Am unbedeutendsten ist das in den Oxyrhynchus Papyri 
als N. XXV auf p. 52 nnd im Facsimile auf Tafel III mit- 
getheilte Stückchen aus der Eranzrede, das in elf Zeilen von 
11 — 14 Buchstaben § 244 bis ttwttoJt« enthält, in breiten nnd 
dicken Uncialen, die die Herausgeber dem dritten Jahrhundert 



Digitized by 



Google 



Nene DemostheneB-Papyras. 321 

Zuschreiben. Accente and andere Lesezeichen, zweimal auch 
i adscriptnm hat ein Corrector zugesetzt Abweichendes von 
nnserem Text findet sich nichts und nur das ist bemerkens- 
werthy dass der Papyrus in der Weglassung von avri^v und 
der Schreibung tvoq^ ifxoi gegen die Familie A^ stimmt. 

Grösseres Interesse beansprucht die schon oben hervor- 
gehobene folgende N. XXVI, die auf 7 Columnen den grössten 
Theil der Prooimien 26 — 29 enthält Jede Golumne zählte, 
wie sich leicht berechnen lässt, 26 Zeilen; erhalten sind von 
der zweiten die ersten 15, yon den andern 16 mit unerheb- 
lichen Lücken. Die Buchstabenzahl beträgt 16 — 21, Para- 
graphen und FttUzeichen stammen yon erster Hand, einige 
Apostrophe und Interpunctionszeichen von einem Corrector. 
Die Schrift, die der des Bakchylidespapyrus ähnelt, setzen 
die Herausgeber in das zweite Jahrhundert, da die auf der 
Yersoiseite geschriebenen Rechnungen nicht später als der An- 
fang des dritten Jahrhunderts seien; auch den Bakchylides- 
papyrus weisen sie gegen Eenyon erst dem ersten oder zweiten 
Jahrhundert n. Chr. zu. Ein Facsimile von Col. 2 und 3 und 
einem Theil der Rechnungen giebt Tafel VU. Ich verzeichne 
zunächst den genauen Umfang des Erhaltenen, sodann die be- 
merkenswerthen Lesungen. 

Col. 1 S. 1436, 23 ^BYa\Xiov — 1437, 1 toÄtö olg 

„ 2 S. 1437, 5 v^ag Tovra — Z. 12 omovaai avv[ 

„ 3 S. 1437, 16 e7ca]aTm — Z. 24 6q>dX€iv 

„ 4 S. 1437, 29 diaßalovzijv — 1438, 8 ^&og 

„ 5 S. 1438, 13 avyolaeiv — Z. 20 d6[^€Te 

„ 6 S. 1438, 25 'A^vaiot — 1439, 3 i7t{i%iiJirioe\tey 

„ 7 S. 1439, 8 l]|^y — Z. 15 tcqütov. 

Nun die Lesungen« 

8. 1436, 24 %at %ov¥iav Pap., wie HWolf besserte, xol %oiywq 
Hdschr. 
26 VW ßeßovXevfiwtav P vvv fiiv ßavlofiiv(ov Hdschr. 
28 Twv vor avT(av durch Übergesetzte Puncto in P 
getilgt 

Lripdgor Stadien. XVm. 21 



Digitized by 



Google 



822 LipsiuB. 

Tiüv vor TteTtQoyfxevcjv P, was HWolf einsetzte, 
fehlt in den Hdschr. 
S. 1437, 1 rai;ra oe^, d. i. Tavra 0?^ F^ wie HScbäfer herstellte 
tavTa ola Hdschr. nnr <Z> olg 
8 oTi ovdev P oV ovdh Hdschr. 

12 axovoai ovv P cmovoai avvemilv Y Vindob. 4* 
axovaai avvuneiv avTeutslv Vindob. 4^ movom 
2 und Bekkers andere Hdschr. 

23 oi^ P mit den Hdschr cuv die Ansg. ans XV l 
29 diaßakovTotv P diaßaklovTCJv Hdschr. 

S. 1438, 5 ovdenore P ovöendTtoxB Hdschr. 

28 TOT €7toiovv P TovT^ inolow Hdschr. 

S. 1439, 10 Tiavto 6r] tovto P tovTO drj rovto die Hdschr. 
ausser Vindob. 4^ {tovto dj} tovto Reiske) 

13 €Ti, TovTotg P STtl TovToig Vindob. 4* otlovv tov- 
TOLQ die andern Hdschr. ^ 

14 vofiieiTe P pr. und die meisten Hdschr. vo^ilm 
P corr. vo^ltpixe Vindob. 4^ 

Ausserdem hat der Corrector zu totb laov 1437, 22 tovt laof 
und zu nQiv in der nächsten Zeile tov Ttqtv an den Rand ge- 
schrieben, Varianten, die ebensowenig zu brauchen sind, wie 
die Correcturen zu S. 1436, 28 und 1439, 14. Von den andern 
Abweichungen des Papyrus von unsem Handschriften bringen 
vier unzweifelhafte Besserungen, aber alle von so einfacher 
Art, dass sie bereits yon den Herausgebern gefunden waren 
(nur dass 1439, 10 Reiske das zweite tovto statt des ersten 
in TavTo geändert hatte). An den übrigen sieben Stellen T6^ 
dient unser bisheriger Text den Vorzug. Von Interesse ist, 
dass S. 1437,12 bereits der Papyrus die Interpolation avv[€inHr 
aufweist, die in einem Hissverständniss der auch von den 
Neueren viel missdeuteten Stelle ihren Grund hat Wenn fibri- 
gens nach Bekker auch Y aweiTtelv wenn auch mit ttbe^ 
gesetzten Puncten und kurz zuvor a^ia/aai zwischen dvini' 
&waLv — diöci^ai einschiebt, so muss^ was ich a. a. 0. S. 19 f. 
über die Abhängigkeit des Y von 2 nachgewiesen habe, dahin 



Digitized by 



Google 



Neae Demostbenes-Papynis. 323 

ergänzt werden, dass zwischen beiden wenigstens ein Hittel- 
glied stand, wenn nicht eine der in Bekkers Apparat leider 
nicht ganz seltenen Flüchtigkeiten Yorliegt, da ii^ der in den 
Prooimien die grosse Lücke mit Y theilt, weder das Eine 
noch das Andere zu kennen scheint. 

So stellt sich der Ertrag auch dieser nenen Urkunde 
kaum erheblicher dar, als der der andern bisher bekannten 
Demosthenespapyros mit einziger Ausnahme des den dritten 
Brief enthaltenden n. CXXXIII im British Masenm, wiewohl 
ich auch für diesen a. a. 0. S. 7 ff. gezeigt zn haben glaube, 
dass er weder von zufälligen Verschreibungen noch von be- 
wussten Aendernngen frei ist. Freilich hat Blass a. a. 0. 
S. 447 ff. diesem Urtheile widersprochen. Zwar dass § 26 (30) 
unsere Handschriften in tcJi^ aXXcjv, das der Papyrus auslässt, 
und in jU^^e 9^017^, wofür er fiixQ'' g>vlrjg liest. Echtes be- 
wahrt haben, bestreitet Blass nicht mehr, und will nur an der 
letzteren Stelle beide Lesungen in sehr bedenklicher Weise 
zu jLiixQ^ Ov^g xai Od^orjg verbinden, weil er den übertragenen 
Gebrauch von mfOTtifiTteiv nicht gelten lassen will. Aber an 
andern Stellen räumt er nach wie vor den neuen Lesarten den 
entschiedenen Vorzug ein, hat aber offenbar meine Bedenken 
nicht recht erwogen. § 16 (18) lautet der bisherige Text 
ei 1X7} Tovro öel^ai 6r]fiOol(ji ßovXead-e, ort ßdeXvgla aal 
avaideia xal TtQoalgeaig fcovrjglag iv tfj noXei iaxvei xal 
äiaatJ-S^vat nXelw Ttgoadordav ?x*t xav %i (JVfißij x^XeTtov Toig 
roLOVTOig anoXvoig ylyverai, kv dk nQoaiQiaei XQ^'^^'^fj xai ßltp 
aüiq>Q0VL xal dr]fiOTix(p ngoeXia^ac ^rjv aq)aXeQ6v xav ri yivri- 
Tai maiafia aqwxrov ioTai. Der Papyrus schreibt noXireltf 
für TtoXei iaxvei und dann xav xi avfißfj twv toiovtwv. Gegen 
letzteres hatte ich bemerkt, dass der Genitiv aus dem Zusammen- 
hange herausfalle; Blass aber findet ovfißf ti twv tocovtwv 
'ganz gleich' mit III 34 avfißalvei ti toiovtov olov xal Ta vvv. 
Mir scheint die Verschiedenheit beider Stellen auf der Hand 
zu liegen, weil dort der relative Zusatz die Beziehung klar 
macht, während hier Blass Deutung 'eine Verurtheilung^ wie 
sie hier eingetreten ist' durch den Zusammenhang keineswegs 

21* 



Digitized by 



Google 



824 Lipsins. 

nahegelegt ist; das nach Blass interpolirte ^aXcTroy entspricht 
dem folgenden malaiia anfs beste. Wenn ich weiter gegen 
die Streichung von iü%vBi einwende, dass dann luxl^xal nicht 
am Platze sei, glaubt Blass mich belehren zu sollen, diaact)- 
^vat heisse 'glücklich durchkommen , als ob ich nicht eben 
wegen der Synonymitftt dieses Begriffes mit dem folgenden 
aTtokvaig ylyvevai die ZulSssigkeit von xaL^-xaL bestritten hfttte, 
wie meine Aeusserung Aber § 20 (23) deutlich genug zeigt 
Betreffs der Differenzen Aber § 13 (14) darf ich mich auf die 
Bemerkung beschrftnken, dass ich bei dem nach meiner Deb^ 
Zeugung undemosthenischen Briefe am wenigsten die Berufiing 
auf zu grosse Kürze eines Kolon als eine ausreichende Instanz 
gelten lassen kann, um eine wirkungsvolle Wendung durch 
Zusatz eines aXXa abzuschwächen oder durch Weglassung des 
tÖBt Yor dlwriv dtdovai eine harte Ellipse zu statuiren. Wenn 
Blass dieser damit entgehen will, dass der Infinitiv des Präsens 
auch der Vergangenheit dienen könne, und dafür sich anf 
Kühner § 389, 4 beruft, so sprechen gerade die dort (bei Oerth 
A. 4 n. 5) dem Gebrauche gezogenen Grenzen vielmehr gegen 
ihn. Aenderungen aber, wie die von mir S. 8 besprochene in 
§ 15 (17) und wohl auch der Zusatz jenes aXla beruhen schwer- 
lich auf blosem Zufall, und so wird es bei meinem früher aas- 
gesprochenen Urtheil sein Bewenden haben müssen. 

J. H. Lipsins. 



Drnck von J. B. Hirsohfeld in Leipzig. 



Digitized by 



Goo^^ 



LEIPZIGER STUDIEN 



zun 



OLASSISCHEN PHILOLOGIE 



HERAUSGEGEBEil 



H. LIPSIÜS 0. WAOHSMUTH F. MARX 



NEUNZEHNTER BAND 
Erstes Heft. 



LEIPZIG 

VERLAG VON 8. HIRZEL. 
1899. 



Digitized by 



Q^oo^z 



Digitized by 



Google 



ARISTOTELES THEOPHRASTUS 

SENECA 

DE MATRMONIO 



SCRIP8IT 

FELIX BOCK 

LIF8IENSI8. 



^«ilBiser Stodtoi. ZDL 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



De matrimonio qaae disputarint veteres pbilosophi dili- 
genter penitnsqae cognosoere, quoniam elegantioris est doctri- 
nae^ nos satis habemas, tria adambrare scripta coniagalia 
eaqne praestantissima : Aristotelis, Theophrasti, Senecae. 
Qnae qaidem scripta ad anom periernnt omnia, sed ex Om- 
nibus fragmenta band ita parva servavit Hieronymns. Qnod 
com iam pridem viri docti observarerinty qaem fractum inde 
consecnti sint, videtor eDarrandnm. 

Atqne Aristotelis über quo loco ab Hieronymo com- 
memoratnr, eom locam in fragmentomm editione Teabneriana 
p. 138 profert Bosens, com singola qaaedam sao arbitrio Ari- 
stoteli tribnat Aemilins Laebeckios in libro ,,Hieronyma8 qnos 
Doyerit scriptores et e qnibns hanserit" p. 87. Tbeopbrastei 
antem libri fragmentnm, cnins et initium et finis expressis 
verbis notatnr ab Hieronymo, in editionem snam recepit 
Schneidems, secntns sine dubio priorum sententiam, qui ipsnm 
Hieronjrmnm putabant illud et excerpsisse et in Latinum 
sermonem transtnlisse. Quod quantnm dlstet a veritate, postea 
yidebimns. Neque Senecae librorum fragmentis, qui operam 
dederunt colUgendis, qnae qnidem nominatim laudantnr ab 
Hieronymo y neglexerunt £ quibns Haasins qui novissimus 
edidit omnia Senecae opera, cum recte animadvertisset, mnlto 
latius patere Senecae usnm loco illo Hieronymiano, cum alia 
mdta in Senecae fragmentorum ordinem redegit, tum vel 
maxime Tbeopbrastea, orationis ductus proprietate. Sed Sene- 
cam certe quin ipse inspexerit Hieronymns, ne Haasius quidem 
dnbitavit; nos vero demonstrabimns, tantum abesse, ut Theo* 
phrastus praesto fuerit Hieronymo, ut vel Senecae notitiam 
alieno debeat auctori. 

1* 



Digitized by 



Google 



4 Felix Bock. ' 

Qaod diximns Haasiom in eligendis eis, qnae Senecae 
yindicarety pennotam esse praecipae rationibns e dicendi genere 
gamptifl, illae qnidem, qnam sint fallaoes qnantnmque in sin- 
galorum positae iadicio, nemo ignorat Quo fiactnm esse non 
mirabimar, at vir ille Senecae dictionis peritissimas manifestum 
Hieronymi additamentnm non dnbitarit Senecae inserere frag- 
mentis'), eondemqae in tertii Tolnminis praefatione p. X^HL 
disertis yerbis confiteri: „magis se vereri ne iosto paneiora 
qnam ne insto plnra adsciverit; repndiasse enim se ea qnae, 
qnamvis argnmento a Seneea non abborrerent, in forma tarnen 
orationis nibil haberent, qnod de Seneea cogitare cogeret*^ 

Qnae cnm ita sint, nos pnto melius profectnros, si id 
fecerimnSy qnod Haasins plane neglexit: si accnratias qnaesi- 
▼erimos, quem ad modnm ad Hieronymnm peirenerint, qnae- 
cnnqne illo loco praebet ex antiqnis fontibns rednndimtia. 
Apparebit antem: ipsnm panca adiecissci plnrima enm ab 
auctore sno aocepisse, anctorem illnm Senecae de matrimoDio 
librum exsmpsisse. Itaque dicamns primo loco de Hieronymo, 
secnndo de fönte Hieronymi, tertio de Senecae libro de ma- 
trimonio. 



1) Tide p. 10. 



Digitized by 



Google 



Capat I. 

De Seneca. 

1. De Hieronymo. 

Priore, qaem scripsit adversns JoTmianam, libro Hiero- 
nymos refatare stadet adyersarii Bentontiam , qni dixerat: 
„virgineB vidnas et maritataSy qiiae semel in Christo lotae 
essent, si non discreparent ceteris operibnsy einsdem esse 
meriti.'^ Cnins libri maior pars cum sit referta christianis 
maxime argumentiSy inde a p. 306^ V. longam seriem faba- 
larniDy consnetadinam, sententiarnm, aliaram renim ex 
antiqnis litteris repetitam profert Hieronymus, ut ostendat 
etiam apud ethnicos „yirginitatem semper habaisse padicitiae 
principatum/^ Hanc antem posteriorem partem, qaae sola ad 
nos pertinet, mediam oecnpat: „anreolas Theophrasti Über de 
naptiis/' Cni qaae praemittuntur feminamm yirtntes mortem 
ignominiae praeferentinm distribnontar bifeuriam: 1. exempla 
yirginam, 2. exempla yiduaram et maritatamm, qaae altera 
pars rursns bipartitur: a) exterarom gentium feminae b) Bo- 
manae feminae. Contra in eis, qaae post Theophrasti libmm 
ponantor, qaibas aliae continentar narratiancalae coningales, 
dieta claroram viroram referantar, generaliter de matrimonio 
dispatatar, certam ordinem desideramas. 

Atqae aaetores yarii yariis locis nominantar, sed abiqae 
in singalariam reram memoria praeter annm eam locam, quo 
p. 318^ V. qaae seqaontar Theophrasti libram in daas partes 
segregantar. Sant antem Hieronymi yerba haec: 

Scripsertmt Aristoteles et Plutarchus et noster Seneca 



Digitized by 



Google 



6 



Felix Bock. 



de matrimonio libros, ex quibus et superiora notmulla sunt 

et Uta quae subicimus: Amor formae rationis oblivio est etc. 

Qal locus prae ceteris, quibos fontinm mentio fit, ita com- 

paratQS est, nt non ad singalarem qnandam rem, sed ad nni- 

yersam materiem eam pertinere manifestom sit. 

Facillime autem reperiri possant Plntarchea. Plntarchi 
«nim designantar ya(it%a 7taQayyikfia%a, e qaibas Hieronymns 
hausit haec: 



Fiat, praec. coni. 43. 
roQylov Tov ^"qvoQog ava- 
yvovxog iv ^Olvfirtltjc loyov Ttegi 
ofiovolagvolg^lEli.rjacv 6 Melav- 
&tog' ovTog fiiuv, %q>ri, avfißov- 
XevBi TtBql 6(xovoLag og av%ov 
xai Tijv yvvalüa %al Tfjv ^ega- 
Ttatvav iöl(jc TQslg ovzag ofiovoelv 
oi TtiTttvKBV. Tjv ycLQ (og Motxi 
Ttg ^igwg xov Togylov %al ^tj- 
koTvnla rrjg yvvat%bg TtQog xo 
'9'€Qa7taivldiov. 



Hieron. adv. Jov. I 316« V. 

Gorgias rhetor libnun pul- 
cherrimumde concordiaGraecis 
tone inter se dissidentibas reci- 
tavit Olympiae. Cd Melan- 
thius inimicos eins : Hie nobis, 
inqnit, de concordia praecipit, 
qni se et nzorem et anciUam 
tres in nna domo concordare 
nonpotnit. Aemnlabatnrqnippe 
nxor eins ancillae pnlchritadini 
et castissimnm virnm cotidianis 
inrgiis exagitabat 



Plut. praec. coni. 35. 
Ev AiTVCBi i:ffi ^ißvrjg noXei 
noTQiKov iati zfj fiera Tovyafiov 

TlfxiQCf T^V VVfiqfTjV TtQOg TtjV 

TOV vviKplov fiTjTiQa nifixpaoav 
aheiad'at %v%Qav ' rjd^ ov dlda}- 
aiv ovdi q>riaiv i^ecv xrX, 



Hieron. adv. lov. I 317*. 
In Lepti nrbe semibarbara 
moris est nt nnros altera die 
socmm oUam mntaam postnlet 
Cai illa statim negat (nt scias 
illnd vernm esse Terentii qnod 
consnito ambigne extnlit : Quid 
est hoc omnes socms odemnt 
nurns). 



Plut. pr. coni. 22. 
^0 'Poifialog VTtb rwv (pLXmv 
vovd'etov^Bvog otc awtpgova 
yvvalaa xal nXovalav xat 



Hieron. adv. lov. I 317^ 
Legimns qnendam apndBo* 
manos nobilem cnm enm amici 
argnerent, qnare nxorem for- 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theopbrastas Seneca de matrimonio. 



Tioy avxolQ Ttgorelvag' xai 
yuQ ovrog, %(priy xaXog Idelv 
xal xaivog akX oideig oldev 
OTtov fie d'llßei. 



mosam et castam et divitem 
repndiasset protendisse pedem 
et dixisse eis: et hie soccns, 
quem cernitis, yidetnr vobis 
novas et elegans, sed nemo seit 
praeter me, nbi me premat. 



Flut pr. coni. 48 sub f. 
ra di &eavovg rioofxia xal 
Kleoßovllyrjg xal Foqyovg rrjg 
^etjvldov yvvaixog xal Tifio- 
xlelag r^g Geayivovg aöelqyijg 
xal Klccvölag Trjg Ttakaiag xal 
KoQVTfjklag xxL 



Hieron. adv. lov. I 320^ 
Imitentur ergo naptae Theano, 
GleobuliDam, Gorgnntem, Timo- 
cliaiDy Claudias atqne Corne- 
lias eto* 



Qnae tarn prope aecedant ad Oraecnm exemplar, at vel 
inde liceat sospicari ab ipso Hieronymo esse ea addita. Aperte 
vero Hieronymi mannm deprehendimus in secnndo et in quarto 
loco; nam illam Terentii versa auxit, cains carmina ita ei 
snnt in deliciis, nt semper ea habeat in ore (veluti hnne ipsam 
versam iternm affert in comm. ad Mich. vol. VI A p. 519 V.), 
in hoc christianas virgines ad imitandam adhortatar. 

Itaqne Plntarchi praecepta coniugalia ipse adiit Hierony- 
mns lacalentissimoqae exemplo demonstravit, qaomodo snis 
fontibos atatar. Sed qnod de Plntarcho diximns, idem minime 
valere in Senecam et Aristotelem, elacebit ex eis, qnae de 
fönte Hieronymi sumas exposituri. 

2. De fönte Hieronyini. 
Ferantar sab nomine Hngonis de Sancto Victore, qui 
fait saec. XL de nnptiis libri dno (insnnt in Mignii patrol. 
Lat. vol. 176. p. 1203 sqq.). Qnoram in prioris initio Theo- 
phrastei libelli Hngo eam ponit versionem, quam exhibet 
Hieronymus. Deinde partes profert eorum, quae apud Hiero- 
nymum post Theophrastea legnntur, praebet tamen modo 
plura modo pauciora quam ille atque, id quod est gravissi- 



Digitized by 



Google 



8 Falk Boek. 

mnkD'y haee ipsa qoae cum Hieronymo ei süBt eommnnia, Hugo 
non Bolam isdem fere Terbis» Ternm etiam eodem reteri ordine. 
Tum poBtqnam coBBtitit in media hdas loci |mrtieiila poste- 
riore, arceMit ex eis, qoae apnd Hieronymnm Theophrastea 
praecedont, dietam illnd Mareiae filiae CatoniB. Ad extremnm 
addit dnoB locoB, qnoB apnd Hieronymum fruBtra qnaerimiia, 
alternm Xenophontis ex oeconomico, quem hiB verbiB profert 
in medium: «refert oeconomicuB XenophonÜB über pnlcbeni- 
mnB^^y altemm Columellae ex libro Xü. de agricaltara. Haee 
fere enm priore libro contineantar, posterior abnndat dootrinA 
ecclesiaBtica. 

Eodem loeo qno Hieronymns^ in media totins materiae 
parte extrema, Hugo quoque anctores suob indicat, sed paollo 
aliter : 



Hugo Victorias. 
Scripserant, Bicnt legisBe re- 
colo, Aristoteles et Seneca de 
matrimonio libros, in qnibas 
amorem formae nterqne accu- 
sat: amor inqaiant formae etc. 



Hieronymns. 
Scripserant Aristoteles et 
Plutarchus et noster Seneca de 
matrimonio libros, ex qaibnfi 
et snperiora nonnnUa sunt et 
ista qnae snbioimns: amor for- 
mae rationis oblivio est etc. 
Deest igitnr apnd Hngonem nomen Plntarchi. Perbene 
autem accidit, qnod Hngo eam partem, in qnä plnrimos Flut- 
arcbi locos inesse ante yidimns, non praetermisit. Atqne ab 
fiieronymo hoc ordine singnla proponnntnr: 

1. Philippnm regem Macedonnm etc. 

2. Gorgias rhetor etc. 

3. Totae Enripidis tragoediae ete. 

4. In Lepti nrbe semibarbara etc. 

5. Legimns qnendam apndBomanos nobilemete. 

6. Scribit Herodotns etc. 

Qnartns locus ex eis, quos ante enumeravimus, hie omit- 
tendus est, quoniam Hugo totam illam partem non exscripsit 
Ex bis autem sex narratiunculis secundam, quartam, quintam 
ab Hieronymo adiectas esse perspeximus. Ecce has ipsas 
apnd Hugonem desideramus^ cum ceterae omnes appareant 



Digitized by 



Goo^^ 



Aristoteles Tbeophiastas Seneca de matrimonio. 9 

Qnod 8i memineriB in auotoribns qaoqne nominandis tacere 
Hngonem Plntarchi nomen, yix casni tribnes. Cum yero ixh 
sani Sit eredere HngoBem et ipsnm habnisse Plutarehi yafiixa 
fcoQaYYiXfiata eisqUe ita esse mntn, at Hieronymi sapptementa 
expellerety neeessario est conclndendam, Hugonem sua haasisse 
ex fönte Hieronymi. Et boc qnidem aliis disBensionibns, qnae 
sunt inter Hieronymnm et Hagonem, optime eomprobatnr. 
Unam moneo, qaam splendidam emendationem Hngo afferat 
Theopbnurto p. 314^ nbi legit: 

Infida enim costos est castitatis necessitas et illa vere 

pndica dicenda est cni licnit peccare sed noluit {ßit pulckra 

ttut dtiformis u^or, utrimque urgetnr meommodo qui eatk 

ducü). Palcbra {enim) cito adamatur etc. 

Qnae nncis inolosi apnd Hieronymam n6^ legüntar. Qno- 

modo corroptela orta sit, est in propatnlo; aberravit enim 

Hieronymi ocalns a priore »pnlchra** ad posterins. Totins 

antem ennntiati qnod debemns Hngoni neqne in Hieronymi 

textns memoria neqne apnd Job. Saresberiensem ant apnd 

Petmm Abaelardnm ant apnd Vincentinm Bellovacensem, qni 

omnes Theopbrasti libmm ex Hieronymo mntnati snnt, nllnm 

vcBtiginm apparet*) — Constat igitnr Hagonem non pendere 

ab Hieronymo, licet enm noverit, immo vero sub finem prioris 

de nnptiis libri citaverit bis verbis: 

De hoc eodem ewemplo*) dicä Hieronymus contra lovmia" 
num: Origo qnidem amoris bonesta erat sed magnitndo 
deformis. Nibil antem interest ex qna bonesta cansa qnis 
insaniat Unde et Sextins in sententiis: adnlter est, inquit, 
in snam nxorem amator ardentior etc. 
Sed ex boc ipso loco cognoscimns, qaam recte dispntave- 
rimns ; distingnit enim Hngo ea, qnae ex fönte sno deprompsit 



1) Praeterea exstare „Theophrasti librnni de naptUs" e. g. in cod. saec. XY 
bibliothecae Bertolianae (Mazzatinti inventarj dei mscr. delle bibl. d'Italia 
2(1892) p. 12 no. 63) eundemqae in cod. Bern. 531 (8. XY.) et in cod. 
Bodl. Digbeiano 166 (s. XIII./XIY.) benigne me certiorem fecit Otto Im- 
mischins, praeeeptor mens dllectissimas. 

2) Bignificatar narratio qoaedam ex Senecae libro Biunpta. 



Digitized by 



Google 



10 Felix Bock. 

Hieronymns, ab eis, qnae de sno addidit. Et re vera Hiero- 
nymom illa incnlcasse, perspicitur ex Sextii testimonio, cuias 
cum sententiis saepissime atatnr Hieronymas, eandem repetit 
in comm. in Ezech. 6, 18 vol. V* p. 206 V. Haaains yero 
non dnbitavit omnia vindicare Senecae. 

Qnae cum ita sint, Senecam, Aristotelem, Theopbrastnm 
ipse inspexit neqne Hieronymns, neqne Hngo Victorius, sed 
nterque qnae ad ilIo8 recednnt deprompsit ex nno eodemqne 
libro, quem si possimns panllo acenratins definire expe- 
riamnr. 

Atqne Hieronymns in ep, ad Agerucb. vol. I p. 905* Y et 
Tertnllianns ad nx. I 7, de monogamia 16, de exbort. caat 13. res 
quasdam commemorant, qnae inveninntnr in diversissimis parti- 
bns molis ex antiqnis fontibns congestae, de qua agimns. Qno- 
modo res se babeat e conspectn p. 48, 49 prolato pervidebis. 

Perspiennm antem est, Hieronymnm ex bis qnidem scriptis 
TertuUiani non bansisse. Etenim latius ab illius verbis dis- 
cedit et nonnnlla babet, qnae ille ignorat. Itaqne de fontinm 
commnnitate est cogitandnm. — Atqne Hieronymnm in epist 
ad Agemcb. isdem fontibns nsnm esse atqne in primo ady. 
loY. libro, inde efficitnr, qnod non modo ea exempla, qnae 
illic exposnerat, bic respicit („ac ne mnlta longo sermone 
contexam, qnae potes de primo contra loviniannm libro ad 
aedificationem tnam snmere"), sed etiam nnnm ex illornm 
nnmero aperte significat bis verbis: »et experietnr altemm 
vimm, qnae priorem ant bonnm perdidit ant malnm experta 
est'' (cf. adv. lov. I 312* Anniae dictnm: „Si enim virnm bonnm 
invenero nolo timere, ne perdam, si malnm, qnid neeesse est 
post bonnm pessimnm snstinere ?'0* -* Tertnilianns plnra vide- 
tnr cognita babere, quam profert, id qnod intellegitnr ex eis 
verbis, qnae in libro de monogamia Didonis fabniam seqnnn- 
tnr: »fnemnt et qnae pro viris mori mallent quam post vires 
nnbere.^ Qnae cnm scriberet, ante ocnlos ei versatas esse 
pnto narratinncnlas illas qnas Hieronymns exbibet inde a p. 310^ 
incipiens ab bac ipsa fabnla Didonis. 

lam vero in epistnlis, qnas misit Hieronymns ad cbristianas 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theophrastus Seneca de matrimbnio. 11 

yirgines ac vidaas, nbi de matrimonio verba facit, tres prae- 
cipue libros commendat legendos: 

1. Cypriani, de habita virginnm. 

2. Ambrosiiy de yirginibns ad Marcellinam Bororem. 

3. Tertallianiy ad amicnm philosophnm de nnptiaram an- 
gnstiis 

(tres omnes nominati: vol. I 230"^ et 105*^). E qnibos dnos 
priores etiamiraiie habemns, nt possimns statuere ad yerbmn 
saepins eos ab Hieronymo esse exscriptos, tertins vero interiit. 
Tertalliannm aatem scribentem et de nnptiamm angnstiis et 
ad amicnm philosopbam malto ampliorem copiam ex antiqais 
litteris recepisse per se yerisimile est Ut dicam quod sentio, 
eqnidem non solnm locos illos per totam farraginem dissipatos, 
sed unlyersam materiam Hieronymum credo ex hoc TertuUiiani 
libro hansiase h. e. hnnc Tertnlliani libmm medium tenere 
locum inter Senecam et Hieronymum Hngonemqne Victorium. 

8. De Seneoae libro de matrimonio. 

Redeamns ad enm locnm, nbi tres illos simnlat se ad- 
hibnisse Hieronymns: Aristotelem, Plntarchnm, Senecam, e 
qnibns tamen solnm Plntarchnm ipsnm yidimns asciyisse, 
Aristotelem yero et Senecam ex fönte sno dednxisse. Qnodsi 
illo loco Hngonis yerba comparamns cnm Hieronymianis, nnllo 
modo potest esse dnbinm, qnin Hngo exemplar reddat mnlto 
fidelins. Hieronymns enim non solnm Plntarchi nomen ad- 
posnity sed etiam yerba: „ex qnibns et snperiora nonnnlla 
snnt et ista qnae snbicimns*'. qnae tam inepta snnt, nt yel 
criticomm moyerint snspicionem. Attamen tenenda snnt; nam 
Hieronymns mntare debebat, qnoniam Plntarchi nomine inserto 
reliqna qnadrare desierant In fönte enim, nt testatnr Hngo 
Victorins, haec legebantnr: 

Scripserunt (sicut legisse recolo)^) Aristoteles et Seneca de 
matrimonio libros, in quibus amorem formae utergue accu- 
sat. Amor, inquiunt, formae etc. 



1) Haec nimirum Hugonis verba. 



Digitized by 



Google 



12 Felix Bock. 

Inde igitar discimas, id quod yehementissime nostra in- 
teresti Senecam Aristotelis libro 6886 nsuaij id 681;, ne ancto- 
rem qnidem Hieronymi et Hngonis ipsnm Aristotolem in- 
8pexi886, 86d a Seneca accepi686 Aristotelia. Accidit enim, 
id qnod 8a6pi88ime 8olet fieri, at compilator, non soloin eiun 
quem ipse sequitnr, yernm etiam eum cnins ille illo loco uti- 
tnr testimonio, landaverit anotorem. Neque vero deesae, qaae 
tarn certam sit in Aristotelis, quam in Senecae faisse libre 
postea Tidebimns. 

Qaae cum ita eint e tribns illis, Aristotele» Plntansbo, 
Seneoa relinqaitar nnns Seneca, neque dnbito hnic maximara 
partem „mundi sapientiae^^ quam praebet Hieronymns tribnere, 
praesertim cum siye rem sive verba spectamus, nihil obstet, 
quominus plurima ad eundem fontem revocemus. Ad hanc 
igitur sententiam comprobandam omnia ab initio usque ad 
finem percurramus, imprimis siguificantes et quae a Senecae 
libro originem traxisse sive certum sive verisimile sit et quae 
nuUo modo possint inde proflnxisse. 

Atque primae partis, quae est de virginibus prima parti- 
cula pertinens usque ad verba 317® ^uxorem maritumqne con- 
struxerint'' excepta praefatione Hieronymi nil continet nisi 
exempla perpetuae virginitatis tarn Graeca quam Bomana. 
Res autem partim breviter perstringuntur (saepius uno plnres 
enuntiato), partim pluribus verbis explicantur, veluti quae 
narrantur de Sibyllis et de Vestalibus (Olaudia!). In illis 
Hieronymianae operae restigia apparent (306^ insignis poeta 
«« Vergilius, cf. vol. I*^ 1058 illustris poeta — Verg.; 307 
n error gentilium^), in bis Annaeae originis oerta indieia (in 
Olaudiae historia nominatur: „Lucani poetae patruus" et ubi 
Sibyllae memorantur e Varronis testimonio licet facere con- 
iecturam). Itaque hie mihi persuasum est, copiam totam ad 
Senecae librum redire, Hieronymum tamen uberiorem fontem 
modo exscripsisse, modo excerpsisse; fortasse auctor quoque 
Hieronymi nonnulla in angustum contraxerat. — Altera parti- 
cula, quae patet a p. 307^ „triginta Atheniensium tyranni" ~- 
309^ „quam sui ultrix exsisteret" Graeca tantummodo exempla 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theophrastas Seneca de matrimonio. 13 

oompleotitar, einBdem omnia consilii, omnia copiosins exposita 
oompilatoriB interpolatia plane vacna. Qaam ob rem non 
potest esse dnbitatio, qain omnia ex eodem fönte, nt facile 
coniieies ex Senecae libro, sint descripta. lam vero, si 
quid Aristoteli sit yindicandnm (nam „et snperiora nonnnlla*^ 
esse Aristotelica testatnr Hieronjmns), hoc loco imprimis 
pnto esse qnaerendam. Et praeter ea, qaae de Milesiis vir- 
ginibns narrantar, quippe qnae et e temporis rationibas ab- 
horreant a gennino qnidem Aristotelis libello et ob conclasi* 
onem sint snspeota, fictam illam qaidem, nt videtar, ad seqnen- 
tis exempli finem (^^honestis mentibns magis pudioitiam cnrae 
esse qnam vitam'^ ^ «pndieis mentibns plns virginitatem esse, 
qnam regnnm'')} praeter haec nihil est qnod Aristoteles non 
potnerit in sno libro exposnisse. Aocedit qnod qnae snb finem 
legontnr: „narrant scriptores Graeoi^, verba esse videntnr 

Bomani scriptoris Graecnm libmm tractantis. — Seqnitnr nltima 

hnias loei particnla, nbi agitnr de yirginibns matribns filia- 

busqne philosophomm. Ac Senecae haec qnidem vix tribnes. 

Uira antem similitndo obserratnr in eis cnm Diogenis Laertii 

qnodam loeo, qni inrenitnr in yita Piatonis inennte: 
Hieron. adr. Iot. I 309«. 
Spensippns qnoqne sororis 

Piatonis filins et Clearchns in 

lande Piatonis et Anaxilides 

in secnndo libro philosophiae 

Perictionem matrem Piatonis 

phantasmate Apollinis oppres- 

sam femnt et sapientiae prin- 

cipem non aliter arbitrantnr, 

niai de partn virginis editnm. 



Diog. L. 3, 1. 
27tevai7tn;og ifh t«^ in:i' 
yQaq>o^iv(fi ülaTOßvog Ttegi- 
ÖBlnvfff xal KXia^og Iv r(p 
nkoTtovog kyyuafilq) aal ^dva^i- 
Udrjg iv t<^ dsvriQtf neql (pilo- 
a6(pwv q>aa\v wg ^j^&i^vr^aiv 
rjv Xoyog wQalav ovoav ti^v 
IlBQtXTiorr^v ßid^eO'd'ai tov 

^AQlatüiva %aX fii] Tvyxaveiv' 

^ttv6fi9v6vTB T^gßlag idelv TTjvtovi^Tcolkiovog oipiv o^cy xa^a- 
^oy yafiav q^vld^ai SiogTrjg aTtoxvtjaecjg' xai ylverai IHa'rfav 
xtI. Fieri igitnr^posse existimo, nt haec repetita sint ex 
Porphyrii q>il6ooq)og lorofla^ qna Hieronymnm saepins nsnm 
em eonstat (cf. Lnebeckii 1. 1. p. 66). 

Veniamns ad seonndae partis narratinncnlas, qnibns ridn- 



Digitized by 



Google 



14 Felix Bock. 

arum et maritatarnm illnstratnr fides eoningalis. Seorsam 
aatem ponnntar, nt sapra commemoraviinns exterarnm gentiuin 
historiae a Komanis. Neque nlla est in priornm nnmero, 
quam a Seneca abindicare cogamur, demptis nimirum christi- 
ani scriptoris additamentis: praefationem dico usque ad .re- 
probari*", illad: »»puto quae sie moritar secundas nuptias non 
reqnirit^', ad extremnm: ,,imitentar matronae saltem chriBtia- 
nae concabinaram fidem et praestent liberae^ qnod captira 
servavit". Atqae Graecas narrationes: 1. Qnid loqnar Nieerati 
coningem etc. 2. Artemisia qnoque axor Maasoli etc. 3. Al- 
cibiades ille Socraticiui etc. 4. Strato regalas Sidonis etc. 
ex eodem fönte prodisBC manifestom est, unde manaTerant ea 
quae in priore parte ab Aristotele esse profecta somas opinatL 
Porro Stratonis fabala excipitnr eis qtxae de Panthea et Abra- 
dato referantur ex ,,Cyri maioris infantia^'. Xenophontis antem 
haec sunt verba: cyrop. 7, 3, 14 ^ de (sc. Ilav^eiä) oKcyaxtjv 
Ttakai JtaQBOi^evaGfjLivri afpaTnet eavTrjv xal irci^eioa l/ri va 
arigva tov avögog t^v iavrijg %eq>aXriv aTti^vrjCKev. lam 
yero Xenophontis cyropaediam aliis qnoque locis affert Hiero- 
nymus, ut possit ipse eam habuisse in manibus. Quod si 
veram est, Stratonis historiolae, quae praecedit similitadine 
enm permotum esse licet credere, ut Pantheae narratiunciilam 
inferret Accedit quod inde a Pantheae historia desinit rem 
fusius perseqni. Quamquam per se nihil obstat, quominns 
haec quoque ex Aristotelis libro sumpta esse pntemus una 
cum testimonio Xenophontis. — Posterior particula (p. 312*^ — 
313^ Ad Romanas feminas transeam etc.), ubi praecipue dicta 
Bomanarum feminarum referuntur ad secundum matrimonium 
spectantia, rursus ea est aequabilitate, ut facere non possimuSy 
quin ad unum eam referamus auctorem neque omnino est, de 
quo possis cogitare praeter Senecam. Et profecto Haasius 
omnia recepit inter Senecae fragmenta. Tarnen haud scio an 
haec duo: 312^ „certe quae secundum ducit maritum hoc non 
potest dicere'' et 312"^ „arbitror quae ita virum quaerebat ab- 
sentem, de secundo matrimonio non c^gitabat^' ecdesiastico 
scriptori sint reddenda. 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theophiastas Seneca de inatrimonio. 15 

Ut iam ad Theophrasti librum veniamuSy enm Hieronymi 
auctori praesto fuisBe et ab illo in Latinum sermonem trans- 
latum, ex omnibus qtxae disputata sunt, vix credibile. Immo 
ut res se habet, magna cum probabilitate suspicabimur, eum 
qnoque manavisse ex Senecae libro, praesertim cum Haasius 
Senecae dictionis yestigia in eo indagaverit 

Belinquitur ultima pars, quam loco illo, de quo saepius 

verba fecimus, yidimus esse dimidiatam. Et hie quidem Hugo- 

nis Victorii, quae fecit ex fönte Hieronymi, excerpta summi 

nobis pretii sunt. Namque ex eis discimus non solum quae 

discedens proferat Hieronymus ab exemplari suo, sed interdum 

etiam quae snpplementis suis expulerit verba auctoris. Ut 

statim in initio prioris particulae Hieronymus ultimam Theo- 

phrasti sententiam in christianum sensum oonvertit, pro quibus 

Hugo testatur, quid fuerit in fönte. Deinde Plutarchea seiun- 

genda sunt, de quibus ante diximus. Denique Hieronymus 

banc adiecit enuntiationem 317^: „Et noster comicus fortu- 

natum putat, qui uxorem numqnam duxerit'', ubi iterum, quo- 

modo auctor Hieronymi Herodoti dictum commentatus sit, ex 

Hugone cognoscimus. Quibus abiectis, quae restant, aucta 

Hugonis supplementis , omnia Senecae sunt attribuenda. — 

Posteriore particula ineunte, quae leguntur, Hugo auctor est 

Senecam ex Aristotele tradidisse. Unde sententia coepta con- 

tinuatur usque ad 318"^ ubi noYum Senecae fragmentum ad- 

nectitur. Tum Hieronymi interpolamentum, de quo Hugo nos 

certiores facit, expellendum est Inseruit autem Hieronymus 

haec: „Origo quidem amoris honesta erat, sed magnitudo de- 

formis. Nihil autem interest, ex qua honesta causa quis in- 

saniat. Unde et Sextius in sententiis: Adnlter est, inquit, in 

suam uxorem amator ardentior. In aliena quippe uxore omnis 

amor tnrpis est, in sua nimius'^ Iam quae seqnuntur aptis- 

sime cohaerent cum eis quae verbis illatis praemissa sunt: 

.... „in quae improYida vis ardentis affectus erumpebat. 

Sapiens vir iudicio debet amare coniugem, non affectu*'. 

Deinde porro tractantur matrimonia ea, quae dicuntur esse. 

adulteria usque ad p. 320^, ubi novo Senecae testimonio nova 



Digitized by 



Google 



16 Fellz Book« 

res proponitar, padioitia, de qua dispntatar nsqüe ad 320^ sab 
finem. Hie vero aperte ohristianum seriptorem agnoBcimiu 
bis verbiB: »^Imitentar ergo nnptae ete.^' Ao nomina quae in 
hoc enamerat enantiato ex Plutarcho, qnas res sab linem 
oommemorat ex fönte sno snmpsisse enm ante demonstraYlmiu. 

Ex snperiore parte libri I. contra loviniannm haeo pnta- 
verim ad Senecam reverti: 

p. 247* (Narrant et gentilinm fabolae) Mithram et Erich- 
thoninm vel in lapide, vel in terra , de solo aestn libidinis 
esse generatoB« 

p. 282<' Unde pnlchre Varins Geminasi snblimis orator: 
Qai non litigat, inqoit, caelebs est 

Hoc igitar teneamns anctorem Hieronymi et Hngonis 
Senecae libmm exscripsiBse ibiqne invenisse et Aristoteliea 
illa et Theoprastea.^) 

1) Siientio praetermisimns epistuUm illam, ,Yalorii ad Bnffinnmi ne 
dacat ozorem" (inTenitar in appendice Hieronymiana toI. XI p, 329 sqq. Y), 
quam hodie constat conscriptam esse saec. XIII a Waltero Mapio (vide 
M. Hertzium in ed. Gell, maiore II p. XXX). Quae etsi aliquo modo com 
Hieronymianifl copüB Tidetor cohaerere (ut vel .Theophrasti aoreoioB' ibi- 
dem commemoiatnr), tamen eios aactor aUis qaoqae fontiboB atitor et 
qnae profert ita confondit, at Senecae ex eis nihil tribaere anaim. 



Digitized by 



Google 



Caput IL 

De Aristotele. 

QaoBiam duos yidimus esse adhibitos a Seneca seriptores 
QraecoSy et Aristotelem et Theophrastam, de Aristotele hoc 
eapite agamns, Theopbrasto id qnod sequetnr reservantes. 
Aristotelis antem primum qnaeritur, quem librum indicayerit 
Seneoai deinde quid aiiimde de eodem libro statnere possimos- 

1. De Aristotelia soriptis ooDiiigalibus. 

Il€Ql yafiov libram seripsisse Aristotelem piaae nil habe- 
rnng, ande efficiatur. Neqae vero ex verbis Hieronymianis: 
,^cripgemnt de matrimonio libros^' necessario est elicienda haec 
inscriptio ne^l yafiov^ et Piatareheum opus, quod ibidem com- 
memoratur, certo seimus aliter faisse inscriptum. Qnae cam 
ita sint, alii libri Aristotelis nobis circumspiciendi sunt similis 
argomenti. Perlastrantibus igitar catalogos einsmodi scripta 
dao nobis fimit ob via: alteram v6/ioc avägog xal yafievfjg, 
alterum negl avfdßnoaetog avöqog %ai yvvaixog. Qaoram Uli 
vofioi ivögog xai ya^ier^^gj si Roseo credimus, ad nos omnino 
non pertinent; probabiliter enim coniecit y. d. esse eos nihil 
alind nisi tertinm libram oeconomicornm, qnae Aristotelis 
nomine ferantur. Itaqne prinsqnam progrediamnr, onm de 
oeeonomicis pseudaristotelicis, tum de tertio eornm libro quid 
iudlcemns est dicendnm. 

Oeconondcam Aristoteles pertractayit in politicorum libro 
primo, cum partem existimaret eam politicae. Quam ob rem 
proprium emn librum de eadem edidisse parum credibile. 

Leipziger Stodkn. XIX. 2 



Digitized by 



Google 



18 Felix Bock. 

At tarnen non solom nnniDy yernm etiam dao opera oeoono- 
mioa antiqnitas circumferebantur sab nomine Aristotelis. 
Quornm alterins notitiam debemns antiqais commentatoribns, 
fnifise dicitnr fiovoßißkog, non diversnm esse mihi yidetoT ab 
eo libro, quem Diog. L. refert 23. ohovofiLag ä et Hesych. 17. 
oixovo/itxdv a. Alteram etiamnanc habemas, tribas constat 
libris, non reperitar in catalogis. Atqae at omittamas illam 
qaam ante dizi generalem saspicionem, ntrnmqae alienae ori- 
ginis certa exhibet indicia. Nam qni prias illad opos confeeit, 
qnod ad hane aetatem non pervenit, distribaisse traditar totam 
materiam in qnattoor oxeaeig: 1. navQog ngdg rhcva^ 2. ard^g 
TtQog yvvalxa, 3. öecftorov TtQog öovXovg, 4. etaiomav n^g 
i^Lovra^ Aristoteles rero tres statnit partes 1. deafcoTixrv, 
2. yafJLixriv^ 3. Tcarqixfiv oixovofiiav, cam XQrnioetiaxixiqv^ quam 
ille qaarto loco posait, ab oeconomico argamento prorsus 
pntaret esse alienam. Alternm aatem opas malto minoa aicati 
traditam est ex Aristotelis scriniis potest excidisse. Tres 
enim Uli libri, id qnod in primis est tenendam, plane nihil 
habent commnne, praeterqnam qaod eodem traditionis rincolo 
continentar. Compositi aatem sant a discipalis Aristotelis, 
qni cam deesset in corpore Aristotelico oeconomica, hoc titalo 
eos copalaverant similem in modam, at metaphysicae reliqaiis 
vere Aristotelicis adianxerant ipsornm de singalis rebos com* 
mentationes. Ac primo libro continetar perfecta atqae abso- 
lata oeconomices expositio, qaam tamen nemo fait, qain ab 
Aristotele abiadicaret, sed qaoniam non defaerant, qni Theo- 
phrasto eam attribaerent, proximo capite ad eam erit rever- 
tendam. Neqae secandam libram caramas, abi 17 x?i;/<crrfa- 
%mi illastratar, qaam Aristotelem longo removisse ab oecono- 
mia sapra commemoravimas. Age vero ad tertiam transeamns 
libram, qao de qaid stataatar maltam nostra interest Hie 
enim praecepta tradantar et maritis, qaomodo gerere se debe- 
ant in axores, et axoribas qaomodo erga maritos, qaibas qaam 
bene respondeat inscriptio v6(iol avdgdg xal ya/ievTJg nemo 
non yidet. 

Sed qaamvis mihi adrideat haec Rosei conieetara, tamen 



Digitized by 



Google 



AristoteleB Theophrastas Seaeca de matrimonio. 19 

ita ut proposnit eam, quominns amplectar dnabus maxime 
retineor caosis. Primam enim ita non ab Äristotele mihi 
yidetor profectas bie tertius über oeeonomiconuDy qaod credere 
non nolnnt Koseus et Sasemihlius (Aristotelis qaae feruntnr 
oeconomica rec. Susemihi p. XXI), nt ne singnlarem qnidem 
libellnm sed maioris operis partem enm esse existimem. Ad 
hanc opinionem maxime addncor libelli brevitate ; deinde qnod 
abrupte cadit eins auctor in dispntationem: ,,Bonam mnlierem 
eornmi qnae sant intns dominari oportet etc/^ qnod est ini- 
tinm neque singalaris libelli neqne Aristotelici. Qnod etiam 
Snsemihlins hnne libmm putat y,ipso Aristotele nequaqnam in- 
dignnm'^ vehementer eqnidem desidero certum et firmnm 
iUnm ordinem in dispntando qno Aristoteles qnae scribit tarn 
Clara facit ac perspicna. — Bestat alternm qnod displicet in 
Bosei coniectnra, qnod ea onmino non explicatnr, qnomodo 
factnm sit, nt illi vofioi avÖQog xai yafierrjg, qnippe qni per 
se nnUo modo spectent ad oeconomiam, recepti sint in oeco- 
nomicomm scriptomm psendaristotelicomm illam seriem, addita 
inscriptione „incipit über secnndns yconomicornm Aristotelis." 
Qnas dnas offensiones facillime ita tollere posse mihi 
yideor, nt alteram illam arcessam oeconomicam, de qna ante 
dixi, et ipsam falso Aristoteli tribntam. Atqne illa qnidem 
in qnattnor oxiaeig erat disposita: 1. nargog tcqoq vhcva, 
2. avÖQog Ttgog ywaixa, 3. dßOTtovov ngbg dovkovg^ 4. eiaiov- 
TiDv TtQog i^iovra. Hanc igitnr secnndam partem avÖQog 
TtQog yvvalxa, snspicor antiqnitns etiam seorsnm ferri solitam 
esse snb titnlo vofiot avdgdg xai yafiet'^gj ita tamen, nt ex 
snbscriptione Graecornm exemplarinm postea qnoqne potnerit 
cognosci, descriptam eam esse ex Aristotelis qnodam opere 
oeeonomico. Ita iam non mimm, cnr psendaristotelicis illis 
scriptis oeconomicis tertio loco sit adiectns hie libellns et 
inscriptns a Dnrandio: ,,liber secnndns Aristotelis yconomi- 
cornm.'' Simnl hoc Incramnr, qnod desinimns cogi habere 
has qnattnor plagellas pro singnlari libro, ant pro gennino 
Aristotelis. 

Sed de titnlo vofioi avögog xal yafxe%fig hactenus. Belin- 



Digitized by 



Goo^^ 



20 Felix Bock. 

qnitor über tvbqI avfißidoefag avÖQog xal ywaniog et ex hoc 
ipso libro Senecam sna deprompsisse, band sine nlla proba- 
bilitate coniecerim, qaam in opinionem incidiiwe iam ante me 
Video et OsannnmO et Rosenm.') 

Kimirnm bic über ntrum iure nomine AristoteÜB sit 
praeditus neene, e parvis iUis fmstnüs certo dimdicari neqnit. 
Qnod eqoidem magis ad Aristotelieam originem inclino defen- 
dendam, duas afferam cansas: Primnm enim ex narratinnenUs 
iüis, qnas praebet Seneca et qaas magnam partem ad Aristo* 
telem redire nobis persnasimns, dnae ad altima reoednnt 
tempora Aristotelis, nbi enm praeeipue deditam faisse scimos 
eis qaaestionibnSy qnae ad vitam hominnm spectant. Dieo 
antem ea qnae de Nicanore narrantnr in qaibns Thebae dele- 
tae a. 355 commemorantar et enm locnm nbi Leosthenis mortui 
a. 323 mentio fit. Accedit alternm, qnod qnidam Aristotelis 
libellnsy nisi omnia fallnnt is de qno agimas, mnitam videtor 
yainisse apnd eos, qni post enm de bis rebus scripsernnt. 
Quem übrnm, nt qnoad fieri posset restitneremns, altemm est, 
qnod hoc capite absolyendnm nobis proposuimns. 

2. De Aristotelis libro stSQi öviißiioöBioq avdgbq xac 

Prinsqnam rem ipsam adgrediamnr, qnibns e fontibns 
praeter Senecam sit petenda huius libri memoria videarnns, 
qno fundamento nitatnr omnis, qnae seqnetur dispntatio. Uber- 
rimam antem copiam praebet Clemens Alexandrinns, deinde 
nominandns est Plntarchns, praeeipue eins praecepta coningalia, 
ad extremnm hnc sunt referendi Hierocles et Antipater, quo- 
rum.librorum negl yafiov fragmenta quaedam servayit Stobaens 
in florilegio. Iam vero ad singnlos veniamus. 

In Clementis Alexandrini scriptis inesse Aristoteücas 
sententias, quales in libro negl avfißixüaewg enm exposuisse 
yerisimile est, hoc patet ex loco: 

1) De Senecae scriptis qaibosdam deperditis I, p. 7. 

2) Aristotelis fragmenta, editio Teub. p. 138. 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theophrastos Seneca de matrimonio. 21 

Gletn. Alex. paed. III, 12, 84 fyw dh xal tolg yeyafirjxooi 
Ttagaiviatcifii aV, olUoi rag yvvalxag rag aq>wv gÄi^rtore xara 
TtQoaxaftov oiaetwv q>ii.€lif' ovdi ydg nQoayekav dovkotg 
^AgiaroxiXrig da nozh noXXov ye %al dei xar' oiffiv airdiv 
(piko^Qovov^vov q)alvea&ai T^y yvvahca. 

Porro librnm Ttegl avfißiwaewg praesto ei fnisse, fortasse 
licet Buspicari ex hoc loco: 

Clem. Alex. paed. III, 8, 41 ofciog fikv ovv av(ißLia%iov 
avöql Trjv yvvaixa xal ftBQi avxovqylag xal oixavqlag xal 
oixerwy XQriaBwg, Ttqog dh xal v^g (Sqag rov ya/iov xal %u)v 
oüa yvvai^l aQpLotßi Iv %(p yafiixip öii^ifisv X6y(p, 

Inveniantar antem Aristotelica plarima in strotnatnm 
c. n 23, nonnalla etiam in paedagogo, neqae desnnt, qaornm 
de origine non possit esse dnbitatio. Dnam afferam, qnod 
matrimoniam U 23, 137 deflnitar: avvodog avdqog xal yvvai- 
xog fj TtQWTtj xara vofzov i^l yvfjalcov ri%vwv gtvoq^, illud ij 
ttgcirrj ne intellegere qnidem poterit, nisi qni meminerit in 
primo politicornm libro ab Aristotele yerba fieri de dnabns 
xoiviaviaigy qnaram prior est familia, altera civitas. Neqae 
hoc silentio praeterenndnm, qnod Clemens Alexandrinas cam 
anctore tertii libri oeconomicornm, qaem hansisse ex gennina 
Aristotelis doctrina nemo infitiabitnr, anum certe locom habet 
commanem : 

dem. Alex, ström. II 23, 143 elj;f\v ovv fieylarrjv xal 
^fitjQog xld'€%at, avöga re xal olxov aXk^ ovx aTtXwg, fxera 
dfiotpQoavvrjg dh Tfjg ia&Xijg, 

(Ar.) oec. III 4 de Naasicaa dicitnr: „orarit enim deos 
sibi dare Timm et domam et ananimitatem optatam ad yiram, 
non qnamcnmqae sed bonam.'' 

Hand mediocriter ea qnae asseveramas comprobabimns, 
locos proferentes Glementinos Annaeanis ita respondentes, nt 
ad commanem fontem enmqae Aristotelicnm possint revocari. 
Et eiasmodi locos dnos mihi yideor indagasse: 

Hieron. ady. lov. I 317® Eriphylam dicit: „prodidisse 
Amphiaranm et salnti yiri monile aarenm praetnlisse/' 
Qaibascam conferendns: 



Digitized by 



Google 



22 Felix Bock. 

Clem. Alex. paed. II 10, 109 rov xoafiov avTixar- 

alXaTTOfiivrj %av6qog xora ra avra rj} ^AqyeUf iralQtf ^i- 
q>vkrj Uycj' „ij xQ^^^"^ q>lXov avdgog iöi^ato Ti^fi'qerrcu" 

Deinde : 

Hieron. adv. lov. I 319*: „nihil est foedins quam nxorem 
amare perinde atqne adnlteram.*' et 

Clem. Alex, ström. II 23, 143 yerba: .... ngoaTtSctret (sc. 
6 T(Sv q>ikoaoq>ovvT(ov yifiog) /i^ wg igcj/nivatg XQV^^^^ 
Talg yafAeraig, — 

Eandem sententiam legimns apnd Plntarchnm praee. 
conj. 29: ov dvvafiai %jj avxij %al dg ya^etij xori dg izai^q 
avvelvai. Neqne dnbinm est, quin apnd Plntarchnm qnoqne, 
etsi nomen Aristotelis nnsqnam, in praeceptis qnidem coninga- 
libns, apparet, sententiae certe eins deprehendantnr. Velnti 
Aristotelis doctrinam redolet, qnod est in c. 33: nQcnelv di 
Toy avdga Trjg yvvaixdg oix dg deaTtoTTjv icrrjfiazog alk^ dg 
tpvxr;v odfuoTog* 

Sed hie qnoqne nostrae opinioni fidem faciamns ita, nt 
qnae similitndines intercedant Plntarcho ostendamns et cnm 
demente Alexandrino et cnm Seneca. 

Atqne Clemens et Plntarchns praeter enm locnm, qnem 
in hnins partis posni initio (Plnt praec. coni. 29 »« Clem. AI. 
Strom. II 23, 143 «> Sen. apnd Hieron. adv. lov. 1319*) pariter 
refemnt et Theanns apophtegma: {xalog 6 ^rjxvg') aXV ov 
drjf^oatog et Herodoti dictnm: afia dh Ki&dvi Ixdvofiivip, 
awendvetai xai rrjv aidw yvn^ (Herod. I 8). Conferenda 
antem snnt haee: 

L Plnt praec. coni. 31: 17 Qeavw Ttageqyifjve Trjv x^^^ 
Tcegißakkofiivr] ro Ifioriov. elfcovrog di %ivog* „xakog 6 
^X^s"f fyCckl* ov drjf^oaiog^' €(pr]. del dk fi^ fiovov tov fdffv^ 
akka firjök rov koyov dri^oaiov elvai Trjg ad(pQOvog xtä. 

Clem. AI. Strom. IV 19, 120 tI dal; ovxl Oeavd 17 JIt;^a- 
yoQixrj elg xooovtov fixe q>iXoaoq)Lag dg ngog %6v TtBQiiqytag 
amdovra xal elTtovta' ,,xak6g 6 Tr^xi/g", „akk^ ov driiÄoaiog" 
ccTcoxglvaad'ai, 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theophrastos Seneca de matrimonio. 23 

Clem. AI. paed. II 10 114. xalrot dvvcnov anoq>d'iy^aa- 
9ac fidhx xocfiliog t^v cavelav ixelvriv qxovijv' „xakog 6 
fcfixvg'\ y^aXX^ ov dTjfioaiog" tctL 

II. Plttt qa. conj. 10. ovx oQ&äg 'Hgodarog duey, ovi ^ 
yvr^ S/xa t<^ xL%wvt hcdverai tuxI t^v aidw' roivavrlov yoQ 
ff atiq>Qiay avTewöverai r^v aiä€i xal rov fiäkiara q)iX€lv Tifi 
fiakiaxa aldalo&ai avfißoXip XQ^^cec nQog aXhqXovg. 

Clem. Alex. paed. II 10, 100 ptii drj Sfia xvsGivt anodvo- 
fiivtp afCoSvccifÄe^a xal tijv alöQ nove %tX, 

Clem« Alex. paed. III 6, 33 al dk anodvaapLBvai Sfia rtfi 
Xitövi Tcal rijv aid& g>alv€ad'ai fihv ßovXovzat xaXaly axovaai 
d^oficjg ikiyxoyfai xaxaL 

lam yero cum Senecae locis, qai Platarchei in compara- 
tionem sint Tocandi, explicemns. Atqae ex bis qaidem daos 
iam noyimus; nam alterios fecimns mentionem transeantefl a 
Clemente Alexandrlno ad Platarcham, de altero, quo conti- 
netar Herodoti illad dictum modo feeimos verba. Legitnr 
antem apad Senecam in banc modam: 

Hieron. adv. lov. I 317^: Scribit Herodotns, qaod mnlier 
com yeste deponat et verecnndiam. 

Praeterea ntriqae conveniant baec: 

Plat praec. coni. 40. ^ ^Eq^iovt} doxel ti Xtyuv aXri&hg 
Uyovaa' ,f%caiijiv yvvatyuay siaoäol fi oTCciXecay.^^ 

Hieron. adv. Iot. I 317*: ^^Totae Earipidia tragoediae in 
malieres maledicta snnt Unde et Hermione loqaitar: Mala* 
rom me moliemm decepere consilia.'* 

Plat praec. coni. 24: IlaXtv 17 ^OXvfiTtidg, avXixov %Lvog 
navlaTLov yrifxavxog eiftQeTtij yvvalxa xanaig axovovaav, ovrog, 
elnev, oix %%€L XoyiCfiov' ov ydq av xolg oq>^aXfioig ^yrjine, 
in dk 117] roig 6q>'9'aXfMOig yafMeiv fjirjdh rolg SaxTv- 
^oig, ügTtBQ IsviOL xln]q)laavTeg noaa q>iQovaav Xaixßavovaiv, 
ov xQlvavteg Tcüg avfißiwao^ivrjy. 

Hieron. adv. lov. I 312« ,,Marcia, Catonis filia minor, cum 
qoaereretar ab ea, cnr post amissnm virnm denuo non nnberet, 
respondit se non invenire yirom, qni se magis vellet, quam 
sna. Quo dicto eleganter ostendit, divitias magis in nxoribus 



Digitized by 



Google 



24 Felix Bock. 

eligl flOlerö) quam pndieitiam et mtiltoä non ocali» sed 
digitig Qxores ducere/' 

Pnlchritudinis com apad Senecam omnino fiuUils sit Iooqb, 
illad „ocnlifl'^ quid sibi relit, neacias« Tatnea all pnto mn- 
tandnm, immo ipsam Senecam gtataendam faiBseneglegentiorem. 

Aecedit narratinncala, qnae legitar in libro de capienda 
ex inimicis atilitate. Qaae ibi de Hierolie nanatitiir Seneca 
addixit Dailio. Plane antem eadem lil^entia osam enm esae 
Theophrasto, inde cogno8oimB8| qaodGioeronemfacitdioentem'): 
i,non se posse et nxori et philosophiae pariter op^ram dare", 
cnm Theophrastas hane talerit Bententiam: „Primom eaim 
impediri stndia philosophiae nee posse qaemqnam libris et 
nxori pariter inserrire." *) Sed iam locoa illoB et Plntarohenm 
et Annaeanmn Bub nno ponaoms congpectn: 

Plat de cap. etc. 7: 6 ^li^tav vno rivog twv ix^fäv ik 
v^v dvatadiav iXoidoftj&fj tov avo/ucctog. il&tiv ov9 dUaiB 
nQoq T^v yvvaixa ' ti Uyeig, elrtev, ovdh ai juoi ravt* ^q>Qaaag; 
ij d^ovaa avitpQiav %al aicmiog' Vf^V^> elnev, oti roiovvo navteg 
o^ovciv ol SvÖQeg cf. etiam reg. et imp. apophtheg. Hieron. 3. 

Sen. «= Hieron. ady. lov. I 312^ |,DailiQ8, qni primuB 
Romae navali certamine trinmpbayit, Biliam virginem dnxit 
axorem, tantae pndicitiae, at illo qnoqne Baeenlo pro exemplo 
fnerity qno impndicitia monstram erat^ non vitinm. Ib iam 
Benex et trementi corpore in qnodam inrgio andivit ezprobrari 
Bibi OB foetidnm et triBtis bc domnm contnlit Cnmqne nxori 
qncBtuB CBBet, qnare se nnmqnam monniBBet, at bnic vitio 
mederetnr: Fecissem, inqnit illa, niBi pntaBBem omniboB Yiris 
Bic OB olere.'^ 

Dixerit qniBpiam: nonne Hierönymnm yidimns ipsam 
qnoqne adisBO Plntarchnm? Gnr haec potiBBimnm ab illo 
addita negas? Cni reBpondendnm: Hierönymnm antmadye^ 
timnB ad yerbnm transtnlisse Plntarcbea. Sed Herodoti dictum 
impngnat PlntarcbnB rhetorice, qnam argntam dictionem omis- 
Bnmm enm fniBBC vix credendnm. Qnid, qnod rersnm illnm: 

1) ffieron. 316*. 

2) Hieron. 313«. 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theopbrftstos Seneca de matrimonio. 25 

TuauSf yvvaixtav etaodoi fiitrtwkeaav esse Etiripideitm es 
Plntarehö plane non i&tellegitar. De sao yero adieoisse Hiero-^ 
nymam Euripidis nomen, qni scripta eins legerit, credere 
nnllo modo potent. Qnem yero tertio loco posmmas loeum 
HieroDymianusiy hie qaidem ea est natura, nt ne possit qnidem 
ex Plntercho traEisse originem. Deniqae Hieroni Dailinm 
eUD snbstitaisse vix qtiisqnam sibi persnaserit. At non solnm 
ex ipsa exemplomm indole, vemm etiam inde apparet, minitne 
Hieronymnm ea addidisse ex Platarcho, qnod dnos certe eomm 
praebet etiam Hngo Victorias so. Herodoti illnd fragmentnm 
et Enripidetim Tersnm. Reliqna antem ob haue causam f)*astra 
qnaernntar apiid Hngonem, qnod totam eam partem, cnl in- 
serta sant, ex fönte sno non exscripsit 

BestatyUtdeBierocleetAntipatropancadicam^qnornm 
de Tita scriptisqae eertins qnidqnam enncleari posse despero. 

Ut igitnr incipiamns ab Hierode, pendere enm ab Ari- 
Btotelis doctrina nt demonstremas^ satis est proponere haec: 

Hierooles Tte^l ydfiov apnd Stob. flor. 67, 21 M.: avayxaio- 
%ar6g iativ 6 xsqI tov y&fxov loyog, Snav fxhv yag ffixcHv 
TO yivt^g %€pv n^bg xoLvwvlav, Ttgcitr] dk xal üTüix^KodeatccTri 
TcJy KoivtovicSv 1} Kccra tov yafxov. ovre yaq Tcoleig av ^aay 
lii} ovt(av ohc(ov, olxog ve i^fiivel^g fikv 6 tov ayafiöv, riXeiog 
ih xal TcXri^g v tov yeyafirjxotog. 

Stob, flor, 67, 23 o&ev xai oix av a^agröt Tig atekrj 
fi^aag oixlav t^v avev yctfiov, T(p firjTe to Sqxov avev tov 
oiQxofiivov dvvaG'9'ai vorj-^vai, firjr avev tov oQxovTog to 
ci^XOfievov* ovTog yaq 6 Xoyog ev /nika fiot doxel övataTtelv 
fovg rjXkoTQKafiivovg ftqbg yafiov. 

In argnmentis antem, qnibns ntitnr ad matrimoninm com- 
meadandnm, optime eonsentit cnm demente Alexandrino. 

Idem fere yalet de Antipatro, qaem praeter libmm tcbqI 
yi^ov constat scripsisse et ipsnm -rteQl {avÖQog xai) yvvaixdg 
avfißmas(üg (sie nimirnm snpplendnm), quo ex libro Stob, 
flor. 70, 13 nonnnlla exscripsit. 

Haec de Hierocle et Antipatro; nam singnia posteriori parti 




Digitized by 



Google 



26 Felix Bock. 

relinqnamus, partim qaia similitndines hio non tarn ad verba, 
quam ad seilten tias Bpeetant, partim ne eadem duobas locis 
cogamar oommemorare. 

Aristotelem constat molto aeqaiiiB iadicavisse de matri- 
monio, quam qnemqaam priornm. Nam cum Tel Plato nihil 
ei tribneret nisi ro naidonoielü^ai, Aristoteles, id quod ei 
snmmae landi dandnm, primns intellexiti non tarn natondem 
yim inesse in hao societate, qnam moralem. Ut enim ei h 
ccTtacj] xotvcjvlif daxel %i dlxaiov elvai xal q>iX£a äi (eth. 
Nie. 1159^ 26), ita matrimonii societatem non solnm owovolaip 
interpretatar, veram etiam tpiXLav et hao re potiasimom prae- 
stare patat homines ceteris animalibns. Itaqae expressis dicit 
yerbis in eth. Nie. 1162^ ol 5^ avd-qoinoi oi jaovov Trjg texfo- 
TtoUag xaQLv avvoixovaiv , aXla xal jcSv elg rov ßlov. Et 
aperte yernm Aristotelem seqnnntnr oeoonomicornm anctores; 
nam in primo libro (c. 3.) illnd dicitnr keirovQyla rji gwaeiy 
hoc wg>ik€ia et in tertio libro (c. 1) nnpüamm fines appellan- 
tnr et ,,procreatio liberomm'' et y^societas vitae''. Neqne alind 
ynlt Hierodes qni apnd Stob. flor. 67, 22 appellat ftaidwv 
yiveaiv et ßlov die^ayioyrjv eiaia&ovS' Praeterea est proprinm 
Aristotelis, qnod ipsam qnoqne sequitur ex notione xotvanflag: 
al yaQ KOivatvlai naaai ptOQloig ioUaOLV rijg noXinxijg (eth. 
N. 1160^ 11) et familia qnidem arctissime est coniancta ir* 
Ttaadiv xvQiündzfj xal ndoag TteQiexovofj rag aXXag (polit 1 1)) 
qnippe ex qua 17 fcoXig nata sit, nt pro illa qnodammodo dici 
possit TtgciTf] noiviavla, 

Quibuscnm optime congrnit 'ea coningii definitio, qaam 
nos pntamns esse Aristotelicam. Invenitur antem apnd 

Clem. Alex, ström. II 23, 137: ydfiog (nkv ovv karc avyodog 
avägog %al yvvaiKog 7} fCQwvrj xatd vo^ov hnl yvTjaloiv %hr 
y(ov anoq^, 

Habes procreationem liberomm in yerbis inl yvrialwf 
TÄcrwv OTtoQ^, societatem vitae in yerbis ovvoöog xard vofiov, 
qnae inter familiam et ciyitatem intercedat ratio, indicatnr 
illo 17 TtQcitrj. 



Digitized by 



Google 



Aristoteles TheophrastoB Seneca de matrimonio. 27 

Ex eodem loco comperimns, quid sibi proposaerit Aristo- 
teles illo libro. Videtnr enim quaesivisse d ya^rjTiov. (Giern. 
Alex. Strom. U 23, 137 post definitionem: t,riTovfi€v dk el 
yaf^rjriov). Theophrastüs igitar eo maxime differt ab Aristo- 
teles qnod illins generalem qnaestionem ei yafitjriov in an- 
gastam contrahens disputavit: „an sapienti nxor sit dneenda.*' 

Atqae haec qnidem qnaestio snapte natura duplex est. 
Frimnm enim potest examinari neglectis certis 'personis ac 
rebus, sitne omnino matrimonium ineundnm, deinde quibus 
personis quibusque condieionibus hoc expediat, quod fere 
idem est atque quid observandnm in uxoris eiectione, in 
fxvriaTBlif. Et profecto Aristoteles rem ita yidetur «diyisisse; 
prioris enim partis unum ex gravissimis argumentis Clem. 
Strom. U 23| 140 in hunc modum affert: yafitjriov oiv TtavTwg 
xal rijg 7ta%qldog heMt, alterum qnod attinet idem Clem. Alex. 
Strom. U 23, 137 illud el yafÄrjtiov dicit esse r(Sy yLora rj 
TCQog tl ftiog ^siv (ovofiaafiivojv rivl yaq yafirjriov otzbq %aL 
Ttwg ^ixorsi Tial Tiva xal Tttog sxovaav, quibus in sequentibus 
tertium additur nori, ut exploraverit Aristoteles rlat xal rlvag 
yafirjriov xal noTe, ut in rhetoricorum 1. 11. quaerit: 7t(Sg te 
ixovteg ogyl^ovrai ovtoI xal rloiv xal dia noia (1379* 9), 
Ttola 6^ alaxvvorvai xal TtQog tlvag xol 7t(3g exovreg (1383^ 12), 
Tcoia d^kleeiva xal rivag ikeovai xal Ttwg avvol exovreg 
(1385^ 12) etc. etc. 

Ut igitur incipiamus ab illa universa atque generali quaes- 
tione, hanc quemadmodum absolverit Aristoteles, non potest 
esse dubium. Nam si awovalav spectas g>vaet coningium est 
necessarium, sin autem q>iXlay, ut omnis g>Lklay ayayxaiorccTov 
elg Tov ßlov (eth. Nie. 1155*2). lam yideamus, quibus argu- 
mentis demonstraverit hanc necessitatem, et naturalem et 
moralem. 

Profectum autem Aristotelem yerisimilei est ab iis fere, 
(^uibus duobus illis locis, ubi de familia facit verba (polit. 
252* 26 et eth. Nie. 1162* 16 sqq.), utitur quasi fundamentis: 
olit. 1252*26 avayyLTi ü] 7tqw%ov avvöva^ead'et Toig avev 



l 



Digitized by 



Google 



28 Felix Bock. 

aXk^ktov iiri dvvafiivovg ehai olov &^Xv fikv xal S^^er Ttjg 
yeviaecjg Uvenev (xal tovro olx Ix n^oaigiasiog iclla . , • • 
q>vatxdv to iq>lBa^at xxX.)^ Sqxov öi xal aqx6iJL%vov (piüfi 
dia jfjv awrrjQlav, eth. Nie. 1162* 17 ay&Qwrcog yaq r^ gn?0€i 
avvdvaartxov fiaklov ^ ftoXttixoK Inde ea repetivit etiam 
isi qni primnm oeconomicornm librutn confeoit (1343^ 8 sqq.). 
Neqne praetermisisse haec Aristotelem in libro negl uvpißitj- 
aecjg, eo mihi videtnr probabile, qnod Hierocles qnoqae eadem 
habet: Stob. flor. 67) 22 ^ . . iftl rov yapiov h^tn^vovxfa 
(pvaig ri %ig ov Gvvayekaarixovg fipiag aTteigyaüaro fjiovov aiJka 
xal üvydvaaxtxovg, Idem panllo infra 67, 23 olxlav &¥tv 
ydfiov dicit aTeXij v(p fi^jze vo agxov avsv rov agxopiivov 
divaü^ai vori&ijvai firjte avev tov aQxovrog to a^x^fievov. 

Itaqae qaod dem. Alex, ex gentilinm philofiophornm 
libris h. e. ex Aristotele, primtim prodacit argumentum hoo 
est: Strom. II 23, 139 ^ tpiaig ijf^ag iTtoirjaer, (paalv, ev&i* 
xovg TtQog ytifiov^ (ag d'^Xov ex Ttjg GfOfiartov xaraaxevijg niv 
te aQQivwv xal vcSv &i]Xetäv. Ex quo seqoitar, qnod ström. 
II 23, 142 dicitnr avavÖQov xal aO'd'evkg tijv fieva yvvaixog 
xal rixvcav q>evy€iv ovfißliaaiv. Nimimm eontrarinm qnoqne 
Vitium yitandam atqne effeminatissimi hominis instar est 
Aristoteli Sardanapallns, cf. pol. 1312' 1 wg^teg Sagdava/takkov 
idciv Tig ^alvovra /nera t(5v yvvaixäv (ei aXt^d^ vavra ol 
(jLvd-oXoyovvxeg Xiyovatv ' el dh firj In kxelv&v aXX' lu aUcv 
ye av yivoixo tovto aXtj&eg); Tide etiam eth. N. 1095^ 22 
Idem apnd dem. AI. occnnit: paed. III 11, 70 . . . Sagdava- 
TtaXXov TOV ^AüovqIwv ßaatXia enl xXlvrj avaßadrjv eCjO^ievav 
.... no0(pvQav ^alvovra xal va Xevxa twv 6q>&aX^v 
IftavaßaXXovTa^ 

Ab hac igitnr parte matrimonii consilinm positnm est in 
Texvo7toil(f, Qno pertinet dem. Alex. paed. II 10, 83: rd^ 
ök yeyafiTjxoai axonbg rj naidoftoila, riXog di rj evTexvie^ 
qnem locnm ad Aristotelem redire cnm ex ipsis artis vocabali.« 
axoTcog et TiXog, tum inde fit manifestum, qnod polit 1252^ 2^ 
ij noXig dicitnr: yivofiivri fihv ovv %ov ^^v %vexa^ ovaa dh tot 
ev Zrjv. Getemm 17 eirexvla etiam rhet. I 1360^ 20 inte? 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Tbeophrattns Seneca de matrimonio. 29 

eiSaifÄoylag fiifri ennmeratar. Qaam ob rem ex ipains Ari- 
gtotelis est sententia, qnod apad dem. ström. II 23, 142 ex 
fvatdonoilq demonstrator , bonnm esse coniaginm in hnnc 
modam: ov yaQ ^ anoßoXij xcmov xovtov narnag ri xTfjoig 
aya^y* 1b%bl d^ovTU) xal iTtl jaiv Xoltcwv' aXla firjv rj %wv 
rinvonf anoßok^ tcJv ävioraTta xctxtSv ioTi^ q>aolv. ij ovv twv 
thivwv xT^aig aya&ov. ei dh zovto koI 6 yd^og. Ao ne 
offendas in ratione ea qna hoc concladatnr, inspieias rhet. 
1362^ 30, nbi ipse Aristoteles praecipit {oti) iv rolg aiiq>ia' 
ßijrr^alfioig Ix tdvds ol avkloyiG/iiol* (^ to ivavxlov xomv, 
%ov% aya^ov xtL 

Necessaria antem est liberorom procreatio ne esse desi- 
nant: primnm mandns, secnndnm patria, tertiam familia. 

Ao qnod primo loco posai, matrimoninm esse inenndum 
'sfig %ov xoofiov To oaov k(p riiilv avvtekeiwoßwg (Clem. ström. 
II 23, 140), hains rei ea redditnr cansa, qnod o xoüfiog dirina 
institntio sit, to äh %oiov%ov aaeßig ^siav yiveaiv xtaaXvov- 
vü)v (Clem. Str. II 23, 142). — Qnodsi transgredimnr ad pro- 
ximam aocietatem, cnias homo particeps est, ad patriam, hnc 
referendus est Giern. Alex, ström. U 23, 140 yafiritiov ovv 
navzmg %al %rjg natqldog Uvexa. Fusius de hoc loco, qui 
pertinet eig rijy tijg natqLdog awrrjQlav xal av^rjaiv dispnta- 
Vit Antipater apnd Stobaenm. Hie etiam leges illas arbitror 
commemorasse Aristotelem, qnae in nonnnllis civitatibus yige- 
bant, latas contra caelibes. De qnibns conferendas Clementis 
locos hie: ström. II 23, 141 o% tb vofio&iiai ovx hiiTQiTcovac 
^^S fieyiovag a^ag rolg fii^ yafiTJaaai fieriivai ' alrlxa 6 t(jSv 
AccKwynDv vofxod'itrig ov% ayafilov fiovov iniTlfiiov ^datTjaev 
alla {xaiy xoKoyafilov xal oipiyafxlov xal fiovodiatvrjalag' 6 
de yevvalog nkaxiov xal TQoq)rjV yvvaixdg afcotiveiv eig %6 
irifioaiov xekevei rov fxt) yrif^ana xal Tag xa&rjxovaag öaua- 
vag anodiäovai TOig aQxovoiv, ei yaq fitj yi^fiavreg ov naido- 
^oirfGovrai v6 oaov i(p iavroZg avÖQCJv onaviv Ttoirjaovaiv 
5cai xavakvaovaiv tag tb noXeig xal tov xoofiov rov ix 
tovTuiv, — Loco illo snpra landato: yafirjTiov ovv xal v^g 
natqiiog %vexa Clem. AI. pergit: xal Tijg twv italötav diado- 



Digitized by 



Google 



30 Felix fiock. 

xiJQ, inel xal yi^ov xivä oixTslQOvaiv ol nottjral ^^iTeiij xal 
anaida, fioKagl^ovat de tov afig)i&akTJ, et panllo ante haec 
legnntnr: ström. II 23, 139 iriq>aalv 6 ar&cvog r^g xaxa qn;ütv 
feXeioTTjTog aTtokelTcerai, axe fjiij avTixccraOTijaag tfj x^Q<f 
Tov ohelov Siadoxov, rileiog yitq 6 TtBJtoirpfuag i^ avtov tof 
Ofioiov, fiakXov di iTteidav xcaceivov to ovto neTtoirjxofa 
kTtldfj, Tovt iariv, otav eig ttjv avTijy xaTaarriaj] <pvaiv %d 
teKvcj&hv T(p z&oßüHJovxu Plane eodem sensii dicit Hierodes 
Stob. flor. 67, 21 ohu>g ripLiTeXiig fikv rtp ovxt 6 vov ayanovy 
TilsLog öh Tuxl rtXi^Qfjg 6 tov yeyafirjxoTog , et Antipater flor. 
67, 25 in initio oti zileiog olxog xal ßlog ovx aXlofg dvvaiai . 
yevia&ai tj fisra yvvaixog xal rixviov. 

Sed de eis argamentis, qnae speotant ad hominam nata- 
ram satis dietnm, iam peryenimns ad ea, qnae ad hominam 
spectant yitam. Ac ne mireris in hac parte principatnm tenere 
ea commoda qnae nxor praebeat Biarito, memineris prirnnm, 
esse scriptam hnnc libmm et a yiro et viroram in nsam, tum 
Tel maxime, eam amicitiam, qaa yir coniangitor com femin« 
esse adgregandam ei generi amicitiamm, qnae dicantar g>diai 
xad^ vTtBQOxriv et illarnm qnidem esse proprium: %6v afulvuf 
fiäXXov q)LX€la&ai rj (piXalv (Ar. eth. N. 1158^ 25). 

OiXlav igitnr, at iam saepias diximus, interpretatar Ari- 
stoteles Tiqy yaf^ixrjv bfiiXlav, qnod nt nno saltem looo com- 
probemns, yide Ar. eth. N. 1162* 16 avöql dh xal yvyaixi 
q>iXla doxei xara q)vütv vTca^eiv. Qua simnl re differt a 
prioribns eamqne secntus est postea Hierocles, qoi Stob. flor. 
67, 24 in fine pntat: aXoyiarov aXXtog 7tav%ax6&ev fikv aq^oQ- 
fiag Zv'^^^'*^ q>iXmv xal vivag TtqoCTtouXa&at q)lXovg xal hal- 
Qovg olov ovfifiaxovg kaoptivovg TtQog %a rov ßlov dvox^^j 
rfiv dk xal naga Ttjg q)vGeiag xal naqa vtHv vofiiüv xal naqa 
%wv d'Bwv didofiivr}v avögaaiv avfifiaxlav xal ßotjd'Blav ravtiou 
Trqv ix ywavxbg xal rixvtav firj C^rjTelv ts xal nQog7touia^<x^ 

In cpiXiag antem notione ex Aristotelis sententia iDSont 
tria: 1. ro ;c^iJa*^ov, 2. ro '^dv, 3. id qaod capnt est ro aya^v. 
Qnodsi primam speotamos ea, qnae inter coniuges intercedit 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theophrastos Seneca de matrimonio. 31 

necessitas, appellatar: awägysia sive ßorj&eta, si alteram: 
ayf^iftaS-eta sive iftigÄiXeia^ si tertinm svvoia sive o^ovoia. 
lam singnla videamus. 

Primnm igitnr femina est adiutrix yiri et habet snam 
provinciam: dif]Q7]Tac yaq %a %qya %al tariv eteqa aviqbg xal 
YvvamogSi Separavisse antem uxoris provinciam a mariti 
yix aliter credendns est Aristoteles quam Xenophon in -oec. 
yn 22, qao osns est personatns Aristoteles in oec. I 3, sc. 
oTi %b fihv TtoQÜ^ji rä i^w^ev, t6 dk aw^i] ra %vdov et eadem 
sententia obvia est in oec. III 1: «bonam mnlierem eomm 
qiuie snnt intns dominari oportet*', nnde vocatnr oixodian;oiva, 
Singnla qnaedam eins officia ennmerat Hierocles apnd Stob. 
floT. 67, 24 xal ^iiv o%a ^iv iörtv (sc. i; yvvi^) h eoQraZg 
avyent^ekrj^vai '9vaLwv xcJ legovQytwv (cf. (Ar.) oec. III 1 
„dominam existentem expensarnmet snmptnnm ad festivitates, 
qnas qnidem vir permiserit*') oia d^h avögog ctTtodrjfilaig 
€vora&^ diarrjQijaai xal fnij nawanaaiv aTVQOOTaTtjTOv %6v 
olxov (contra cf. Theophr. apnd Hieron. p. 313®: „si doctissi- 
mns praeceptor in qnalibet nrbinm fnerit, nee nxorem relin- 
qnere, nee cnm tali sarcina illnc ire possnmas'O» oia dk Tcriöe- 
fiwv oineiäv. (negl olxerdiv xQ'^^^^9 etiam dem. Alex, in 
loyq) ya(itK(p verba fecerat. yide paed. lU 8, 41). 

Sed bonae nxoris est non solnm „nti bene prosperitate'* 
sed etiam „adversitatem bene snfferre** (Psendarist oec. in 
p. 142 Rose), in qna maxime cemitnr eins avfiTta&eta et 
iniixiXeia, Itaqne pergit Hierocles eo loco, qnem modo landa- 
yimns, o%a dl iv voooig naqaatdtig^ Antipater Enripidis 
testimoninm adyocat (Stob. flor. 67, 25): o^x ciTtelQwg ök 'tijg 
TiQog yvvaixa avfißitiaecjg xal 6 EvQCTtldrjg eig %av%a aTtoßXhpag 
xai ctTtaS-ifievog rrjy kv T(ß yQdq)€iv (jLLOoyvvlav, %(xv% eXQtpiev * 
yvrfj yag iv voaoicn xal xanoZg Ttoaei 
Tjdiarov iari övi^at^ rjv oinrj xakdig 
oQyrjv T€ TtQovvovaa xai dva&vfAiag 
xpvxfjv liB^iaräd ' riiv xanazai (pLXwv, 



1) Eth. N. 1162*22. 



Digitized by 



Goo^^ 



32 Felix Bock. 

Neqne hano rem omisit Giern. AL: ström. II 23, 140 al Si 
awfiatinal voaoi fiakiata rovydf^iov avayxaiov deixvvovaiv ' ^ ya^ 
trjg yvvaixog xrjdef^ovla xal xrjg naQa^ovijg tj ix^ivsui vag Ix van- 
alliav oIk€1(ov xal q>iXiOv tovMv VTteQtl^ea&ac Jtgoaxa^eQtj- 
CBig, oatff Tfj avfiTta&elff diaq>iQBiv xal rcQoaedQsveiv fiaXieva 
navtiov TtQoaiQelTai. Lepide Hieroeles nxoris cnram ita 
depingit: Stob. flor. 67, 24 nQWov ixkv yoQ ano%e%^§iivovg 
xolg dvQaioig xapLonoig vnodi%9tai ^aganevrixiSg ivalaf^d- 
vovüa xal fiCT inifjLeislag avccxrioptivri Ttaaijg* Mnura TcJy 
ovxuiv dvax^fdiv iv %f] diavolif Xijd'tjv kvtl&rjat xtl, Itaqne 
idem iure dicit dio xal noXkaxtg iS^av^iaoa tovg dg ßagit 
fiyovfiivovg %6v ^eta yvvavxbg ßiov. ov yaQ ^ yvpfl fia Jla 
ßdgog f} (poQ%loviaxLv(eS, Theophr. 319*: „tormentnm^O xa&ä^ts^ 
ovToi doxoioiV all" ijde fiiv xax v(Zv ivavrlwv xov(p6r ti 
xal ^qOTa q)iQBad'ai övvdfievov, ptaXXov dh xal tcJv Smog 
i7ca%&wv xal ßagicov xov<ptatix6v' oidkv yig ovtca q)0QVix6t 
iati xiiv ovtcDv ägve firj ^^atov elvai avfiq)govoval ye avögt 
xal yvvaixl xal xoivfj q>iQeiv av%6 ßovlofiivoig. — Similem 
in modnm^ nt hoc statim adnectam, liberi ab Hierode dicnn- 
tar, iQQWfiivoig naqaazaTai et yri^q TtieCp^ivoig inUovqoi; 
iv Bvnqaylaig evq>QOGvvrig xolvwvoI et avf^tTta&ßlg dh iv Toig 
ivavuLoig xaiQolg diddoxoi tcSv dviagtSv; etiam a dem. AI. 
Strom. II 23, 141 laadatnr 6 ydfiog inl %iav ft^oßeßrixoxtav 
^V ZP^^V ^ccgiatag xriv ya^exriv inifjieJLoiiiyTjv xal tovg ix 
ravrrig naldag ytjQoßoaxovg txtQiq)(av, 

Jid %av%a xal vb %qriai^ov elvai öoxel xal to ^dv iv 
ravTt] xfl q>ikl(f. eXt} 6'av xal dt agex^v ei inieixeig cIbv 
(Ar. eth. N. 1162*24). Quodsi evenit yiri et malieris con- 
saetado transit in perfectam neo ipsins nesciam evvoiav sive 
ofxovoiav. Itaqne sine nxore est eQTjfiog evvolag xal fiovijgiijg 
6 ßlog (Hieroeles apnd Stob. flor. 67, 24), nam av^ßißijTce xal 
xov fiij Tteiqav iaxr]x6xa yafiexijg yvvaixog xal xixvwv ayevaxov 
elvai xijg dkrj&ivcjxdxtjg xal yvrjalov evvolag, 

Tbeophrastos, qui in eis qaae de nnptiis scripsit, id egit, 
nt sapienti matrimoninm inenndnm dissnaderet, sab finem eins 
fragmenti, qnod seryavit Hieronjmas, impagnat qoasdam sen- 



Digitized by 



Google 



AriBtoteles TheophiMtos 8eaeca de matrimonio. S3 

tentias eontraruuu Ubi ab-Ajristotele sito eum diasentire, onm 
per 86 coniciaSy tum eis qaae dispatayimas optime compro- 
batur. Etenim stndet refntare tria: p. 314* „Qaodai propter 
digpensationem domns et langnoris solatia et fQgani solitudinifl 
dneatiur oxor ete/' qaae facile intellegiB respondere tribaa eis 
loeis, qaoa ezposaisse Aristotelem alinnde nobis persnasiiniiB« 
Iq qaod autem qnarto loeo Tbeopbragtiis myehitar, nbi dieit, 
liberoram caosa dncere nxorem esse stolidissimnm, .hoc qiMH 
qua ab Aristotele eaae prolatnm ante explteaTimoa» 

Postquam qnibas argamentis cognoYimas AristoteleB de- 
monstrayerit, coniugio in aniyeraam non esae abatinendum, in 
singnlia qaae obseryanda proposnerit praecepta eia, qui oon- 
ailiam aaum eaaent secutari, relinquitur, nt yideamaa. Ut iUa 
argumenta, ita haeo praecepta pertinent partim ad naturalem 
bominum indolem, partini ad moralem, 

Atque ex rebua nataralibaa doaram ratio eat habenda, et 
^Xixlag et xQovov. De hia quid iudicayerit Aristotelea, com 
ex polit 1334^ 29 — 1336* 2 plane habeamus compertam, ex 
demente nibil comperimas praeter id qaod ne in illo quidem 
libro ea neglexit. Nam illo loco ubi matrimonium definitur 
et qnaeatio ei ya^rpiiov proponitnr (atrom. II 23, 137), legitor 
XQovog earlv h ^ na^iui ac. ya^islf et ^hxia ^lixQi vivog' 
Praeterea etiam in ya^iiAtp Jioyq) dementem ea attigisae patet 
ex loco paed. HI 8, 41 ubi dicit in eo negl Ttjg w^ag %ov 
yifjiov ae expoauiaae. Quo pertinet fragmentum a Maxime^) 
et loanne Damaseeno^ aeryatnm, quod in eia aeriptia demen- 
tia quae aetatem tulerunt deaideratur: naQ&ivwv (pd-oga 
kiyerai oh fiovov noQveia, alla xal 17 tvqo tov naiQOv hiöoaig 
OTav wg sinelv atagog ixdodf^ T(fi avS^l ij %oi a(p iavr^g ij 
notqa Tüiv yovicm. 

lam yero e tribna illia quaeationibua, quaa ante comme- 
morayi, rivi ytt^ifi%iov %al rlva %al noTS^ tertiam qaae sola 

1) Serm. in toi. 2, p. 538 ed. Combef. 

2) Parall. saer. 3, 27, toL II, p. 643 ed. Leq. 
L«pziger Stadien. XIX. 3 



Digitized by 



Google 



34 Felix Bock. 

continet natnraleB condiciones absolyimas; restantduae priores, 
Rarsns eadem de causa, quam ante dixi, altera illa qnaestio 
tlva yafifjTiov ita praevalet, nt de priore qaid Btataerit Ari- 
stoteles, prorsQs ipioremas. Nam ita enm censaisse, at Theo- 
phrastnm: „si ipse sanns ac diyes'^ (p. 313«) yix crediderim. 
Omnino de hac re ne coniectnra qnidem qnicqnam possnmiia 
consequi. Quo plnra accepimns de altera iUa qnaestione, rlva 
yafirjTiov, 

Hie qaoqae optime proficiemas, si memores erimn% Ari- 
stotelem matrimonio tribnisse yim g>iXlagy velat etiam Anti- 
pater in libro ^bqI avfißiciaewg Stob. flor. 70, 13 dieit in 
fivrjaTel<jc esse observanda a Ttegl %ov nolovg rtvag g)lXavg 
xräad'ac deZ TtctQayyilXerai. OiUa antem licet exbibeat tria 
illa: 1. t6 xqrioi^ov^ 2. %b fidv, 3. ro ayad-ov, tarnen si rera 
est q)iUa, nititnr neqne primo, neqne secnndo, sed nno nititnr 
tertio. Goningalem antem amicitiam constitnnnt in primo, 
qni in eligenda nzore spectant %6v 7tXoi%ovy in altero qni 
spectant %6 xalXog, qni vero bene sibi consnlnemnt, hi in 
tertio eam coUocantes spectant xb ^&og rrjg yvvaixcg. — 
lam locos proferam e scriptoribns, qaos tamen, nt haec tria 
sunt in promptn, non eadem probabilitate, qua priores ad 
nnnm fontem revocandos esse, &cere non possnm, quin con- 
cedam. Atqne apnd Hieroclem (Stob. flor. 67, 24) comme- 
moratnr: ol fihv dia nqoLKbg oyKOv, ol de di l^o'x^v fioggrijg 
sc. ayovTat ywaHag sed ovdiv Ttegl vijg öta&iaewg xal tov 
ijd'ovg tijg rvfKprjg TcolvTtQayfiovijaayreg et Antipater ibid. 25 
reprehendit rovg inhv VTtb %ov xaXXovg fs&rjQevfiivovg, %ovg 
ö^ inb fijg TtQoixog. Qnibnscnm bene consentit Clem. Alex, 
str. IV 21, 126 XQV ^^ ^^*' evöal/^ova ya^ov ov%e Ttlovrtp 
ovT€ nalkei xQlvBG&aiy akV aqBty, — Hoc addo in eis qnae 
ad utile revocantnr non solas numerari divitias; sed reliqoa 
minoris snnt momenti, qnam ob rem generali quadam formnia 
nt aXXai rtvkg roiovroTQonot ahlai solent comprehendi; tamen 
ex bis una eiyheia nonnnnquam nominatim legitnr, nt Ari- 
stoteles qni saepius ad illam amimam adyerterit, ne hie qni- 
dem yideatnr eam prorsns neglexisse. Ut Antipater cnm in 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theophrastos Seneca de matrimonio. 35 

libro TtcQi yifiov nihil Doyerit nisi ugoatog oyxov et Hoxriv 
fioQtpifg (cf. locam laadatam}| in fragmento libri ne^l avfißiai^ 
aetog (Stob. flor. 70, 13) haec facit verba: firjd^ eig nlovtov, 
md^ eig oyxovaav evyiveiav, firjd* eig akkrjv xaa^riv /irjdefilav 
anoßUTtBiv — pLTi&h /ua JLa dg xaXlog et Plat pr. coni. 22 
yel tanti aestimat evyiyeiav, qnanti reliqaa: Sei rolvw (irj 
JtQOou firjäk yivei firjdh Tuikkei rriv yvvaixa ^lateveLv . . . • 
aAP/ ofÄiklif rs xal rj'9'ei xal avfi7teQiq>0Q^. 

lavat com Aristotelis sententiis comparare Theophrastea 
caias haec yerba referenda snnt: p. 313®: ,,8i pnlchray si bene 
morata, si honestis parentibus/' Consentit igitnr Theophrastos 
cnm Aristotele in eo, qnod ipse qaoqae 17^0^ postnla^ sed nt 
semper externa bona plnris, qoam Aristoteles aestimavit, insnper 
etiam ezigit naXXog, praeterea yel e^yevelijc paallolnm concedit, 
nlovtov deniqoe non a feminai sed a yiro flagitat. 

lam de tribns illis nlovrog^ liaXXogy ^d'og, qnae hab^mns 
singiüa .proferamos. 

DiyitiaS) ne qnis sectetor in ozoris electione ob hanc 
causam monet Aristoteles, qnod ita £Eusillinie fit, nt summa 
potestas, quam penes patrem familias esse oportet, e manibns 
eins extorqueatur et transeat ad nzorem, qno &cto simul 
mntatnr ex aQiaToxQoreltf in oXtyaQ^lav- Cf. eth. Nie. 1161* 1 
hlote S'a^ovaiv al yvvaixeg kftlxktjQoi ovaat' ov Sri ylvovrai 
XOT ageziiv al aQXctl aXka dia ftXovTOV xal dvvafj.iv xa&a7C€Q 
iv %aig oXiyaQxlaig. Eodem modo Hieron. ady. loy. I 282® 
exponit qaid accidat sit necesse: „si ditior nxor fnerit et in 
domo eins yir manserit. Incipit enim non nxor esse sed 
domina et yiro, si offenderit, migrandnm est'S qnem locnm ad 
Aristotelem redire, band sine probabilitate conieceris. Aecedit 
alteriim, cnr dissoaserit Aristoteles diyitiarnm nllam habere 
rationem, qnod impedimento snnt diyitiae bonorum commu- 
nioni, quam praedicayisse eum yerisimile est. Plntarchus 
enim bis eins facit mentionem, altero loco c. 20. Piatonis 
anetoritatem profert in medium, altero yero magna aecedit 
similitudine, id qnod est grayissimum, ad Antipatri quendam 
locom: Plut coni. praec. 34: öbZ dk äoTtsg ol q)vaixol Xiyovai 

3* 



Digitized by 



Google 



36 Felix Bock. 

öi* okiav ysvie&ai%^yxQäaiP, ovrm %(!iv yafioirwwp mal 
atifiawa xoi xQtifiava xal q>llovg xol oUelovg avafiix^vai 
Antip. Stob. flor. 67, 25 al fih yag aXXai g>iX£ac ^ q>tloaTOQ/iat 
ioUaai %alg vtSw ocnqltav 1/ %iv(av alXwy TttxQCtTtltjalunf xawa 
%ag nafa^iaeig fil^eoiv, al Ö^ivd^og xal yvvaixog %alg di' 
oX(ow xQaeeaiv. ov yaf ^ovov r^$ ovalag xal %m (piX- 
xa%{oy naatv avd^fanotQj tixvcjv xal rxiv caifutranf, akXa xai 
TTJg rfjvxfjg ovtoi fiovoi xoivoivovaip. Fortasse haec senteDtia 
redit ad AristoteleiOy eommnnem Antipatri et Plntarchi ancto- 
rem. Ceteram HieroclU qnoqae verba afferenda annt (Stob, 
fi. 76, 24): Ttavra xoiva ft€noiT]fiivfov fiixQ^ ^^^ ''^^'^ amfiartaw. 
Praeter diyitiaB pnlchritndo non est expetenda et amorem 
formae dieitnr Aristoteles ita aoensayisse: Hieron. adr. Iot. 
I SlS^^-eHngo Vict de nnptiis I c 1: ,,amor formae rationu 
oblivio est et insaniae proximns, foednm miniineqne eoD- 
yeniens animo sospiti yitinm. Tnrbat eonsiliai altos et gene- 
röses Spiritus frangit, a magnis cogitationibns ad hamillimas 
detrahit; qnemlos iracnndos, temerarios, dnre imperiosoSy ser- 
yiliter blandes, omnibns inntiles, ipsi noyissime amori £MÜt 
Nam enm fmendi cnpiditate insatiabilis flagrat, ptnrima tem- 
pora süspicionibaSy lacrimis, eonquestionibas perdit, odinm 
sni facit et ipse noyissime sibi odio esf Ante hnnc Aristo- 
telis locnm legitnr apnd Hngonem similis sententia: ^^amor 
antem formae yiriles enenrat animos, non attendit oiti ad- 
haeseritv rationis expers esse dignoscitnr/' Qaocam coninngen- 
dos est locns Hieron. ady. loy. I 283^ „amor mnlieris, qoi 
semper insatiabilis est, qni exstinetas accenditar et post copiam 
rnrsam inops est, animnmqne yirilem effeminat et excepta 
passione, quam snstinet, aliud non sinit eogitare." — Deinde 
ex Seneca haue sententiam Aristoteli yindieayerim: Hieron. 
p. 319* „nihil est foedins quam nxorem amare perinde atque 
adulteram^' et panllo post: „nee amatores nxoribns se ex- 
hibeant, sed maritos^' ef. locos a me ex demente et Flutarcho 
allfltos p. 22. quibns addendns est GL AI. paed. II 10, 99 
fioix^vei yaQ tov iavTOv yafiov 6 haiQi^ofierog avrov. — 
Quam pemieiosus sit amor formae, Helenae exemplo deeantato 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theophittstos Seneca de matrimonio. 37 

illo demonstratnr apnd Sen. «« Hieron. p. 317^ „et propter 
nnins mnliercnlae raptnm Europa atqae Asia decennali bello 
conflignnt.*' Plut, pr. c, 21. 6 d'hüwtav (gc. 'Elirrj^ tuxI üagi" 
Sog ya^og) 'iXidda nccxwv ^'Elltjai xal ßa^ßaqotg inoir^iiev. 
Alia de caasa dem. eayendnm dieit ab illo amore^ qui „in* 
saniae prozimiifi'' est, ström. II 10, 97: ntTp^ai yoQ al %wv 
igcivTwv naQÜai xal üßivinnat ^&favol(f to g>iiTQa, Tqin^ 
rat 3i TtokkaKig ro tptXelv elg to fiiaelv, 07t6%a9 
ctta^rjtat xTJg naxayvtiaewg o ycogog. Hanc sententiam esse 
Aristotelicam inde fit probabile, qnod Theophrastas qnoqne 
ea nsns est of. fr. 82 W.: xcvöwBvei to Xlav q>iJL€Zwt i3g qfrjai 
OeoipQaürog, aitiov %ov fiiOEly ylveo&ai. Minime vero decet 
secondnm Aristotelem serris praesentibas nllum amoris prodere 
yeetiginm: ovdh yicq nQocyBldy dovioig ^AqitnoTihqg eia 7to%h 
TtoiXov yB Sei kot' oxpiv avrdSv q)iXog>QOVOVfievov q>alv€0'd'ai 
rqp ywalKa (Clem. paed* III 12, 84). 

Et qaoniam neqne digitis nxor est dneenda neqne ocalis 
h. e. neqne 6 TtXovtog respiciendns est neqne %d elöogy immo 
yero nihil nisi id, qnod tertinm nobis est propositnm, to rj^ogy 
hie qnidem credo Aristotelem snmmam ac perfectam qnandam 
speeiem nxoris depinxisse eamqne ilfaistrarisse et sententiis 
viromm elaromm, imprimis poetanun ac philosophorum et 
dictis nobilinm feminamm, nt Theanns, Oorgns, Cleobnlines 
aliarnm et einsmodi narratinnculis, qnales l^mns apnd Sene- 
cam, qnae omnia pertinent ad nnam eamqne principalem 
mnlieris virtatem eelebrandam, r^v awq>Q(}üvvt)v. Nobis nimi* 
ram ex parvis illis frnstnlis, qnae hinc illinc expiscamnr, vix 
snspicari licet, qnanta amiserimns. 

„Mnlieris virtns proprio pndicitia est'', ait Sen.«-> Hieron. 
adv. lov. I 320* Aristotelem, nt Tidetnr secntns. 2a}g>Qoavvr^ 
antem maxime cemitnr in eo, qnod nxor neqne yidere expetit, 
qnae dedecent, neqne ipsa videri. Itaqne Seneca apnd Hngonem 
reprehendit snae aetatis feminas, cnm dicat: „videre et yideri 
snmmnm bonnm indicanf Seneca ipse mntnatns est hanc 
sententiam ant a Theophrasto ant ab Aristotele. Theophrasti 
enim fr. 157 W. exstat in hnnc modam: ovre oQay ovxe o^a- 



Digitized by 



Google 



38 Felix Bock. 

a&at yvvaJxa xal tavra i^rjcxrjfiivrjv Ttgog xaiXog, iTtiaftätai 
yctQ ofKporiQif Ttqbg a fiij deL Idem ante ocnlos videtor Ter* 
gari Clementi Alexandrino eo loco nbi stadia et theatra dicit 
moofilaq airia avafil^ avdqwv nai yvvaixiSv avvi6v%wv irti 

Qnod ante yidimns praecipne nxori oUodeaTtolvrig mnnere 
fiingendani, hie ei praecipitnr, nt qnam mazime domam se 
abdat neve velit viderei qnae foriB agantar, cnm haec yiri 
Bit provincia. Quo sensu rfiv o(6g>Qova dicit Pint pr. c 9 
oQaa&ai fiahara f^eva tov avd^ig ovaav, oUovQeZv dh xai 
xQVTtveO'd'ai fii] Ttagovrog et apnd Clem. Alex, ström, n 28, 146 
hunc habemns locnm : . . . anoxXelovaav S* iig olov re aini^v virg 
TCQog rovg ov TtQoarpiovTag TtQoaoxpetag. Neqne solom yironmi, 
sedetiam malarnm nmliernmyitaredebet consnetadinem: itQovq- 
yialveQov Ti&efiivrjv rijg axalgov q)kvaQlag Trjv oixovglav (stronL 
n 28, 146). Hie attalit Aristoteles Earipidis illam yersam : xowJy 
yvvaiMjSv e'iaodol // oTtdleaccv , quem Seneea vertit in hnnc 
modnm : „malarnm me mnliemm decepere consilia.^' Et in 
oec. III 1 (statim in initio) legitnr: „timentem praecipne verba 
forensinm mnliemm ad corrnptionem animae.^' Keqne veri 
dissimile pntamns etiam Aristotelem hortatnm esse theatra et 
stadia, nt feminae yitarent, memores qnantnm in ea sint in- 
vecti et Hieronymns et Clemens Alexandrinns. 

Ac ne altemm iUnd t6 oQaod-at neglegamns, hie memo- 
randa est Herodoti illa sententia: afia dh tu&cSvi kxdvofihtü 
aweadverai tuxI tr^y aUdS yvrq et The^nns apophthegma de 
qnibns ante dictnm est. Eidem Aristoteli debet fortasse 
Clemens eam fabnlam, qnam paed. III 11, 79 de Aeneae nzore 
refert: T^y dk ^ivala ywauia q>aat öl vTtSQßoXrjv aefivotritos 
fir}di Ttjg Tgolag aXtaxofiivrjg nsQideä yevofiivtjv oTtoxalvtpao- 
d-at aXka xaltoi q)evyovaav hc Ttjg hcTWQUKTecjg fieivai ovyxe' 
naXvfifiiyrjv. — Ad extremnm hie megl %ov xoofiov, de oniatn 
mnliemm est loqnendnm, qni miram qnantnm videtnr esse 



t) Getemm idem inest in Ondi illo clarisBimo Tersa: »Spectatam 
yeniant, yeniant spectentor at ipaae.* (Oy. ars amatorift I, 99). 



Digitized by 



Google 



AristoteleB Theophraatas Seneca de matrimonio. 39 

agitatos in hniasmodi scriptionibns. Aristoteles qaomodo de 
hac re senserity fortasse ex anctore oec. I 4 potest intellegi: 
7t€Ql de xocfÄT^aeiog äorteQ ovdi ra ^^ del aXa^ovevfiivovg 
aXh^koiQ Ttlrjoia^ecv, 6vT(og ovdh %a adfiara. ij de dtä riig 
xoOfiTiaewg ovdhv diaq>iQovad iartv Ttjg tcSv vQayipdwv iv xfj 
axevf ftQog äXlijXovg ofiMag (1344^ 22). Gerte com eo &cit 
Clem. AI. Strom. 11 28 , 146 avvTtomov dl eig dtaßoXiiv 
deixwai ywahca to fiii xakk(07tl^ea&ai fitjdh iir^v noofieiad-ai 
niqa Tov nginovrogy paed. 11 10, 105 ayafjLat rHv ^cmedai- 
fiovlcjy Tfjv TcaXaiav {noXiv'i) , . . . t^ fiovaig iq>elvaL xalkfOTci' 
^ea&ai ralg haiQovaaig. Pro exemplo midieris nimis omandi 
cupidae ponitnr Eriphyle: „^ xQ^^ov q>lkov avÖQog idi^aro 
ufn^eyra** (vide p. 21. sab f.). — 

Belinqnitar at qnas ex Senecae narratiiincalis tribaam 
Aristoteliy sab ano ponam conspecta: 
EieroD. adv. lov. J. 

307^ Triginta Atheniensiam tyranni eto. 

307® Demotionis Areopagitarum principis etc. 

308^ Spartiatae et Messenii etc. 

308^ Aristoclides Orchomeni tyrannas etc. 

308^ Aristomenes Messenias etc. 

308^ Qao ore laadandae sant Scedasi filiae etc. 

309» Nicanor yictis Thebis etc. 

309^ Narrant scriptores Graeci etc. 

310« Qaid loqaar Nicerati coniagem etc. 

310^ Artemisia qaoqae axor Maasoli etc. 

311^ Alcibiades ille Socraticas etc. 

311« Strato regalas Sidonis etc. 
Deniqae Aristoteli tribaenda est fabala illa, qoa agitar 
de Socratis daabas axoribas (Hieron. p. 316^); Aristotelem 
enim constat ex Platarcho, Diogene, Athenaeo primam eam 
commemorayisse (nam calamniis istis fidem eam tribaisse 
prorsos incredibile) cf. Rosei fr. 93. Accedit qaod eadem 
legitor plane eodem modo apad Theodoretnm in Graec. äff. 
curat. »> patrol. Graec vol. 83 p. 1141. Theodoretas aatem, 



Digitized by 



Google 



40 Fdiz Bock. 

at ipse dicit, snmpfift sna tx Porphyrii opere g>tXücoq>og 
loTOQla, hie eam debet AriBtozeno, qni in Ubro ßios Sm^i- 
Tovg eam narravit et Aristozentim Athenaens in eonim niunero 
refert olg tc kvdoaifwv ^AQiaTOTilrjg idioney iüro^är (•— eom- 
memoranSy attingens) %ovto h %^ ntql evyevelag. Be Ten 
antem a Theodoreto eam ita tradi atqae a Seneea» nt ipfte 
posflis indicare, locos exscribam: Seii."-"Hieroii. ady. lov.1 31($^: 
„Socrates Xanthippen et Myron (icrib. Mjrto) neptem Arigtidig 
doas habebat nxores. Qnae enm erebro inter «e iargarentnr 
et ille eas imdere esset solitns, qnod propter se, foedissimnm 
hominem, simis naribns, reealra fronte, pilosis hnmeris et 
repandis ernribns disceptarenty noyissime vetemnt in esm 
impetnm et male molctatnm tandemqne fngfentem din peree- 
cntae sunt ete" Theod. patrol. Graec. 83, 1141: ovo diix^tf 
yvvahtctg Sfia Sav&lTtTtrjr fxhv noXlTfjv xal xoivotiqav ftdfQf 
MvQT(ü di l^Qiaveldov ^vyarQidijv tov Avatiia%ov .... cAttxi 
dh owaTtTOvaai fiaxrjv ngog alk^Xag, iftBidav navaatvto inl 
%ov ScDXQaTfjv iSQfiiov ita vo fiTjdiftOTe txvtag /iccxofiivag 
dcax(okveiv, yekav di aal akki^kag xal av%(p fiaxofiivag oQwrta. 



Digitized by 



Goo^^ 



Caput m. 
De Theophrasto. 

L De aureolo nteophra^ti libro de nuptüs. 

Dies poBtqimiii primo oapite ad Senecam nsqve perve* 
DisBe demonstravüniM fontea Graecoe, et AristoMem et Theo- 
phiagtnm, de Aristotele secnndo eapite satia dtctam; relin^ 
quitar igitar TheophraBtns, cni hoe tertium eapnt inscripsimiis. 
Atqne Aristotelie Senecam animadvettimiu luiim esse copüs, 
Theophrasti affere videtnr ipea verba; satis enim longnin 
eiis libelU fragmentniiii immo at dicam vere qaod sentio, 
paene totam, quam de sapientis nnptiis institait Theophrastns 
diaputatioiieiiii libro sao mseniit, addito nomine auctoris* 
Quam accnratins examinanttbns statim dnae exorinntnr qnaestt- 
ODes: i. sitne genminai 2. qno ex libro Theophrasteo profinxerit 

Atqne quin genninns sit anreolns libellns rix potest esse 
dübitatio. Nam et qnae et qnomodo proferantnr, pariter indi- 
cantoriginemTbeopbrasteam. Primnm enimTheophrastnmcon- 
Btatmaxime versatnm esse in Aristotelis doctrina partim snpplen- 
da, partim accnratins definienda. Ad haue eins consnetndinem 
optime qnadrati qnod cnm Aristoteles qnaesierit ei ya^r^viov, ipse 
dissemit: ^^aa sapienti nxor sit dncenda.^' Et sapienti qnod 
dissnadetnnptias, nondnm seopponitperipateticornm disciplinae, 
qni in bonis nnmerabant matrimoninm ; nam qnod de sapiente 
valet, idem non statim valet de omnibns hominibns. Tamen 
et ipse facit cnm peripateticis in eo, qnod sapientem qnoqne 
dicit aliqnando inire matrimoninm, „si pnlohra esset, si bene 



Digitized by 



Goo^^ 



42 Felix Bock. 

morata, si honestiB parentibns, 8i ipse sanas ac dives/^0 Qaod 
idem ab Aristoiele paalalnm dissentiens sapienti in anivenniii 
nihUommiis snadet, ne dacat nxorem, id ipsnm vel mazime 
propriam est Theophrasti. Cicero enim tradidit enm et ma- 
iorem yim tribniBse in parte morali philoBophiae rebos exter- 
nisy qniboB adnnmeratnr. matrimoniam (Cic. de fin. 5, ^12 
Tnsc. 5, 8, 24) et %bv d-ecjgrjTücov ßlov longe omnibns ante- 
poBnisse (Cic. ad Att. 11 16)*)| qaod ntmmqae hoo libello 
IncalentisBime comprobatnr. — Deinde nt in oomponendo 
videamuBy qnam exhibeat artem, satiB habemoB eommemorare 
id qnod in ocnlos, nt ita dieam, incnn-it, qnanta sit hnic libio 
Bimilitndo cnm cbaracteribns. Quid quod id ipgnm, qaod 
nnperrime in characteribns obsenravit Immiscbins') in hoe 
qnoqne specimine apparet, omatam dico rhetoricnm. At manet 
dnbitatio, qnae nasoitor e libelli brevitate. Nam deesse fix 
qnicqnam .potest, nisi in fine; mntilatam antem nt pntemns 
eBse banc dissertationem, qua cogamnr nulla est necessitas. 
Qnaerit enim TheophraBtaB^ ^^an vir sapiens dncat nxorem''; 
qnod qnibns ei concedat condicionibas expositis, perraro Ulis 
qaidem convenientibnB, in nniversam dissnadet nuptias sapienti. 
lam vero proponit snnm gravissimnm argumentum, idque ex 
ipsa quaestionis natura petitum: ^^impediri studia philosophiae 
nee posse quemquam libris et uxori pariter inseryire", qaod 
ita studet confirmare, ut diligentius describat, quanta negotia 
quantasque sollicitudines nuptiae secum ferant maritis. Postea 



1) Qaae com ita sint^ non recte fecemnt GoettUngias et Leop. SchmidtiQB, 
ut ab hoc aureolo Theophrasti profectl negarent eondem scripsisse pri- 
mam oeconomiconim libnun Aristotelis personati. (Goettl. in edit p. XIV sq. 
Schmidtius Ethik U p. 465 n. 43). Ceterum eg^ qnoqne a Theophruto 
abindicayeiim libnim scribendi genere illnm qnidem hypomnematicis ierip- 
tis longe praestantem, conglatinatum tarnen maximam partem e Xeoo- 
pbontifl oeconomieo et politicia Amtoteleis. 

2) Gf. etiam Yitrny. prooem. VI. Eadem de causa ad eandem sen- 
tentiam penrenit Epicurus et ante eum Democritus (fr. 525 et 526 üs.^ 
sed TheophrastuB primns videtur eazn litteris mandavisse, sicuti omouo 
sapientis speciem primus omninm proposuit. 

3} Phüol. 67, 193. 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theophrastos Seneea de matrimomo. 43 

iBde a verbis: ,,Qaod8i propter dispensationem dombs et lau- 
gnoris solatia et fngam Bolitudinis dncuntor nxorea^' etc. nsqne 
ad finem ostendit, qnae Aristoteles proposneraty nt non sapien- 
tem, sed omnes homines ad inenndam matrimoninm adhor- 
taretar, ea ad sapientem ant minus aut nihil pertinere. Bes 
igitnr a Theophrasto absolnta est et si qnae perienmt, qnod 
fieri potaisse non prorsns negaFerim, eerte neqne mnlta neqne 
gravla periernnt. Dices fortasse nil nisi epitomen e pleniore 
opere esse servatam; sed hoc credere yetamnr tote habita 
eomm, qnae proferontar. Unnm vide quantam ab epitomes 
natara atqne indole sit aliennm: p. 313^ ^^illa ornatior proce- 
dit in publicum, haec honoratur ab omnibus, ego in conventu 
feminarnm misella despicior. Cur aspiciebas yicinam? Quid 
cnm ancillula loquebaris? De foro veniens quid attulisti?" 
Belinquitur tertium, quo possimus amovere eam difficultatem, 
qnae ex brevitate exstitit libelli, ut non proprium librum, sed 
partem tantummodo libri alicuius Theophrastei esse arbitremur 
anreolum illum libellum. Sed de hac re secundo loco est 
dicendum, ubi aliunde ad eandem opinionem adducemur. 

Veniamus enim nunc ad eam quaestionem, quae est de 
libelli inscriptione. Deest autem in Theophrasti quoque libro- 
rnm tabula titulus tcsqI yafxov. Sed neque eatalogus ille 
plenus est neque Senecae locus: „fertur aureolus Theophrasti 
liber de nnptiis^' nimis premendus. Tamen cum ne alia qui- 
dem inscriptio, quae possit quadrare apud Diogenem legatur, 
habet suam probabilitatem eorum opinio, qui maioris operis 
partem putant illam dissertatiunculam. Atque Usenerus anall. 
Theophr. p. 22. eam partem fuisse coniecit trium librorum 
7t€Ql ßlcjv] sed illo libro quae exposuerit Theophrastus plane 
ignoramus. Sequitur Bibbeckius qui zä tjd^tKa significavit; 
at yereor ne Theophrasti ethica simillima fuerint Aristotelicis 
(cf. Heylbutium in „Arch.f. Gesch. d. Pkilos." 1, 198). Deni- 
que ipse olim de erotico cogitayi, haud feliciter, nam quid 
Sit kgioT/xog loyog ex Plutarcheo habemus compertum* At 
ne omni nostra coniectura careat fundamento, proficiscendum 
mihi yidetur ab ipsa libelli natura atque indole. Nam qui non 



Digitized by 



Google 



44 



Felix Bock. 



ooenpato iudioio hano disptttatinnonlam perlegerit, enrn fogero 
non potent) esse eam, nt iam ante dizimuB» non tarn philo- 
sophicam, quam rhetoricam. Itaqae adstipalor Immischio 
praeoeptori meo, qni eziBtimat nihil alind esse eam, nisi therim 
rhetoricam, snmptam^x eo opere, qnod Diog. Laert. comme- 
morat V. 44 &iaeig xd. Be vera antem hanc qnaestionem 
tractatam esse a rhetoribns discimns ex Qnint 2, 4, 25 (nbi 
de fhesibns exponit: ,,8nnt et illae paene totae ad delibeni- 
timm pertinentes genns; dncendane nxotj petendine rint 
magistratoB^O et ex Äphthonii et Theonis progymnaamatis (yide 
Rhet Or. n p. 50. et p. 120. Sp.). 

2. De luvenalis sat. VI. 
Eis dnabas qnaestionibns absolntis ad extremnm paacu 
videtar exponendnm, qnae ratio inter Theophrastnm intercedafc 
et luTenalis sat. VI. Sunt enim similitndines et plares et 
grariores, quam qnae casn, nt volt Friedlaendems (in editl 
p. 281), efficiantnr. Qna de re, nt ipse possis indicarey qnae 
qnidem vim habere arbitramnri colleota tibi proponamns ante 
ocnlos: 



Theophr. SIS^": 
.... fit pnlchra essety si bene 
morata, si honestis parenti- 
bns etc. — 

Theophr. 315^: 
. . . . ant si bona faerit et sna- 
yis nxor, qnae tarnen 



avis est. 



rara 



luv. sat. VI. 162: 
Sit formosa, decens, dives, fe- 
cunda, TCtustos | porticibusdis- 
ponat avos, intactior omni! 
crinibus effusis bellum diri- 
mente Sabina | rara avis ia 
terris nigroqne simillimacygno. 



Theophr. 313*: 
Deinde per noctes totas garru- 
lae conquestiones: illa omatior 
procedit in publicum, haec 
honoratur ab omnibus, ego in 
couTentu feminamm misella 
despicior. Cur aspiciebas vici- 
nam? Quid cum ancillula lo- 



luT. 34: 
.... nonne putas melius quod 
tecum pusio dormit, | pusio qni 
noctu non litigat, exigit a te | 
nuUa iacens illic munuscula etc. 

V. 268: 
semper habet lites alteroaqne 
iurgia lectus | in quo nupta iacet; 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theophrastos Seneca de matrimonio. 



45 



qaebaris? I>e foro veniens 
quid attolUti? 



Theophr. 31 3*: 
non amieum habere possamns, 
non sodalenii alterios amorem 
nxor snam odinm sospicatar. 



minimnm dormitiir in illo | tum 
gravis illaViro» tancorbatigride 
peior I cam simulat gemitas 
occnlti conscia facti | ant odit 
paeros ant ficta paelice plorat. 

luv. 214: 
haec dabit affectus ^^ille ex- 
clndatar" amicus ( iam senior 
cnios barbam tna ianna vidit. 

luv. 510: 
. . . . vivit tamqnam vicina 
mariti | hoc solo propior» quod 
amicos coniagis odit | et servos, 
gravis est rationibus. 



Theophr. 3i3\' 
panperem alere diffieile egt, 
diyitem ferro tormentnm. 

Theophr. 314»: 
attendenda est ergo semper 
eins facies et pulchritndo lau- 
danda etc. 



luv. 460: 
intolerabilius nihil est quam 
femina dives. 

luv. 178: 
quae tanti gravitas, quae forma 
ut se tibi semper | imputet. 



Theophr. 3iA^: 
honoranda est nutrix eins et 
gemla, servus paternus et 
alumnus et formosns asseda 
et procurator calamistratus et 
in longam securamque libi- 
dinem exsectns spado, sub 
qnibns nominibns adulteria 
delitesonnt 



luv. 351: 
. . . . longorum vehitur cervice 
Syrorum. 

luv. 353: 
conduoit comiteSy sellam, cervi- 
cal, amicas | nutricemet flavam, 
cui det mandata puellam. 

luv. 366: 
sunt quas eunnchi imbelles ac 
moUia semper | oscula delectent 
et desperatio barbae | et quod 
abortive non est opus. 



Digitized by 



Google 



46 



Felix Bock. 



Theophr. 314« : 
.... nüi cito consnlneris 
parabit venena. 



luv. 611: 
philtra quibus valeas mentem 
Texare miritL 



Theophr. 314«: 
vemm quid prodest etiam 
diligens custodia, cum uxor 
seryari impndiea ^non possit, 
pudica noD debeat etc. 



luT. 345: 
audio quid yeteres olim mone- 
atis amici | pone seram, prohibe! 
sed qnis custodiet ipsos | cofito- 
de8? cauta est et ab iliis in- 
cipit uxor. 



Neo yero modo cum Theophrasto etiam cum ipso Seneca 
luvenalis nonnuUis locis videtur consentire: 



Sen. — Hieron. adv.Iov.1 312»: 
Alcestih fabnlae ferunt pro Ad- 
meto sponte defnnctam. 

317«: 
Quid referam Pasiphaen, Cly- 
taemuestram et Eriphylam etc. 



Sen. — Hieron. 319^ 
et postquam uxorum yenter 
intumuerit, non perdant filios. 



Sen. = Hieron. 319*: 
nam quid, ait Seneca, de yiris 
pauperibus dicam, quorum in 
nomen mariti ad eludendas 
leges, qnae contra caelibes latae 
sunt, pars magna conducitur. 



luy. 652: 
spectant subenntem fata mariti | 
Alcestim, et similis si permn- 
tatio detur | morte yiri cnpiant 
animam seryare catellae. | ooonr- 
rent multae tibi Belides et 
Eriphylae | mane, Giytaem- 
nestram nullus non viciu 
habebit 

luy. 594: 
sed iacet aurato yix ulla puer 
peralecto. | tantum artes huiiu, 
tantum medicamina possontj 
quae steriles facitatque homines 
in yentre necandos | oondacit 

luy. 140: 
libertas emitur; coram licet 
innuat atque | rescribat; yidaa 
est, locuples quae nupsit avaro. 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theophnstas Seneca de matrimonio. 47 



Sen. — Hieron. 282^• 
incipit enim (so. si ditior faerit) 
non uxor esse eed dorn in a. 



luv. 30: 
ferro potes dominam salyis 
tot restibos nllam. 



Praeterea loyenalig nonnnlla habet, qnae snspioari tantum 
licet ex Senecae libro prodisse, nt qnae de snperba (y. 169), 
qnae de prodiga (362. 5tl. 152. 212.) nxore narrat, neqne 
Senecam omissise pntaTerim soorns mentionem, qnae deseribi- 
tur apnd luv. inde a. v. 231. — E qnibas etsi non neoessario 
conseqnitur Seneeae libmm Invenalem adisse, tarnen rem 
ita se habere, band improbabiliter oonieias« Aegre enim 
mihi persoaserim ipsnm ei praesto foisse Theophrastnm. 

Eac data occasione alias nominandns est, qnem Theophrasti 
sententiamm non ignarum fnisse, mnlto etiam Tori est simi- 
lins. Dieo Nicostratnm, tertinm ex illis quomm fcegl yaf^ov 
libromm panea fragmenta servayit Stobaeus. Primnm enim 
palchritndinem, qnam postnlans Theophrastos vel maxime 
differt ab Aristotelis doctrina non neglexit: cf. Stob. flor. 70, 12 
eldog likv dij v^g yvvaixog ^fiiv i^ezaaxiov ei xaqiiv tl xal 
aareZov xal iXev^iqtov, b%yb fiiXlei fi.g r^diiag fihv avaTtavB- 
a^ai, '^dicag dh xal elg rfjy oixLav ti}v avxog avrov eiaelev- 
aea&ai, ro yaq dfi aloxQav yi^fiavra elva k^laraa&ai Trjg 
oixlag %ji yvvaixl avx k^laraa&ai fia dC ioxX Trjg oiyUag, 
alla g>€vyeiy Tfjv yvvaixa, Gnios praecepti panllo ante haec 
refertur causa: al yaq 8r\ oxpeig al xqriaxaX ^oiev av ri Ttiaiov 
Tov xalXovg tfjg ifw^ng xxX. Deinde facit cum Theophrasto 
postulans ut „ipse sit sanus ac dives", nam: iv vdaotg xal 
ralaiTtioglaig %ov aoifxarog Tcirqta ovra tiva dvo voacj voaeiv 
iajty. Ad extremum garralas illas quaestiones breyiter strin- 
git: Iv vnv(p xal iv tfj evvfj fidXiOTa ol avägeg i^a^ta- 
TWfiS&a' q>vXccx%iov dh küTtiqag fiiv xoXaxelagj flcod-ev di 
^oQvßovg xal xqavyag. Sed haec cum non possint pro- 
bari, satis habemus ea significasse. 



Digitized by 



Google 



48 



Felix Bock. 



2^2 

sr 






3 

I 



■3 








p 

■■§1 



siii; 

«•Sc^ i 



iiir 




•2"P 





?s 













§5 1'" 







Digitized by 



Google 



Aristotelea Theophntstos Seneca de matrimonio. 



49 



< * 



3fl 
q8 



Sog 

XV 

-§|S 

gg 

SS 5 
"&| 

'S 8-3 



ig 



58.5 
.So.a 

«'S 'S 

d fl 00 



S « o S 

« S f • • 
C a o g g 
S2*S &.2 

P A 00 1= 



5 = 1. 



fgilll 

Sä 05 § g 

iillli 
illlil 




AS < 






il 



3 ^ i 9 <^ S; 
/-» 'S fiL © g ä 



•§illr 






»PH« 



4s ^ ö a.j. 2 < 

iliitli 
•ll'lgj^ 



Sg-SSää 



CS 



* o £ ?^ t:i (=^.1^ 



Q g^a a±[^ ä£'0'0 




^pziger Stndien. XIS. 



8a-a««3 

e Cd $ *s 00 . 

§0) 00 « s 5 a 

Isll^gi 
BSa5*5iJ 

SP •*' S * o ja 5 

S^SgS'Sl 
S is 3 H ^ 




31 
i^-j|a| 



Digitized by 



Google 



50 FeUx Bock. 

Relinqnitnr, nt snmmam faciamns eomm^ qnae disputa- 
Timas: 

Ex scriptis antiquormn coningalibnSy qaoram reliqnüis 
seryayit in primo ady. Iot. libro, Eieronymns ipse in manibos 
habait Platarchi praecepta coningalia, nnde qnattnor locos 
hansit Reliqua vero omnia accepit ab eodem aactore, quo 
praeter enm usus est Hugo Victorias in libro quem scripsit 
de nnptiis priore. Anctor antem ille Hiemoymi et Hngonis, 
quem esse Tertnlliannm (in libro de nnptiaram angoatiis qaem 
misit ad amienm philosophnm) est verisimile, exscripsit Seoeeae 
librom de matrimonio. Seneca denique adhibnit dnos Graecof 
scriptores, et Aristotelem et Theophrastum, ita nt illins pro- 
ferret sententias, hnius ipsa verba. 

Atqne Aristotelis Seneca est nsns libro negl avfißuoaeots 
avdqog xol yvvaiaog. Nam v6f40i ävdgdg xal yafier^g sporii 
snnt et nihil aliud nisi Über tertius oeconomicomm pseudari- 
stotelicorum^ qui fortasse pars est eins operis oeconomici, 
quod interpretes antiqui falso habebant pro Aristotelico. lam 
yero librum tcsq! ayf^ßiciasiag noverunt praeter Senecam: 
Hierocles, Antipater, Plutarohus, Clemens Alexandrinns, qoi- 
bus usi, qnae fere in illo exposuerit Aristoteles, adombrare 
sumus conati. 

Theophrasti libellns, qui quin genuinus sit, non potest 
dubitari, depromptus esse videtur ex eins ^iaeutv opere. 
Invenali Theophrastea praebnit Seneca, Nicostratus ipsum non 
ignorare yidetnr libmm Theophrasteum. 



Digitized by 



Goo^^ 



SCRIPTORIS CHRISTIANI LIBER 
NUPTIALIS 



4* 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Addere mihi visnm est hnic dissertationi librornm Hiero* 
njmi et Hngonis Yictorii eas partes, qnas eornm, qni illam 
legerint y maxime intererit cognoscere. Unins antem operis 
dnas illas recensiones et Hieronymianam (H) et Victorianam 
( V) ita comprehendamns, Qt qnoad potest fieri commane earnm 
exemplar restitnarnns. 

Atqne Hngonis Yictorii de naptiis libri II insant in 
Mignii patrol. Lat. vol. CLXXVI, p. 1203sqq., Hieronymi 
opernm est adhibenda Vallarsii editio qnae postea translata est a 
Mignio in patrol. Lat. voll. XXII — XXX. Quam editionem 
qnamyis landet Rei£ferscheidinSy tarnen in bibl. patr. Lat. 
Ital. I 66 dieit Hieronymi textns recensionem „am meisten 
verwahrlost nnd die handschriftliche Ueberliefernng nnr sehr 
unvollständig bekannt." Itaqne bene accidit, qnod earnm 
rernm, qnae ad nos pertinent, magnam partem ex Hieronymo 
exscripsemnt saecXIL loannes Saresberensis (apndMig- 
ninm in patrol. voL ICC. p. 750 sqq.) et Petrns Abaelardns 
(ibid. vol. CLXXVffl. p. 1 199 sqq.) et saec. XIII. V i n c e n t i n s 
Bellovacensisin specnli doctrinalis libro VI. Qnibns omnibns 
mnlto meliorem textns memoriam praesto fnisse, qnam pessi- 
mam illam, qnae hodie pervnlgatnr, ibi fit perspicnnm, nbi 
Hngone Victorio possnmns nti. Qnam ob rem tres iUos 
(S A B)y nbi snppeditant, adsciscamns ad vnlgatam lectionem 
(v)^ qnae qnomodo orta sit non cnramns. 

Index siglornm. 
£r=recensio Hieronymiana. 

S -» loannes Saresberiensis. 

^«» Petrns Abaelardns. 

B «B Vincentins Bellovacensis. 

V —vnlgata Hieronymi. 
F=recen8io Victoriana. 



Digitized by 



Goo^^ 



54 Felix Bock. 

Hieron. adv. Ioy. I e. 41 sqq. 306^ V. 

41. SaÜB abundeqae Christianae padidtiae et virginitatiB angdicae 

de diwifl libria ezempla praebaimiu. 8ed qaoniam inteUezi ia oonuDOi- 

tariia adTenarii provocari noB etiam ad mundi sapientiaiii, qaod nii]iiq[aaiB 

c hoc genuB in Baecalo Bit probatom et noYum dogma contra natoiam teli- 

5 gio noBtra prodiderit, percurram breviter Graecas et Latinas baibanaque 

hiBtoriaB et docebo, Tirginitatem semper baboisBe padicitiae prindpaton. 

Refernnt fabnlae Atalantam Calydoniam virginem semper 

in yenatibns, semper in silyis non tomentes nteros feminaram 

&stidiaqae eonceptnnm, sed expeditam et castam amasse m- 

d 10 tntem. Harpalycen qnoqne virginem Thraciam insignis poeta 

describit et reginam Volscomm CamiUam, quam TnmnSy eni 

anxilio venerat, landare volens non amplins haboit qnod 

diceret, nisi virginem nominaret: ,,0 decns Italiae, virgo!'' 

Ghalcioecns qnoqne illa filia Leo, virgo perpetna, pestilentiam 

15 patriae scribitnr spontanea morte solvisse, et Iphigeniae vir- 

ginis sangnis adversos placasse ventos. Qnid referam SibyUas 

Erythraeam atqne Cnmanam et octo reliqnas (nam Yarro decem 

fnisse antnmat), qnamm insigne virginitas est et virginitatis 

praeminm divinatio? Qnodsi Aeolici genere sermonis Sibylk 

20 QeoßovXtj appellatnr, reete consilinm Dei sola scribitnr nosse 

307a virginitas. Cassandram qnoqne et Chrysein vates Apollinis 

ac Innonis virgines legimns. Et sacerdotes Dianae Tanricae 

et Vestae innnmerabiles exstitemnt. Qnamm nna Minncia 

propter snspicionem stnpri viva deiossa est, ininsta nt reor 

25 poena, nisi grande crimen pntaretnr laesa virginitas. Gerte 

Romanns popnlns qnanto honore virgines semper habnerit 

hinc apparet, qnod consnles et imperatores et in cnrribus 

b trinmphantes, qni de snperatis gentibns trophaea referebant, 

et omnis dignitatis gradns eis de via cedere solitns sit 

90 Clandia virgo Vestalis, cnm in snspicionem venisset stapri 

et simnlacmm matris Idaeae in vado Tiberis haereret ad 

comprobandam pndicitiam snam fertnr cingnlo dnxisse 

1 satis abundeqae — 60, 25 castitatem v. 1 16 Quid referam— 19 

divinatio ^|25 Gerte Bomanus populus— 55, 1 nequiverant A 

10 Vdrg, Am, 1 546 1 14 Verg. Am. XIS08^\A GalcbioecuB v | per- 
petuam C. Waehsm, \ 16 Sibyilam A 1 19 pretium A | 29 viam oedere A \ 
31 et Bimulacrum — Buam (Sfi) om. A 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Tbeophrastos Seneca de matrimonio. 55 

ratem, quam mnlta milia hominum trahere nequiverant Melins 
tarnen, inquit Lacani poetae patrans, cum illa esset actum, 
si hoc qnod evenit ornamentam potins habnisset exploratae c 
padicitiae, qnam dnbiae patrocininm. Nee minim hoc de 
hominibns cum Mineryam quoque et Dianam virgines Deas 5 
finxerit error gentilinm et inter dnodecim signa caeli, qnibas 
mnndnm voM pntant, virginem coUocarint Magna ininria 
nnptiarnm, nt ne inter scorpios qnidem et cancros et pisces 
et aegocerotas nxorem maritamqne eonstraxerint. 

Triginta Atheniensium tyranni, cnm Phidonem in convivio lo d 
necassent, filias eins virgines ad se venire inssernnt et scor- 
tomm more nndari ac super pavimenta patris sanguine cru- 
entata impndicis gestibus ludere. Qnae paullisper dissimnlato 
dolore cnm temulentos convivas cemerent, quasi ad requisita 
natnrae egredientes invicem se complexae praecipitavemnt in 15 
pntenm, ut virginitatem morte servarent Demotionis Areo- 
pagitamm principis virgo filia, audito sponsi Leosthenis inter- e 
itn, qui bellum Lamiacum concitaxat, se interfecit, asserens, 
quamquam intacta esset corpore, tarnen si alterum accipere 
cogeretur quasi <se) secnndum accipere, cnm priori mente 20 
nnpsisset Spartiatae et Messenii diu inter se habuere [ami- 308a 
citias in tantnm, ut ob quaedam sacra etiam virgines ad se 
mutuo mitterent. Quodam igitnr tempore cum quinquaginta 
virgines Lacedaemoniomm Messenii violare tentassent, de tanto 
numero ad struprum nulla consensit, sed omnes libentissime 26 
pro pudicitia occubuerunt Quam ob rem grave bellum et 
longissimum concitatum est et post multum temporis Mamertia 
subversa est Aristoclides Orcbomeni tyrannus adamavit vir- b 
ginem Stymphalidem , quae cum patre occiso ad templum 
Dianae confugisset et simulacrum eins teneret nee vi posset so 
avelli, in eodem loco confossa est Ob cuins necem tanto 
omnis Arcadia dolore commota est, ut bellum publice sumeret 
et necem virginis ulcisceretur. Aristomenes Messenius vir 
6 inter duodecim — 9 eonstraxerint ^ || 16 Demotionis — 2t nnpsisset A 
InaTemv | qnamhominummilia<)mi;#omulta^ | 9 enoeerotas^||18qai 
bellnm Lamiacum condtarat am. ^ 1 20 se addidi \ acdperet Äv \ 21 nupsisse v 



Digitized by 



Google 



56 Felix Bock. 

ioBtissimus yictis Laeedaemoniis et qnodam tempore noctoTDa 

saera celebrantibns , qnae yocabantnr Hiacynthia, rapnit de 

c chorig Indentinm virgines qttindecim et tota Docte gradn eon- 

citato fagiens excessit de finibns Spartanornm. Gnmqne eas 

5 oomites eins yellent violare, monnit quantain potait et ad 
extrernnm qaosdam non parentes interfecit, ceteris meta eoer- 
citis. Redemptae postea a cognatis pnellae cnm Aristomenem 

d viderent caedis renm fieri^ tamdia ad patriam non snnt revenae, 
qoamdia indienm advolatae genibns defensorem pndicitiae snae 

10 cernerent absolntnm. Qao ore landaifdae snnt Scedaai filiae [in] 
Lenctris Boeotiae, quas traditam est absente patre daoe invenes 
praeterenntes iure hospitii saseepisse; qni mnltam indnlgentes 
Tino vim per noctem intalere virginibus. Qnae amiBsae pndieitiae 
noientes snperviy ere mntnis concidenint vnlneribns. Instom est et 

15 Locridas virgines non tacere, qnae cum Iliam mitterentor ex 

6 more per annos circiter miUe, nnlla obscoeni ramoris et polln- 
tae virginitatis nllam fabnlam dedit. Qnis valeat sileotio 
praetermittere Septem Milesias virgines, qnae Gallomm impetn 

309a cnncta vastante ne qnid indecens ab hostibns snstinerent tar- 

20 pitndinem morte fagemnt, exemplnm sni cnnctis virginibne 

relinqnenteSy honestis mentibns magis pndicitiam cnrae esse 

qnam vitam. Nicanor victis Thebis atqne subversis nnias 

captivae virginis amore snperatns est Caias coninginm ex- 

petens et volnntarios amplexas, qnod scilicet captiva optare 

25 debnerat, sensit pudicis mentibns plns virginitatem esse, quam 

regnnm et interfeetam propria mann flens ac Ingens amator 

b tennit. Narrant scriptores Graeci et aliam Thebanam virginem, 

qnam hostis Macedo cormperat, dissimnlasse panllisper dolorem 

et violatorem virginitatis snae ingnlasse postea dormientem, 

80 seqne interfecisse cnm gandio, nt nee vivere volnerit post 

perditam castitatem nee ante mori, qnam sni nltrix exsisteret 

17 Quis valeat— 31 exsisteret^ 

18 praeterire A 1 19 indecenter A \ ab hostibaB am. A 1 19. 20 torp. 
m. f.] mortem sumpserant A \\ 21 magis pud. curae esse] mains pudicitiam 
esse A ] 23 Tirginis capÜTae 9 1 24 et yolontarioB amplezus cm. A | sdlicet 
om.Ai 25 sentit ^ | 26 et cm, A \ ac] et v|30 cumgandio Av, cnm gladio e^üUfres 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theophrastus Seneca de matrimonio. ö7 

42. Apad gymnosophistas Indiae quasi per manns hnins 
opinioms aaotoritas traditar^ qaod Bnddam prinoipem dog- c 
matis eoram e latere sno virgo generarit. Nee hoe mirnm 
de barbaris, enm Minervam qnoqae de eapite levis et Libe- 
rnm patrem de fernere eins prooreatos doetissima finxerit 5 
Graeeia. Speasippns qaoqae soreris Piatonis filins et Clearehns 
in lande Piatonis et Anaxilides in seonndo libro philosophiae, 
Perictionem matrem Piatonis phantasmate Apollinis oppressam 
fenint et sapientiae prinoipem non aiiter arbitrantnr nisi de d 
partn yirginis editnm. Sed et-Timaens scribit Pythagorae lo 
virginem filiam choro virginnm praefnisse et castitatis eas 
instituisse doetrinis. Diodonis Soeratiens qninque filias dia- 
lectieas insignis pndioitiae habnisse narratnr, de qnibns [et] 
Philo, Gameadis magister plenissimam seribit historiam. Ae 
ne nobis Dominnm Salvatorem de virgine proereatnm Romana 15 
ezprobaret potentia, anctores arbis et gentis. snae Ilia yirgine 3ioa 
et Harte genitos arbitrantnr. 



43. Haec de Tirginibas saeculi conens per multipUceB historias et 
properaDS sermo perstrinxerit. Veniam ad maritatas qaae mortnis vel 
ocdsis Tiris saperriTere nolueront, ne cogerentor secundos nosse conca- 20 
bitos et qaae mire unicos amaTerunt maritos, at sciamus digamiam apad 
ethnicos etiam reprobari. 

Dido, soror Pygmalionis mnlto anri et argenti pondere b 
congregato in Africam navigavit ibiqne nrbem Garthaginem 
condidit et cum ab larba rege Lydiae in coniugium peteretur, 25 
panllisper distulit nuptias , donec conderet civitatem. Nee 
mnlto post exstrncta in memoriam mariti quondam Sigaei 
pyra maluit ardere quam nubere. Casta mnlier Garthaginem 
condidit et mrsum eadem urbs in castitatis lande finita est. 
Nam Hasdrubalis nxor capta et incensa urbe cum se cemeret so c 
a Romanis capiendam esse, apprehensis ab ntroque latere 
parvnlis filiis in subiectum domus suae devolavit incendium. 
44. Qnid loquar Nicerati coniugem, quae impatiens iniuriae 
Tiri mortem sibi ipsa consciyit, ne triginta tyrannornm, quos 

12 Diodoms — U historiam ^ || 13 et inclusi 



Digitized by 



Google 



58 Felix Bock. 

LjssDder victia Athenis imposaerat, libidinem snstineFet? 

Artemisia qnoqne nxor MaoBoli insignis pndicitiae foisse pe^ 

d hibetnr. Qnae cnm esset regina Cariae et nobilinm poetaram 

atqae historicoram landibus praedicetur, in hoc vel maxime 

5 effertar, qnod defnnctam maritam sie semper amavit nt yiyiun 
et mirae magnitadinis exstraxit sepnlomm intantom nt nsqne 
hodie omnia sepnlcra pretiosa ex nomine eins mansolea nim- 
cnpentnr. Tenta Illyricomm regina, nt longo tempore viris 
fortissimis imperaret et Bomanos saepe frangeret, miiacolo 

10 ntiqne memit castitatis. Indi nt omnes paene barbari, nxores 

31 la pinrimas habent; apnd eos lex est, nt nxor carissima com 

defnncto marito cremetnr. Hae igitnr contendnnt inter se de 

amore viri et ambitio snmma certantinm est ac testimoninm 

castitatis dignam morte decemi. Itaqne victrix in habita 

15 omatnqne pristino iuxta cadayer accnbat amplexans illnd et 

deoBcnlans et snppositos ignes pndicitiae lande contemnois. 

Pnto qnae sie moritnr, secnndas nnptias non reqnirit Alcibi- 

b ades ille Socraticns yictis Atheniensibns fhgit ad Phamabaznm, 

qni accepto pretio a Ljsandro, principe Lacedaemonionun, 

20 inssit enm interfici; cnmqne snffocato capnt esset ablatnm 
et missnm Lysandro in testimoninm caedis expletae, reliqoa 
pars corporis iacebat insepnlta. Sola igitnr concnbina contra 
cmdelissimi hostis imperinm inter extraneos et imminente 

c discrimine fnneri insta persolvit mori parata pro mortno, quem 

25 vivnm dilexerat Imitentnr matronae saltem Christianae con- 
cnbinamm fidem et praestent liberae qnod captiva servavit 
45. Strato regnlns Sidonis manu propria se volens confodere, 
ne imminentibns Persis Indibrio foret, qnornm foedns Aegyptii 
regis societate neglexerat, retrabebatnr formidine et gladiom 

so qnem arripnerat circnmspectans hostinm pavidns exspectabat 

adventnm. Qnem iam iamqne capiendnm nxor intellegens 

d extorsit acinacem de mann et latns eins transverberavit com- 

positoqne ex more cadaveri se moriens snperiecit, ne post 

virginalia foedera alterins coitnm snstineret Xenophon in 



27 Sinodifl i; 1 34 Xm. eyrifp, VII 3, H 



Digitized by 



Google 



Aristoteles Theophrastos Seneca de matrimomo. 59 

Cyri maioriB scribit infantia oociso Abradato yiro, quem Pan- 
theanxor miroamoredilexeraty collocasse 8e(illam) iaxta corpus 
lacemm et confosso pectore sangninem snam mariti infadisse e 
ynlneribos. Instam causam regis (Gygis) occidendi pntavit uxor, 
qu(od e)am maritus nudam amico suo etignorantem monstraverat ; 5 
iudicayit enim se oon amari, qnae et alteri posset ostendi. Rhodo- 
gune, filia Darii, post mortem yiri nutricem, quae illi secundas 
nuptias persuadebat, occidit Alcestin £a.bulae fernnt pro 
Admeto sponte defanctam, et Penelopes pudioitia Homeri 312a 
Carmen est Laodamia quoque poetarum ore cantatur occiso 10 
apud Troiam Protesilao noluisse superyiyere. 

46. Ad Romanas feminas transeam et primam ponam 
Lucretiam, quae violatae pudicitiae nolens superyiyere macnlam 
corporis cruore deleyit Duilius qui primus Romae navali 
certamine triumphavity Biliam virginem duxit uxorem, tantae 15 
pudicitiae, ut illo quoque saeculo pro exemplo fuerit, quo b 
impudicitia monstrum erat, non Vitium. Is iam senex et tre- 
menti corpore in quodam iurgio audiyit exprobrari sibi os 
foetidum et tristis se domum contulit; cumque uxori questus 
esset, quare se numquam monuisset, ut huic vitio mederetur: 20 
fecissem, inquit illa, nisi putavissem omnibus viris sie os olere. 
Laudanda in utroque pudica et nobilis femina et si ignoravit 
yitium viri et si patienter tulit et quod maritus infelicitatem c 
corporis sui non uxoris fastidio, sed maledicto sensit inimici. 
Gerte quae secundum ducit maritum hoc non potest dicere. 25 
Marcia Catonis füiia minor, cum quaereretur ab ea cur post 
amissum maritum denuo non nuberet, respondit, non se invenire 
virum, qui se magis vellet, quam sua. Quo dicto eleganter 
ostendit, divitias magis in uxoribus eligi solere, quam pudici- 
tiam et multos non oculis sed digitis uxores ducere; optima 90 
est uxor quam non avaritia conciliat nee luxuria copulat 
Eadem cum lugeret virum et matronae ab ea quaererent, d 

14 DuiliuB— 24iiiiiDicii^g26 Marcia— 60 12 sostinere B \ Marcia — 
31 copulat V 

2 illam addidi \ 4 Gygis add, Wachgrn, \ 5 quod eam scripsi^ irad. quam | 
22 nobilis molier ^ 1 27 yiram V \ se non V D 28 eleganter om. t; | 30 optima 
sane res quam avaritia conciliat reUqtds omissisEl^X quam et avaritia B 



Digitized by 



Goo^^ 



60 Felix Bock. 

qaem diem haberet Inctns ultimam, ait: quem et yitae. Aibi- 
tror, quae ita virum qnaerebat absentem, de gecnndo matri- 
monio non cogitabat. Bnitas Porciam yirginem dnxit uxorem, 
Marciam Gate non virginem, eed Harcia inter Hortenflinm 

5 Catonemqne discurrit et sine Catone vivere Marcia potuit, 

e Porcia sine Brnto non potoit. Magis enim se nnicis viris 
applicant feminae et nihil aliud nosse magnnm arctioris in- 
dnlgentiae vincnlnm est Anniam cum propinqnns moneret, 
nt alten yiro nnberet (esse enim ei et aetatem integram et 

10 faciem bonam): neqnaqnam, inqait, hoc faciam; si enim viinm 

313a bonnm invenero nolo timere ne perdam, si malom quid necesse 

est post bonnm pessimnm snstinere. Porcia minor cum lan- 

daretnr apnd eam qnaedam bene morata, qoae secondmn 

habebat maritam, respondit: felix et pndica matrona nnrnquam 

15 praeterqnam semel nnbit Marcella maior rögata a matre ans 
ganderetne se napsisse, respondit: ita valde nt amplina nolim. 
Valeria Messallarnm soror amisso Seryio viro nnlli volebat 

b nnbere. Qnae interrogata cur &ceret, ait sibi semper maritnm 
Servinm vivere. 

20 47. SeDtio in catalogo fenÜDaram multo me plnra dixiase, quam 

exemploram patitnr consuetudo, et a lectore erudito ioste posse repreheodL 
Sed qaid faciam cum mihi muiiereB nostri temporis apostoli ingera&t 
auctoritatem et necdum elato fnnere prioris yiri memoriter d'g«^»^ 
praecepta decantent? Ut qnae Christianae pndicitiae despidunt fidem, 

25 discant saltem ab ethnicis castitatem. 

Hieron. adv. lov. I c. 47 sqq. p. 313® V. =» Hugo Vict. de nuptiü 
L I vol. CLXX VI p. 1203 Migne. 

Fertnr anreolns Theophrasti über de nnptiis, in quo 
quaerity an vir sapiens dncat uxorem, et cum definisset, si 
pnlchra esset, si bene morata, si honestis parentibns, si ipse 

26 sqq. fertnr— 64, 5 nsns relinquere v^^5 | fertnr~64» 1 videaris mori V 

8 amicam ^ | 9 et post ei am. JB^W post inyenero verba: nt ante 
habni B \ toIo B | 27 nzorem dncat V | definivisset i^g 28 esset om, F\ moxi- 
gerata^ | et honestis parentibns B \ post parentibns add, orta^jsiet 
ipse V 



Digitized by 



Goo^^ 



Aristoteles Theophiastos Seneca de matrimonio. 61 

sanns et dives, sie sapientem inire aliqaando matrimoninm, 
atatim intidit: haec antem raro in nnptiis eonoammt nniversa; 
non est igitar nxor dncenda sapienti. 

Primam enim impediri stadia philosophiae, nee poase 
qnemqaam libris et nxori pariter insemre. Malta sunt, qnae 5 d 
matronaram UBibos necessaria sunt: pretiosae vestes, anrnm, 
gemmae, sumptos, ancillaey supellex varia, leetieae et esseda 
deanrata. Deinde per totas noctes garrnlae eonqnestiones: 
lila omatior proeedit in publienm, haee honoratar ab omnibna, 
ego in eonyenta feminanim misella despieior'. 'Cur aspiciebas lo 
yicinam?' 'Quid enm aneillnla loqnebaris?' 'De f oro veniens, 
quid attnlisti?' Non amionm habere possamns, non sodalem: e 
alterins amorem nxor sni odinm anspicatar. Si doctissimns 
praeceptor in qnalibet nrbinm fuerit, nee nxorem relinqnere, 
nee onm tali saroina illne ire possomos. Panperem alere 15 
diffieile est, divitem ferre tormentam. Adde qnod nnlla est 
nxoris electio, sed qaaliscnmqae obyenerit, talis est habenda.* 
Si iracnnda, si fatna, si deformis, si snperba, si foetida, qaodenm- 3i4a 
qne vitii est, post nuptias discimns. Eqnns, asinos, bos, eanis et 
yilissimaqaaeqnemaneipia, Testes et lebetes, sedilelignenm^ealix 20 
et nreeolns fietilis probaÄtor prius et sie emontar, sola nxor non 
ostenditnr, ne ante displieeat qoam dneatnr. Attendenda est 
semper eins fieu^ies et palehritndo landanda, ne si alteram aspexeris 
se existimet displieere. Voeanda domina, eelebrandns natalis b 
eins, inrandnm per salntem illins, nt sit snperstes optandnm, 25 

1 et] ac Bv \ sie Bspientiam S, si sapiens F | aliqnando inire SBv\ 
post matrimoniaiii adä. non vetait ^|2 post statim add. autem B \ 
in naptiis raro v | nniTOrsa concordant ^ | 3 ergo t^ | 4 ante impediri 
add. patet ^ I stadia philosophiae impediri V \ philosophonim A 5 quem- 
qoam om, A | inservirl A \ malta esse ^ ^1; molta etiam esse ^ 1 6 sint 
Svll Yariae^ | exedra^^ | et esseda deaorata om, F||8 noctes totas i;| 
querulae F| 10 in conyentu feminarom am. Aii^ aneilla ^ F | de toto V g 
13 ozor om, £ \ säum i? 1 15 tali om. H \ Ülacom. ^| 17 qualis advenerit V \ 
talis om, H \ est om, H sit F| 20 quaeque om, H quae post Testes habet 
qaoqae | Te8tes^21 fietilis om. A | 22 post est add, ergo V \ attendenda 
semper eins est facies v | 23Bemper om, A \ ad alteram B \ inspezeris V 
24 aestimet J5^ | vacanda est r| 25 inrandnm est V \ orandom B 



Digitized by 



Goo^^ 



62 Felix Bock. 

honoranda nntrix eins et genüa, seryns patemns et aliminiis 
et formosüs assecla et procnrator calamiBtratas et in longam 
secnramqae libidinem exsectns spado, sab quibus nominibiis 
adalteri delitescnnt Qaoscomqne illa dilexerit ii gratis amandi. 

c 5 Si totam ei domom regendam commiseriSi serviendma est; 

sin aliqnid tno arbitrio reseryayeris» fidem sibi haberi non 

pntabit et in odiam vertetor ac iurgia et nisi cito consnlaeris 

parabit yenena. Anns et anrifices et hariolos et institores 

gemmaram sericaramqne vestiom si intromiseris, pericolom 

10 pndicitiae est; si prohibneris, snspicionis ininria. Yernm qmd 

prodest etiam diligens costodiay cam nxor servari impndica 

d non possit, pndica non debeat? Infida enim cnstos est casti- 

tatis necessitas et illa vere pndica dicenda est, cni licait 

peccarOy sed nolnit Sit pnlchra ant deformis nxoTi ntrim- 

16 qne nrgetnr incommodo, qni eam dncit Pnlchra enim 

120i cito adamatar, foeda cito cononpiscit DifficUe cnstoditar 
qnod plnres amant, molestnm est possidere qnod nemo 
habere dignetnr. Minore tarnen miseria deformis habetur, 
quam formosa seryatur. Nihil tutum est, in quo totius 

6 20 populi yota snspirant Alins forma, alius ingenio, alins fiacetiis, 
alias liberalitate sollicitat sicque aliquo tandem modo expug- 
natur^ quod undique incessitur. 

Quodsi propter dispensationem domus et langnoris solatia 

et fugam solitudinis dncatar uxor, multo melius seryns fidelis 

25 dispensat oboediens auctoritati domini et dispensationi eios 



1 honoranda est F | patrinns v \ altricias F | 2 et formosns asseclA 
am» r I 3 erectos BfA adolteria V, in marg. Av \ ingratis amandi v 
gratis sunt amandi A ingratis adamandi B ingrati eüam amandi S \ 
5 ei am. B, past regendam luUfei v | 6 si Ell sed in odiom etc. v ai ^ | 
Tertitnr BV \ et pro ac F | 8 parabit venena anns. Anrifices et anri- 
oloB etc.F I amspices v \ anriolos V | 9 introdnxeria F | 11 etiam am. V\ 
impndica serTari ^Fl 13 et mn. ^ | vero SBllA ti volnit ABv \ Bit pnl- 
chra— 16 qni eam dndt am. H \ 1*6 enim am, H \ fädle j^ro dto Bv facillime 
^ am. ^ 1 18 dignatnr B | minor! ^ 1 19 est om. ^ | in qnod v || 20 alioB— 
alioB— alios— aiioB A \ alins facetüs alins ingenio 5 1 21 sicque am, H \ tandem 
am. ü I aliqno modo vel aliquando t? | 22 lacessitnr ^ | 24 dncnntur 
nxores H | 25 dispensat serrns fidelis S \ dispositioni ABv 



Digitized by 



Google 



Aristotelea TheophiaBtiu Seneca de matrimonio. 63 

obtemperansy quam nxor, qoae in eo se existimat dominam, 3i5a 
si adversus yiri yolnntatem, id est si qnod plaoet, non qnod 
iabetnr faciat Assidere antem aegrotanti magis possnnt 
amici et vernnlae beneficiis obligatio quam illa, qoae nobis 
impatet lacrimas snas et hereditatis spe yendat illnyiem et 5 
soUicitndinem iactans et cnram laogaentis animam despera- 
tione contürbet Qoae si langnerit coaegrotandnin est enm 
ea et nomquam ab eins lectolo reeedendom. Ant si bona b 
faerit et snayis nxor, qnae tarnen rara ayis est, cum partn- 
riente gemimnSi com periclitante torqnemnr. Sapiens antem lo 
nnmqnam solns esse potest. Habet enim secnm omnes qni 
sunt qniqae nmqoam faernnt boni et animnm liberum qno- 
camqne ynlt transfert Qnod corpore non potest cogitatione 
complectitur et si bominnm inopia fiierit, loqnitur cum Deo. c 
Nnmqnam minns solns erit, qnam cnm solns fnerit Porro 15 
liberomm eansa nxorem dncere, yel ne nomen nostrnm inte- 
leat yel nt habeamns senectntis praesidia et nt certis ntamnr 
heredibns, stolidissimnm est. Qnid enim ad nos recedentes e 
mundo pertinet, si nomine nostro alius non yocetnr, cnm et 
filins non statim patris yocabnlnm referat et innnmerabiles sint ^^ 
qui eodem appellantnr nomine. Ant qnae senectntis anxiiia d 
snnt, nntrire domi illnm qni ant prior te forte moriatnr ant 
peryersissimis moribns sit, ant certe cnm ad matnram aetatem 



1 aestimat ABSt 2 adTersom Av \id eat om.B \9i am. Bi^ faciat 
post Tili (2) exhibent ABv ibidem fecerit S \\ amici et om. B \ venia- 
eolae A\h impatat v \ hereditatis snae spe S \ vendit v \ inglaviem B 
illas cum F| 6 et cnram om, H \ deperatiooe om. B\*l eonturbat v per- 
tnrbet^ | quodsi AS quodsi ipsa v \ cum ea am, 1/ 1 9 rara aat nalia V \ 
rara aut vix^ 1 11 esse solos A j enim am. H | qui sunt qniqae omqnam 
faemut AS; qui sunt qnicomqae faernnt B; qni sant qni nmqnam fnerunt v; 
qni snnt qniqne potius fderont V; suspicar: qui umqaam fuerunt omissis 
vtfr^qnisantll 14 copia defuerit V \ loqnetnr/S||l& fnerit] erit t;|16 ducere 
uorem ^ | nt vel nomen nostrum non intereat if g 17 nt ante habeamna 
m, B \ praesidia senectntis S \ ut post etam.H\ cnnctis A D 19 pertinetposi 
iios(^^) H I nominetur pra non Tocetnr 1^120 patri auo Tocabnlnm F| 
21 appellentur Vv \ appellantnr eodem iS | at F 1 22 sunt om. S | enntrire v \ 
illam 001. ^ 1 23 perrersis AB \ sit moribus v 



Digitized by 



Google 



64 Felix Bock. 

pervenerit, tarde ei videaru mori? Heredes autem meliores 
et certiores sunt amici et propinqni, qnos indicio eligas, quam 
quos yelis nolis habere eogaris, licet oertior hereditas sit, 
dam advivis bene ati snbstantia tna, quam tao labore qiiae. 
5 Sita in incertos xums relinqnere. 



Haec et huiusmodi Theophrastus edissereDS, qaem noBtmm nos 
moTeat ad qaietam continentiae vitam? Quieta est enim contmentiae 
▼ita, quam non inquietat axoria auspicio, non sollidtaDfc ancillanim aonip- 
tu8, nee contorbat filiomm perrenitas. Qaae monditiae gignii floreoi, 
10 puritatis parit fraetam, bonae conBeientiae profert odorem. Haec teiigit 
carnia maculaa, animam aincerat, reatriDgit cogitationum floxna. Si qais 
autem uxoria non est expertos incommoda experto credat: 

316a Cicero enim rogataa ab Hirtio, nt post repndinm Teren- 
tiae sororem eins dnceret, non acquievit, dicens non posse se 
15 et nxori et philosophiae pariter operam dare. lila interim 
coninx egregia et qnae de fontibns Tnllianis hanserat sapien- 
tiam, nnpait Sallnstio inimico eins et tertio Mesaallae Corrino 
et qnasi per qnosdam gradns eloqnentiae deyolnta est. Socratea 
Xanthippen et Myrto neptem Aristidis dnas habebat nxores. 

b 20 Qaae cnm crebro inter se inrgarentnr et ille eas irridere esset 



6 haec— 12 credat V \ H^^SBv pergit in hunc modum: Haec et 
huiusmodi Theophraatus disserens, quem^ non auffundat Chriatianonun 
quorum conyeraatio in coelia eat, qui cotidie dicunt: cnpio diasolTi et 
eaae cum Chriato. Heredem nimiram deaiderabit hominem coherea Chiiati 
et optabit liberoa nepotumque serie delectabitnr, qaoa foraitan dt occn- 
paturua Antichriatua, cum l^amua Moyaen et Samuelem filiia ania alios 
praetuliaae, nee putaaae liberoa, quoa videbant domino diapUcere? 1 13 Cicero— 
69, 27 deainere v \ Cicero— 15 dare^^6T| 18 Socratea— 65, 4peraecatae 
aunt BSV | Socratea-65, 8 aequeretur Av 

1 venerit t; veneris F | et meliorea et certiorea 5 1 2 amici sunt v 
deligaa v | 3 certa ASß | 4 abnti 9 1 13 enim am. ASv quoque B \ ab Hirtio 
am. iS I 14 omnino facere auperaedit pro non acquievit ä \ non ae poaae V\ 
15 et om, Bv \ operam pariter ^ | 18 fertur et Socratea duaa iixores 
habuisae, Xanthippen etcF | 19 Myron H; Mironem F | 20 com eum 
crebro conviciia aggrederentur V 



Digitized by 



Google 



AristoteleB Theophraatas Seneca de matrimonio. 65 

solitQs, qaod propter se, foedissimam bominem, simis Daribos, 
recalya fronte, pilosis bumeris et repandis craribns diseepta- 
rent, novissime verternnt impetam io eum et male malcatum nos 
tandemqiie fagientem dia perseciitae sunt. Qaodam antem 
tempore y cum infioita conyicia ex sQperiore loco ingerenti 5 
Xantbippae restitisset, aqua profafiiis immanda nibil respondit c 
amplios quam capite deterso: Sciebam, inqnit, fatarnm ut 
ista tonitma imber seqaeretur. L. Sallae Felicifl (si non 
habaiaset nxorem!) Metella coninx palam erat impadiea et, 
qoia novissime mala nostra disoimus» id Athenis cantabatar lo 
et Sulla ignorabat seeretaque domos snae primnm bostinm 
conyicio didicit. Cn. Pompeio Mueiam nxorem impndieam, 
quam Pontici spadones et Mithridaticae ambiebant catervae, d 
eam enm pntarent ceteri scientem pati, indieavit in expedi- 
tione commilito et yictorem totios orbis tristi nontio eonster- 15 
navit Sed forsitan pntet aliqnis satis se concordiae provi- 
disse, si pauperem dnxerit nxorem. M. Cato Censorins habnit 
Qxorem Actoriam Panlam, hnmili loco natam, vinolentam, 
impotentem et, qaod credere facile posset nemo, Catoni saper- 
bam. Pbilippnm, regem Macedonam, contra qaem Demos- 20 e 
thenis Philippicae tonant, introeantem ex more cabicolnm 
uxor exclnsit irata; qni exclosas tacnit et iniuriam saam versa 
tragico consolatns est. 

Qorgias rhetor libram pulcherrimum de concordia Graecis tunc inter 
se disBidentlbuB recitavit Olyinpiae. Coi Melanthius immicus eins: „hie 25 
noUs**, inquity „de concordia praecipit, qol se et ozorem et ancillulam trea 

8 L. Sallae — 12 didicit B 1 17-19 M. Cato etc. — superbam. Hoc 
ideo dico, ne qais pntet, si pauperem dnxerit, satis se concordiae provi- 
dl8aeJ7|20 PMlippam~629 2 exagitabat S \ Philippum — 22 irata. Quid 
igitnr dUecte mi? Num doctior es Gatone? Nam Philippo rege potentior? 
Non acquiescit molier superba yiro sapienti nee potentem veretur irata V\ 

25 Gorgias — 62, 3 ezagitobat B 

1 qaod — disceptarent (2) am. F | 3 in eum impetam E \ mulctatam 
R moltatam V | 4 tandemqae fagientem] fagientemqae H \ sunt om. A || 
6 perfosus v\ 1 amplius respondit v 1 16 satis se om, V\V1 ducat V\ 

26 et post se om. S \ anciUam v 

Uipziger Stadien. XIX. 5 



Digitized by 



Google 



66 Felix Bock. 

317a in ona domo concordare non potoit." Aemalabator qoippe uzor eins an- 
cilla]ae pulchritadini et castissimuiii viram cotidianis iorgis exagitabat. 

Totae EnripidiB tragoediae in mnlieres maledicta snnt. 
Unde et Hermione loqnitnr: „Malarnm me mnlieram decepere 
5 consilia." 

In Lepti orbe Bemibarbara et pogita in solitudine moris est, ut noros 
altera die socrum oUam mutoam po&tnlet. Coi illa Btatim negat, nt sciu 
illad verum esse Terentii, qnod coDSulto ambigue extuüt: „quid est hoc, 
b omnes socrus odenmt nurus?'' Legimus quendam apud Romanos nobilem 
10 cum [eum] amici argnerent, quare uxorem formosam et castam et diWtezD 
repudiasset, protendisse pedem et dixisse eis : „et hie soecus, quem cenütiB, 
videtur vobis no?UB et elegans, sed nemo seit praeter me, ubi me premat/' 

Scribit Herodotns qnod mnlier cnm veste deponat et 
verecnndiam. Qnod sine teste gerit, qnasi non fecerit obli- 

15 viscitnr; si qnis antem teslis adfherit, ipsa tarnen artificio lin- 
gnae fateri cogit enm non vidisse qnod viderit. Qnod verbis 
excnsare non valet, hoc lacrimis excnsat. Blanditur ocnliS; 

c sedncit oscnlis, amplexibns instat et vincit — Qnid referam Pasi- 
phaen ClTtaemnestram et Eriphylam, qnarnm prima deliciis 

20 difflnens, qnippe regis nxor, tanri dicitnr expetisse concnbitus, 
altera occidisse virnm ob amorem adnlteri, tertia prodidisse 
Amphiaranm et salnti viri monile anrenm praetnlisse. — Qnidqnid 
tragoediae tnment et domosi nrbes regnaqne snbvertit, nxorum 
pelUcnmqne contentio est. Armantnr parentnm in liberos manas, 

25 nefandae apponnntnr epnlae et propter nnins mnliercnlae raptnm 

d Europa atqne Asia decennali bello confligunt. — Qnasdam repu- 
diataa altero nuptiarnm die statim (iternm) nnpsisse legimns. 
Uterqne reprehendendns maritns et cni tarn cito dispUcait et 
cni tarn cito placnit. — Epicnrns, volnptatis assertor, qnamqaam 

3 totae — 5 consilia V | totae — maledicta sunt 5 1 l^ scribit— 18 vin- 
cit r 1 14 post verecnndiam add. H: et noster comicus fortunatum putat, 
qui uxorem numquam duxerit, reliqua—yincit (48) om. v 1 18 Quid referam- 
67, 13 sederit om, V || 29 Epicurus — 67, 8 ducturus sit SB \ fipicaras- 
67, 3 nuptiis Ä 

3 in mulierum F|4 Eurip. Androm. 930 1 5 concilia C. Wachsmutldus\ 
8 Ter. Hec, 201 1 Terentius in Hecyra : uno quoque animo omnes socrus oderaut 
nurus B || ßerod. 18 \ 13 et om. T || 27 iterum Wacksm. || 29 voluptatis asser- 
tor om. S j quamquam— 67, 1 uxorem om» A 



Digitized by 



Goo^^ 



Aristoteles Theophiastus Seneca de matrimonio. 67 

Metrodorns discipalus eins Leontiam habaerit axorem, raro 
dicit sapienti inennda coniagia, qnia mnlta incommoda ad- 
mixta snnt nnptiis. Et quomodo divitiae et honores et cor- e 
pornm sanitates et cetera, quae indifferentia nominamos nee 
bona nee mala annt, sed velnt in meditnllio posita nsn et 5 
eventn bona vel mala finnt, ita et nxores sitas |in bonorum sisa 
malommqne confinio. Qrave antem esse viro sapienti venire 
in dnbinm, ntmm bonam an malam dnctnrns sit. — Bidicnle 
Chrysippns dncendam nxorem sapienti praecipit, ne lovem 
Gamelinm et Genethlium yiolet Isto enim modo apud Latinos lo 
dacenda nxor non erit, qnia lovem non habent Nnptialem. 
Qnodsi deornm, nt pntat, nomina vitae hominnm praeindicant, 
offendet ergo Statorem loyem, qni libenter sederit -— Amatur b 
in mnliere forma, non anima. Amor antem formae viriles 
enervat animos, non attendit, cni adhaeserit^ rationis expers 15 
esse dignoscitnr. 

Scripsernnt, sientlegisse recolo, Aristoteles et Seneca 
de matrimonio libros, in qaibns amorem formae nterqne accusat: 
Amor, inqninnt, formae rationis oblivio est et insaniae proxi- 
mns, foednm minimeqne conveniens animo sospiti vitinm. 20 
Tnrbat consilia, altos et generöses spiritns frangit, a magnis 
cogitationibus ad hnmillimas detrahit; qnernlos, iracnndos, 
temerarios, dnre imperiosos, serviliter blandes, omnibns c 
inutiles, etiam ipsi novissime amori facit Nam cum 
fraendi cnpiditate insatiabilis flagrat, plnrima tempora sns- 25 
picionibns, lacrimis, conqnestionibns perdit, odinm facit sui 
et ipse novissime sibi odio est. Tota amoris insectatio apnd 

13 amatar~16 dignoscitur V om, i? | 17 scripserunt— 68, 20 mari- 
tos V I Scripserant Aristoteles et Plutarchus et noster Seneca de matri- 
moDio libros, ex qoibas et superiora noDiialla sunt et ista quae subicimus : 
Amor formae rationis oblivio est etc. H. 

1 Leontiam t; | habuit B l 6 snnt ß || 7 malorumve S | antem] ergo S \ 
esset Ä|| 11 habet v \\ 19 proximius philtrium pro proximus F|| 20 sospiti 
Titiam] sapientium F| 22 querulosos F) 24 etiam om, ü \ amatori Wachsm. || 
25 plura ü 1 26 sui facit H ii 27 sibi om. V \ odium est V 

5* 



Digitized by 



Google 



6d Felix Bock. 

PUttonem exposita est et omnia eins ineommoda Lysias ex- 
plieavit, qnod non indicio sed fiirore dncatnr et maxime nxo- 
rnm pnlchritndini grayissimas costos accnbet. Refert praeterea 
^ Seneca cognovisse Be qnendam ornatnm hominem, qni exitorns 
5 in pablicnm faseia oxoris pectas coUigabat et ne puncto qni- 
dem horae praesentia eins carere poterat, potionemqne nnllam 
nisi alternis tactam labris vir et nxor hanriebanti alia deineeps 
non minus inepta facientes, in qnae improvida vis ardentis 
affeetns ernmpebat. 

e 10 Origo quidem amoris honeBta erat, sed magoitudo deformis. Nihil 

antem interest, quam ex honesta causa quis insaniat. Unde et Sextos io 

319a seDtentüs: adulter est, inquit, in suam uxorem amator ardentior. In 
aliena quippe uzore omnis amor turpis est, in sua nimius. 

Sapiens vir indicio debet amare coniugem, non affectn, 

15 ut regat impetus volnptatis, ne praeceps feratur in coitnm. 

Nihil enim foedius est, quam uxorem amare perinde atqne 

adulteram. Gerte qui dicunt se causa rei publicae et generis 

1206 humani uxoribus iungi et liberos colere imitentur saltem pe- 

cudes et postquam uxorum venter intumuerit ne perdant filios, 

b 20 non amatores uxoribus se exhibeant, sed maritos. Quorundam 

matrimonia adulteriis cohaeserunt et o rem improbam iidem 

Ulis pudicitiam praeceperunt qui abstulerant. Itaque cito 

eiusmodi nuptias satietas solvit. Cum primum lenocinium 

libidinis abscessit, quod libebat eviluit Nam quid, ait Seneca, 

25 de viris pauperibus dicam, quomm in nomen mariti ad eln- 

dendas leges, qnae contra caelibes latae sunt, pars magna 

c conducitur? Quomodo potest regere mores et praecipere 

3 refert — 23 satietas soMt ^|| 10 De hoc eodem ezemplo dielt Hiero- 
nymiu contra loviniannm: origo etc. F| 11 SextuB-20 maritos A (Patr. 
Lat. vol. 478 p. 4180). 

1 posita V I ezplicat B \ 2 quod] ut qni F || 4 se om. F g 6 potiones- 
que nuilas B | 7 tactis B tractam V | labiis F || 11 quam ex] ex qua F | 
Xystus t; 1 13 est om, F 1 15 ut om. H \ regit B reget Ä \ impetum v \ nee 
Bv j feretur v \ coitu A || 16 enim om. H \ est ante foedius H \ perinde 
atque] quasi if || 17 rei familiaris F | 18 toUere Av | 19 oxoris A \ ne] 
non t^ I 20 non] nee v I se uxoribus ^ F | 21 cobaesere B 



Digitized by 



Google 



AristoteleB TheophrastuB Seneca de matrimonio. 69 

castitatem et mariti aaetoritatem tenere eni . . . . nnpsit? Doc- 
tissimi viri vox est, padicitiam in primis esse retinendam qna 
amissa omnis virtns rait In liac mnliebrinm virtutam prin- 
cipatns est. Haee panperem commendat, divitem extcUit, de* 
formem redimit, exornat pnlchram, bene meretnr de maioribns, 5 
qnornm sangninem sobole fnrtiva non yitiat; bene de liberis 320» 
qnibas nee de matre ernbeseendam nee de patre dnbitandnm 
est; bene in primis de se qnam a contnmelia externi corporis 
yindieat Captiyitatis nnlla maior ealamitas est, quam ad 
alienam libidinem trahi. Vires consniatns illnstrat, eloqaentia lo 
in nomen aetemnm effert, gloria militaris trinmphusque novae 
gentis eonsecrat, mnlta sunt qnae praeclara ingenia nobilitant: 
mnliemm proprie virtas pndicitia est Haec Lucretiam Brato 
aeqnavit, nescias an et praetnlerit, qnoniam Brntns non posse b 
servire a femina didicit. Haec aeqnavit Corneliam Graccho, 15 
baec Porciam alteri Brnto. Notier est marito sno Tanaquilla: 
illnm inter mnlta regnm nomina iam abscondit antiquitas, 
hanc rara inter feminas virtns altius saecnlornm omninm 
memoriae, qnam nt excidere possit infixit. 

Imitentar ergo nnptae Theano Gleobolinam, Qorguntem, Timocliam, 20 
GkadiaB atqne Cornelias et com apoBtolom malis mnlieribns digamiam c 
viderint ignoscentem, legant antequam religio nostra folgeret in mondo, 
onicobas semper habnisse inter matronas decns. 

Per illas Fortnnae Mnliebri sacra fieri solitum, nnllnm 
sacerdotemdigamnm, nnllnmflaminembimaritnm. Hierophantas 25 
qnoqne Atheniensinm nsqne hodie cicntae sorbitione castrari et 
postqnam in pontificatnm faerint allecti, vires esse desinere. 

1 doctissimi wi— 13 pndicitia est S (PatroL LaL voL 499 p. 736) | 
22 anteqoam — 27 desinere S, 

1 qoi nnpsit v coi nopgit ditior Wachsm., fort, coi ^mpodica inopi) 
nnpsit I 6 fortiva sobole v 1 7 embescendom est iS |8 externi] alieni Si 
10 coniolares S 1 1 1 transfert S | militaris gloria v \ triumphosqoe 5 1 1 2 per se 
Clara S \ nobilitent t; 1 13 molierist; | virtus proprie t^ 1 22 religio christiana Sl 
25 bigamom S 1 26 nsqoe hodie] diotissime S 



Digitized by 



Google 



70 Felix Bock. 

Explieit Hieronytni adversus lovinianum liber L 
Hugo Victorius p.68^ 20 pergä in hunc modum: 

Dttcontur pleramqae nzores non causa fortticationia Yitandae sed 
causa luxuriae ezplendae, nee causa prolis sed causa pecuuiae. Unde 
Marcia, Catonis filia minor, cum quaereretur ab ea cur post amisnm 
yirum denuo non nuberet respondit se non invenire virum, qoi se 
5 magis vellet quam sna. Qao dicto eleganter ostendit, divitlas magis in 
uxoribuB eligi solere, quam pudicitiam et multos non oculis sed digitis 
uxores ducere. Optima est uxor, quam non avaritia conciliat nee loxum 
copulat. Refert oeconomicus, Xenophontis liber puleberrimus, in qno 
de civili loquitur coniuglo, quod pari labore vir et mulier desndarent in 

10 opere; ille foris victus et cultus bumanos quaereret, illa yero domi conm 
ageret, OYium ceterarumque pecudum fetus et fractus custodiret. Sed 
poBt mulierum labor immntatus est et quae laborare consueverant, domi- 
nari coeperunt et quandoque dominium concomitatur otium. Unde Cola- 
mella cum de luxu mulierum loqueretur, inquit: *Iuxu et inertia deflnont 

15 ut ne lanificii quid^ curam suscipere dignentur, sed domi oonfectae Testes 
fastidio sint perversaque cupidine mazime placeant, quae grandi pecooia 
et totis paene censibus redimuntur; instrumentorum agrestium cura gn- 
vantur, sordissimum negotium paucis diebus in villa morari ducunt'. Anant 
enim civitatum frequentiam, platearum plausus, fori spectacula, otiosonuD 

20 confabulationes; interesse cboreis gaudent, yidere et videri summum bonain 
ezistimant. Quae igitur carissime placet tibi, an quae sectatur otiam, an 
quae dominio gaudet, an quae labore fatigatur? Otium enim lazümr 
dominium superbia, laborem iuigia sequuntur. fiis igitur et huiasmodi 
coris laborat et affligitur, qui uxoris pestiferae consortia diligit Resttt 

25 nunc frater carissime ut, qui philosophorum posuimus ezempla mulieris 
actus explicando ad divinarum scripturarum tesUmonia transeamus. 

ExpUdt Hugonis Victorii de nupliis liber L 



3 sqq. Marcia etc. vide p»59\% Ken, oec. c. 7, 20 sqq. | 13 Colun, de 
agric. Xil. praef. 1 18 ducunt fFachsm,, irad. dicunt 



Digitized by 



Google 



Tabula argumenti. 



PrMfatio 3 

Caput I: De Seneoa. 

1. De Hieronymo 5 

2. a) De Hugone Yictorio 7 

b) De Tertolliano 10 

3. De Senecae libro de matrimonio eioBqne fontibos ... 11 
Caput II: De Arietotele. 

1. De AristoteliB scriptis coniugalibns 17 

2. A. a) De demente Alesandrino 20 

b) De Plntarcho 22 

c) De Hierode et Antipatro 25 

B. De AriBtotelig libro nsgl avfxßiciaewg dvögog xal 

yvvaixog 26 

Caput III: De Theophrasto. 

1. a) De »aureoli libri* genuitate 41 

b) De «aureoli libri'' iDscriptione 43 

2. a) De luvenalis satira VI 44 

b) De NicoBtrato 47 

Peroratio 50 

ScrlptoriB christiani liber nuptialis 51 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



ANALECTA LAERTIANA 

PARS PRIMA 
SCRIPSIT 

EDGAEÜS MARTINI 

PHIL. DB. 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



PRAEFATIO. 

Ad grayissimam de übrig Laertianis qnaeBtionem primns 
hoo saecnlo accessit Cnrtins Wachsmnthins qni in 
Corpusculi poens epieae Ghraecae ludzbundae fasc. II (1885) 
pg. 51 proxx. adcnratam potiornm Laertianae scriptionis codi- 
cmn enamerationem exhibnit meliornmqae libroram stemma 
constitoit. quo fimdamento innisos praesidiisque amplioribns 
instrnctag pancifl annispost Hermannas Usenerns in prae- 
fatione Epicureorum pg. VI sqq. rem a Wachsmnthio incohatam 
continnavit atqne felicissimo promovit successn. qnod tarnen 
post hasce cnras vere palmares qnaestio illa neqnaqnam iam 
yidetnr esse absoluta, tres potissimnm res in causa sunt, pri- 
mum enim uterque vir doctissimus praefationis angustiis prae- 
peditus erat| quo minus plenam copiosamque argumenti trac- 
tationem proponeret; deinde non de omnibus libris Laertianis 
tarn adcurate edocti erant quam expetendum optandnmque 
erat: quid, quod quorundam codicum nuilam omnino tennere 
uotitiam? praeterea Usenerus pro consiiio suo se continuit in iis 
libris examinandis discribendisque qui Laertii librum X prae- 
bereut integrum eque memoria huius libri quae ratio inter 
Laertianos Codices intercederet e£fecit. atqui libri ab Usenero 
neglecti ad intellegendam Laertii codicum cognationem partim 
saltem summi momenti sunt et id quod multo gravius est, 
Laertii memoriae ratio in antica eins operis parte alia est, 
alia in postica. re ita comparata operae pretium facturus 
erat qui totam de Laertianae scriptionis libris qnaestionem de 
integre institueret adhibitis omnibus quicumque exstant codici- 
bus. equidem ut tribus bis annis studia mea a Posidonio ad 
Laertium Diogenem conferrem eximia erga me Cnrtli Waehs- 



Digitized by 



Goo^^ 



76 Praefatio. 

muthilf praeceptoris dilectissimi nniceqae de me promeriti, 
benevolentia factnm est. qni abiecto consilio Laertii edendi 
princeps mihi exstitit ad ingrediendam stndioram Laertianonim 
rationem. simnl omnia mihi tradidit qnaecnmqne ipse ad ex- 
ornandam illinB scriptoris editionem olim conlegerat cohorta- 
tasqne est at ne nimis diu insta Diogenis scripturae editio 
desideraretuT, ante omnia libris mann exaratis Laertii conqoi- 
rendis explorandisqne operam navarem. qnod mandatnm nt 
persequerer, ineante anno 1897 in Italiam profectas eom nbi 
qnattnor menses oommoratas potiores qni ibi adservantar Dio- 
genis Codices quam poteram adcnratissime excnssi. initio anni 
1898 Parisios migravi nt Laertii libros Parisienses inspicerem. 
mense Martio eiusdem anni Italiam itemm adii ideo potissiinnm 
nt recentiores Diogenis Codices noscerem. deniqne proximo 
aatnmno Bandniciam Bohemiae me contnli nbi in bibliotheca 
principis a Lobkowitz ceternm satis commode etiam antiqnis 
membranis instrncta bene latet volnmen Laertii seriptionem 
continens. attamen in tanta rernm opportnnitate nisi plnrimi 
viri doctissimi stndia mea et anxilio et anctoritate sna ad* 
inyissent, pleno et perfecte de cansa proposita disceptare band 
licnisset. prae ceteris antem grato mihi animo nominandns 
est Hermannns Dielsins, vir snmmns» qni quam ipse dili* 
gentissime snmmaqne cnm adcnratione confecerat codicis Pa- 
risini gr. nr. 1759 conlationem liberalissime ntendam mihi con- 
cessit qno beneficio qnanto opere stndia mea snblevarit dicere 
vix possnm. insigniter porro de me meriti snnt Segofredns 
Meklerns, vir hnmanissimns, qni rogantem me de lectioni- 
bus codicis Vindobonensis gr. nr. 1 06 officiosissime non semel 
edocnit; Fridericns Eenyon, artis palaeographicae inter 
pancos peritissimns existimator^ qni benigne mihi codicis 
Arnndeliani gr. nr. 531 transmisit lectiones; Montagne 
James, celeberrimns mnsei Cantabrigiensis praefectnsi qni in 
nsnm menm plnrimos codicis Cantabrigiensis gr. B. 9. 18, 19 
locos inspexit; Drernpins mens, qni permnltas codicis Mona^ 
censis gr. nr. 159 scriptnras mecnm commnnicavit; Hierony- 
mns VitellinSi qni mihi aliqnot lectiones cod. Lanr. LXIX 



Digitized by 



Google 



Praefotio. 77 

28 comiter largitas est; Joannes Graeven, qui me de locis 
qnibnsdam cod. Urb. gr. 109 certiorem feeit; postremo insigni 
sibi me devinxere benignitate Henricus Omont, biblio- 
thecae Parisinae antistes, neo non Maximilianas Dyoräk, 
principis a Lobkowitz strennns bibliothecarias. qnibos Om- 
nibus viris humanissimis pro singnlaribus in me meritis gratias 
hoc loco persolvere liceat quam amplissimas. denique ingra- 
tissimus essem, nisi etiam viris summatibus qui Albrechti, 
professoris in alma Universitate Lipsiensi olim inlustrissimi, 
legatnm dispensant, laudes gratesque qua par est agerem re- 
yerentia, 

Plagnlarum corrigendarnm laborem mecum sustinere voluit 
Ricard US Schulze, gymnasii Budissini professor, praeceptor 
carissimus, veteribus novum benigne adiciens beneficium. 



Digitized by 



Google 



Godicnm Laertianorum deseriptio. 

Priusquam exponamus qaae ratio inter libros mann exara- 
tos Laertii Diogenis De vüü placüisque clarorum philosopharum 
scriptionis intercedat, forsitan condacat Codices Laertianos qoi- 
camqne hucnsque innotaere observatis temporibns dinamerare 
eornmqae habitum speciemque praecise adambrare. qna ra- 
tione id dumtaxat vitatar quod mihi semper permolestom 
visani est ne ipsa de libroram memoria disqaisitio descrip- 
tionibns identidem interrnmpatnr. 

Libroram Laertii qai ad aetatem nostram pervenerant — 
sunt autem, nt hoc statim dicam, ad nnum omnes minascula 
q. Y. litteratara conscripti — nnllns ultra saecnlum Xu 
ascendit; ad hoc antem pertinet Yetnstissimas eoram 

I) Codex Barbonieus gr. III B 29 (nr. 353 in Gjriiii 
catalogo, nobis B). caias codicis antiqaa sedes erat bibliotheca 
Farnesina a Capo di Monte nnde hoc nostro saecnlo in biblio- 
thecam transportatus est Barbonicam quam hodie bibliothecam 
Masei nationalis vocare malant. membranacens est codex 
formaque quartanaria. paginae fere sant vicenam senum 
versäum, versus circiter qnadragenarum temarum litterarnm. 
continet foL 1'— 246' Laertii Diogenis opus, foL 246^—247^ 
alia manu exaratum atque Laertinm indicem illum Plntar- 
cheorum scriptornm quem qui fabricatus est a filio Plutarchi con- 
cinnatum pingui artificio simulavit (cf. C. Wachsmuthium PhüoL 
vol. XIX pg. 577 proxx. et Dielsii Doxogr. pg. 27). initio 
autem Laertiana scriptio mntila est, si quidem inscriptioDe 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Laertiana. 79 

caret et a libri I § 4 extrema (g>doaoq)lag' ^g) incipit: nimi- 
rnm codicis primnm foliam vel prima folia abscissa sant snb- 
soriptio in calce libri X (fol. 246' med.) exstat haec: 
AAGPTfoY AlorÖNOYC <^IAOC6(t>nN BlflN KAI AOP- 
MATfiN CYNArnrHC (sie) TftN GIG T eniKOYPOC. 
consimiliter sabscriptnm est libro YIII (foL 190^) et IX (fol. 
214''). codex partim est rescriptas (cf. in primis fol. VU et IX) 
faitque prima scriptnra ipsa qnoqne minnscula. librarins autem 
Laertii sat diligenter mnnere sno fnnctns est, cum litterae 
nitide et aeqnabiliter pietae sint. compendia inyeniuntar paaca; 
coDstanter fere voces av^QWTtog, d-eog, q>rjal, q)aal compendiose 
Bcribantnr, interdum etiam articali. nomina propria plerumqae 
lineola snpra ducta ornata snnt. abi res memorabiles nar- 
rantnr, librarins band rare in margine posnit sigillnm arj (quo de 
cf. Gntßchmid Neue Heidelb. Jb. I pg. 230). primam cuinsqne 
capitis litteram vel vocem rnbricatori explendam reliqait nee 
vero hie omissa addidit, sed corrector prior pigmento nsns 
snbnigro. interpnnctio neque constanter adhibita est neqae 
usqneqnaqne recte; persaepe pnnctnm snpra lineam conlocatnm 
enuntiationem terminatam esse significat; hie illic etiam intra 
enuntiata ad membra eornm distingnenda comma positnm est. 
quod ad orthographiam attinet, dici vix potest qnam spissi 
sint errores per itacismnm procreati: qnippe commiscentnr 
mira qnadam obstinatione t et bl, iQtr], tj et et, v et t, e et at 
et quae snnt similia adeo nt dnbinm mihi videatnr esse, 
exstetne alter codex tam foede qnovis itacismi genere in- 
quinatns. i mntnm a librario ant omittitnr ant pari magni- 
tndine litterae ad qnam pertinet adscribitnr ant minnta forma 
snbnectitnr. v paragogici ponendi nnlla ratio est: et adicitnr 
ante consonantes et omittitnr ante vocales. de prosodia deniqne 
hocnnnm commonnerim: retinere saepe nnmero enclitica tam 
monosyllaba qnam bisyllaba accentnm snnm nbi nos enm ant 
in Yocem praecedentem transferre ant omnino snpprimere con- 
snevimns (e. gr. I 22 drjfioKQcTog q)aai'^ I 25 Ttlelaxov q>r]Ol'j 
I 83 öh (p7ia\. ad rem cf. Schneiden Callimacheorum yol. I 
pg. XIV sqq.). 



Digitized by 



Goo^^ 



80 Edganu Martini. 

Menda scriptarae paneiseima ipse librarins inter scribendiiiii 
correxity plarima snstnlit eorreotor aliquis saecali XIV (B^> qni 
nti solet atramento panllo obscnriore quam librarius. ac nmlta 
qaidem ille emendavit vitiosis litteris sealpello erasis, malta 
ilico correxit maximam aotem caram impertiyit cam ita- 
cismis elaendis tum interpunctioni emendandae: quo in stadio 
tarnen plas semel lapsns est pnncta bina in fine maionim 
coloram conlocata ad enm reyertantur. sedolo lacunaa a 11- 
brario relictas sapplevit, rariBsime hiatam reliqait apertom 
(e. gr. I. y 60)'). abicamqne antem in contexta scriptoris ant 
epistalae ant versus ant testamenta legantnr, in margine ad- 
pinxit Signum g. raro adscripsit sigillum aij. mnltae deniqne 
Dotnlae qnibus ea quae narrantnr strictim indicantur ab eo 
profectae sunt, praeeipne illae quae per librum tertium di- 
spersae inyeniuntur. 

Tertia manus (B^j cuius atramenti color limpidissimus 
est rarissime comparet correxit perpauca in margine libri; 
fol. LXYII adscripsit vocabula ^eog, idiai, neQi aya&wp xai 
xaxc5y. ceteroqui, ni egregie fallor, nisi in libris lÜ— Vnnlla 
eins deprehenduntur vestigia. 

Postremo commemorem maximas in codice Burbonico 
turbas progenitas esse oscitantia bibliopegi: de quibns corate 
rettulit Erwinus Bohdeus in progr. Nietzschei quod inscribitur 
Beiträge s. Quellenk. u. Kritik d, Laert. Diog. (Basil. 1870j 
pg. 17 sqq. 

Saeculo XIII tres libri adsignandi sunt quorum anti- 
quissimus est 

II) Codex Yatlcanus gr. nr. 1303 (V) qui priusquam 
Vaticanae bibliothecae insereretur, Fulvii Ursini (1529—1600) 
erat bombycinus est formaque maxima. in quo perscribendo 
complures manus elaboraverunt continet autem fol. 1' — 82^ 
Laertii Diogenis opus inde a 1. I 1 usque ad 1. YI 66; fol. 
83'— 140' med, Theophr. Exe. phys.\ fol. 140^ med. — 148^ 

1) Scilicet propriam erat librarii codicis Borbonici qootienscamqae 
quae in exemplo quo utebatur erant legere neqoiyerat, spatium maias 
minasve litteris vacaum relinqaere. 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta LaertiaDa. 81 

med. [Aristotelis] De Xenoph. Oorg. Zen.] fol. 148^ med. — 165^ 
[Aristotelis] Auscult. mtrab. qnae omnia nun 8 conscripsit libra- 
rins cnias paginae rersnam Bant 33, versus 47 — 52 litterarnm. alia 
manag exaravit fol. 169' — 192^ Homeri Odysseae 1. 1— VI; tertia 
qaaedam fol. 195^—202^ Marcellini Vitam l'Aucydtdü; Dionysii 
Hai libr. De propr. Thuc.\ qnarta denique fol. 203^—218^ [Ale- 
xandri] Aphrod. libr. De mixtione, primam libri Yaticani partem 
(fol. 1'—- 165^) saecnlo XIII ortam esse iure bomines docti adse- 
verant. fnisse Laertii scriptionem olim integriorem casnque 
nescio qao in fine mntilatam esse extremae paginae babitu 
adfatim comprobatar: rite enim illa expleta post nltimam^ 
Yocem oveidi^ofAsvog neqae nllam habet interpnnctionem neqae 
lacanae significationem neqae sabseriptionem : unde clare 
elacet librarinm non hoc loco snbstitisse. etiam principio liber 
Vaticanas satis male habet, cam primam foliam adeo misere 
detritam laceramqne sit at paaca tantam in eo dignosci qaeant. 

inscriptione hac ornatam est fol. 1': AAGPTIOY AIOFG- 

NOYC BinN KAI rNflMflN TflN ^N <t)IAOCO(|)fA dV- 

AOKIMHCANTnN KaI TAN ^N GKACTH AIPGCei 

ÄPeCANTflN TßN eiC AGKA TO nPfiTON. confectus 
est liber Vaticanas summa cum adcaratione scripturaque eins 
elegantissima est. compendiis fere caret, praeterquam quod 
vocabula avd'Qtonog^ oigavog, &€6g, q>r}al, (paal alia similia 
compendiis notissimis exprimnntar. itacismi quamquam non 
desant, tamen textum non nimis foedant. v paragogicum ante 
vocales constanter, frequentissime etiam ante consonantes addi 
seiet de quo asu y. Blassii praef. ed. III orat. Hyperidis pg. 
XIV. i mutum rarissime obviam fit; ubi invenitur, sabscrip- 
tarn est. qaantam ad interpnnctionem pertinet, librarias ati 
adsolet 1) commate ad breviora orationis membra discemenda; 

2) puncto sublato (*) ad maiorum colorum finem significandum; 

3) binis punctis addita lineola (:— ) in calce capitum; 4) in- 
terrogandi signo (e. gr. fol. 60' y. 27). prosodia simillima est 
codicis Bnrbonici. 

Nameras correctionum ipsius librarii perexiguns est: neqne 

UipiigQr Sindian. XIX. ^ 



Digitized by 



Google 



82 Edgarns Martini. 

mnlto freqaentiores eae Bont qnas altera mairns (V^) atramento 
usa paallo pallidiore quam librarios confecit robricator qni 
initia capitnm belle et splendide pinxit daas treaye correctoras 
margini adsperait 

III) Codex Lanrentlanaa gr. plnt. LXIX nr. 13 (L).') 
membranaeens est formaqoe qnarta. paginae binaram colam- 
naram^ colomnae tricenam singolorQm Tereanm, veraas cir- 
citer tricenarom litteraram sunt continet fol. 1 fragmentnm 
alicaias Triodii (cf. Krambaoheri Qesch. d. byg. Lüt.^ pg. 686 sqq.) 
qaod titolnm habet: zQiwäiop ovv &ew %TJg aylag teaca^axo- 
ar^g afxofievov aito vrjg xvQiccKijg %ov veXtivov xal tov (pagi- 
aalov fiixQ^ ^^^^ ^^^ aylwy navrwv. succedit Laertiaa Dio- 
genes fol. 2'— 137^ med. agmen clandit Gleomedis Tkeon'a 
cyclica corporum caelesttum fol. 137^ med. — 164'. liber ab 
initio Laertianae scriptionis nsqne ad finem librornm Cleomedis 
ab ono librario perscriptns est exceptis qoibasdam schedis 
mann saecoli XVI — non nt volgo perbibent XV — exaratis 
(fol. 9—19 et 38 in Laertio, fol. 161—164 in Cleomede).*) 
inscriptionem primitas in fronte Laertins gerebat hano: 
^aegrlov dioyivovg ßlwv xai yvcjfioiv %ö)v iv q}tXoaoq>ia 

\) Dispatavemnt de hoc libro Gobetos editionis Laertii Diog. pg. II; 
ZiegleruB in diss. De vita et seriptis Cieomedis (t878) pg. 26 sqq.; Usenenu 
Epicurearum pg. XII et XIIL 

2) Haie recenti manui etiam ultima cod. Laor. gr. plat. YII nr. 15 
folia debentur. amplam autem illam lacunam quae invenitor eztremo 1. 1 
Laertii et initio 1. II iam in libri Laurentiani exemplari exstitisie certo con- 
vinci potest desinit enim fol. 8^ in verbis di oix iyivovTo ifi" (»« 1. 1 65); 
secuntur XI folia novicia quorum primum incipit a verbis noöwv Uetai- 
axQüLX(p im&ioB^ai xvQawlöiy ultimum terminatur vocibus yiveaiv r^v rot; 
(-S 1. 1 65 — II 17). folium 20 rnrsus vetus est: neque ?ero incipit a verbis 
digo^ nkffSiv xtk. quibus fol. 19^ extrema vocabula rite continuantur, 
sed prima in folio habet verba noön^v neioiaxQaxi^ ini^ia&ai xvQawlSt 
— ifiagxvgd/iTjv (-» 1. 1 65); quae verba nullo spatio intermiaso nollave 
interpuDCtione posita ezcipiuntur vocabulls dipoQ nX^^iv . xijv xxk, (« I1 17): 
unde efficitur cogiturque priorem librarium ne sensisse qoidem post vocem 
ifjtaQxvQctfitjv quidquam deesse. quod si animadvertisset, dubitari nequit 
quin aliquo modo hiatum exstare indicaturus fuerit. res primo obtntu 
mira facile explicari potest, dum modo excmplum codids Laurentiani unios 
vel plurium quaternionum defectu laborasse statuamus. 



Digitized by 



Google 



Analecta LaertiaDa. 83 

€vdo7Ufif]üavTa}v xal %wv hiaaxTi algioei aQsodvztav twv elg 
äixa %6 nQiSzoy. quam corrector in hnnc modam commotavit: 
^. ö. ßt[oi] xal yv(ü^[ai] (sie) ti3v h q>. ei. xal r. I. ai^. a- 
Qaa[x6]vTiav wv elg dixa to ftQiSzov. sabscriptio nalla. re- 
scriptom esse codicem qai paallo acrias intnitas erit, facili 
negotio dispexerit scriptnra aatem vetus — et ipsa minnscnli 
generis — grandis et elegans erat omnesqne saecnli X notas 
referre Tidetnr. litteras ex lineis pependisse adhac bene 
dignosci potest scripta erant olim in membrana Plntarebi 
opuscola moralia. alterins librarii scriptnra etsi prioris minime 
aeqaiparat artificinm, tarnen satis plana et aeqnabilis est 
qnam qni panllo attentins consideraverit, falsam esse sententiam 
eornm qni codicem Lanrentiannm saecnlo XII exaratnm esse 
censeant facile sibi persnadebit continet enim illa band panca 
qnae a saecnli dnodecimi consnetndine plane abhorreant se- 
rinsqne tempns commonstrent hnc facit Areqnens compendiornm 
(^ (sicl) pro og et ^ pro vai nsns^ hnc mos ille coninngendi 
accentns cnm spiritibns qni vereor nt ante saecnlnm XIII in- 
yalnerit (cf. Gkirdtbanseni Griech. Falaeogr. pg. 286 sqq.)* 
me iudice Laertii Cleomedisqne textns medio sc. XIII scriptns 
est. compendia adhibentnr freqnentins qnam in codicibns B 
et y ; praeterea librarius extremas verbornm syllabas omittere 
' amat (e. gr. I 4 diaxcafi^a [s. 1. m. 2 add. ai]\ l b ixelv [s. 1. 
m. 2. add. oig]). nomina propria saepins nti in codice B li- 
neola snprapicta notantnr. itacismi sordibns codex Lanren- 
tianns modice tnrpatns est v i(pBXxva%ix6v sine ullo consilio 
positnm est. i mntnm nbi reqniritnr plemmqne abest; si 
qnando adest, adscriptnm est (cf. 1. V 58 Tcii — dax^svXlia [sie!]). 
de prosodia atqne interpnnctione deniqne idem valet quod de 
codice Yaticano 1302. 

Correctnrarum antem qnibns über Lanrentianns scatet 
admodnm pancae ad ipsnm librarinm redennt, cnm plnrimae 
correctori (L^) saecnli nt opinor XIV debeantnr qni admirabili 
qnadam pertinaciacnm graviora qnae commiserat librarius menda 
elnit tum innnmeros maiores minores orationis hiatus ope alins 
libri explevit. rubricatoris mnnere videtur librarius functns esse. 

6* 



Digitized by 



Google 



84 Edgarus Martini. 

Postremo ad saecnlnm XIII pertinet: 

IV) Codex Parlsinos gr. nr. 1759 (P)'). qai cQm per 
breye temporis spatium in snpellectile loannis Argyropsli 
(1416—1486), lani Lascaris (1444—1534), Ridolfii cardinalis 
faissety regnante Henrico IV in bibliothecam regiam Pariaiensem 
inyectns est bombycinns est formaqne qnartanaria. paginae 
snnt versäum 22—30, versus litterarnm 38—44. complectitar 
is codex unnm Laertinm Diogenem foliis 251 (in caice libriYII 
folia 174^ 175 176' vacna relieta sant). praefixnm antem est 
folinm littera A insignitnm quod diversis manibas saecali XV 
et XVI perscriptum est atque fol. A' baec Graeca exhibet: 

^XXoi fih akkoi T(Sv nakai ßaatXitDV' 

xoTtovg TtQOTjirQiTtriaav eig %a(pr>v ^ivovg* 

ky(b di ßaaUeiog noQfpiqag yovog 

eXatifii tifißov kv fxiau) y^g ißdofxov' 
5 xal aaßßaxltjüü %ovg afierQlrovg novovg 

ovg kv iiotxctig ^oreywv (sie) ovg hcaQTiQOVv' 

aq)' ov yag ßaaiXia d-eog xhLktjxal fi€, 

ov yoQ Tig elöev ^gefxovv ifiov 56qv 

xal ^aQTVQovai xovxo oxv&ai aal Tcigaai 
10 ovv olg iafia^X^ aßaaTy6[g]ißi,Q agatp: 

xvdy(p (sie) irt^ aQyvQoevti, an evtpQrjXfao (sie) ^(oaif (sie) 

TteQoldog hi yaltig arekevTlTW inl ^gya» 

Kivj^aag öTQaTirjv Tod' iovXiavog ekaxB (sie) cr^^ 

afiq)OTiQwv %^ ayad-og ßaaikevg KQoreqog t' aixf^titrfi 

1) De codicibas Parisinia Laertii egit M. Bonnetus Mus. Rhen. vol. 
XXXn (1877) pg. 578 sqq. 

Adnotatio eritlea. ▼. 1—10 unde eampti sint me fugit quo vero 
pertineant non difficile est ad definiendam. quippe qui t. 3 menioiatar 
BasiiiuB, neminem alium esse nisi Basilium II Byzantinonim impentorea 
(t 1025) Yictoriarum enumeratio ▼?. 9 et 10 proposita satis argnit (cf. 
Andlaw Die byz. Kaiser [1865] pg. 248 prox.). scatent cetemm ist! venös 
mendls scriptnrae, qaae tarnen singillatim indicare ab hoius libelli conalio 
alienum est. satis habeo paucas certas emendationes attulisse: 2 n{iw^ 
TQsmaav D(ielsia8) | 4 2artjfu optimeEnimbachenui (per litteras), £iceiful>\ 
5 dfJLSZ^TOvq D 1 6 iaxcyov D 7 xexXtixe D | 10 kßaayÖQ JA(KCÜsd)1ßn9 
M |y. 1 1 — 14 epigramma exhibetar notissimum monnmento laliani inscriptsn: 
qaod purgatam vitiis tenes Zonar. 1. Xni 13, 24 pg. 68 editionis B.-W. I 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 85 

15 tovt' fet ßiaaaglwv ^(oy ijwaa mo^arv (sie) aijfAa 
ftvev^a di (pev^eljai tcqoq &edv a&avarov: 
tarn Latina haec: Laertms Diogenes de vitis philosophorum. 
fol. A^ index legitar philosophornm qnorum yitae a Laertio 
enarrantar conscriptas mann Lascaris. habet antem hanc 
formam: 

Ttlva^ Tr;g ßlßXov. 
XqbqtIov dioyivovg ßloi xov aov d'aXrjg' ookiov' xlXoiV 
ftlrroKog' nXsoßovlog' nsQlavÖQog' avdxoQöig' fAvacJv* iTti- 
fiBvldrig* q>eQexvÖ7ig: %ov ßov' ava^i^avdqog' ava^ifiivrig' ava- 
^ayoQag' agx^Xaog' auiXQaTTjg' ^evoqxav alaxlvrjg' aglarcrtTCog' 
&€6ö(ogog' (palimv* evxleiörjg' arllrccov' tcqItwv' alfnov' ykav- 
xioy' aifdfilag' nißijg' fi€viör]fiog: rov yov.^XaTwv: %ov dov 
anevoiTCnog' ^svoxQccTrjg' noXi^wv xQajrjg' nqavrwQ' aQxeal- 
Xaog' ßlcjv* Xmwdrig' xagveddrjg' aqtöTO'viXrig (sed statim in- 
dnctas)' xXaixo^axogi rov €<'v' aQiaroriXrjg' d'e6q>QaGTog' avQa- 
Twv' XvxtJv' drjfÄTiTQiog' '^QoxXeldifjg: rov ^<^' avTiad'ivf]g' 
fiovi^iog* ovrjalxQitog' Ttgavrjg' firjTgoxXrjg' iTtvtaQxicc' fiiviTt- 
Ttog' fAevidrjfxog: tov gov- ^'qywv' xXeav&tjg' xQ^^^^^og (post 
hoc nomen linea dncta est spatii versus dimidii): vov riov 
nv^ayoQag' ifinedoxXijg' inlxagiiog' ap;^/Tcrs (sie) ' dhLfjiaLmv' 
%7t7iaaog' (piXoXaog' evdo^og: tov -9^^^* 'qgdxXeirog' ^oq)dvi]g 
(sie)' n:aQfieyidrjg' fiiXiaoog' ^i^vwv' XevxiTtnog' drjfioxQiTog' 
TtQUßtayoQag' dioyiytjg* avd^agxog' tcvqqcjv tLixuiv: tov lov 
iTtUovQog: 

xa\ TtXiov ovdiv 
tum eodem atramento 

^o, N^ 15. H8a(?)9» 
de compendio ^<^ (» Lascaris) vide Bonnetnm L 1. pg. 578 not. 1. 
Seqnitnr folio 1' et 1^ lacnpletior nominnm latercnlns a 
librario prioris partis codieis Parisini (cf. infra pg. 87) satis 



Yersibas 15 et 16 quid faciam, nescio. v. 15 Bijaoaglcav reponendnm 
esse io aprico Tidetur esse, atrum autem cardinalis ille celeberrimas in- 
tellegendas sit necne diiadicare non audeo, cam testante mihi Erum- 
bachero Bessarionis nomen Byzantinis temporibus non nimis ranim sit. 
pro ^wv restituendom gcJv. 



Digitized by 



Google 



86 EdgaruB Murtini. 

compendiose ezaratOB; ralde antem sita corruptas est atqne 
detritns ntpote primnm reteris yolaminis foliam^). 

fol. 1' Aaeqtlov dioyivovg ßloi xal yvcifiai vwv kv 
(p[ckoa]6q)oig evdaüifurjaaytfov xal t(Sv hcaart] [alQice]i aQCü- 
xoyTCJv h kmtTOfjtu} cvyctytoyfj (sie). dn^iQrjtai to ovyyQafifia 
elg ßlßkovg dina: ixaarov ßißXlov ra TCQoawTta: 

a iv z(i ä d'ak^g' aolwv' x^/Awy* Ttlrraxog' [ß]l[a]g' xA«o- 
ßovXog' TtBQlavÖQog' avaxccQffig' fxvaiov ^7Cifi€vl]drjg' 
q>^Q€Kvirig'] 
ß iv TtS ß aya^ifiavdqog' ava^ifiivr^g ' ava^ayoqag' a^i- 
Xaog\ aamQanfjg' ^Bvoq)(av* ol[axlvrig,\ a[Q\la%{i7Zfcog''\ 
d'BoSwQog* q)aldwv' evnXeldrjg' arUntay' y^lrtov of/juct/y] 
yXavxog (sie)' atiifilag' xißrjg' fieyidr]fiog' 
y h Tu) y TtXoLTwy' 

d iy TCJ d aTtevOLTCTCog' ?eyo[x^cfTijg*] x^ctrijs" x^avirai^' 

aQx[BalXaog'] ßL[(x}y'\ laTivdrjg' xaQy€[aSr]g'] xi,[€ir6fiax^'] 

€ h Tu* € aQiajoTyirig.'] ^[€6q>Q]a[aTog'] IvKory' örnnqxQiog' 

\riQa%Xei5rig'] 
fol. 1^ 

[l]v TcJ g* äyTiod-iyrjg' dioyiyrjg* fioyifiog' oyrjaixgiTog' 

xQ[dTrj]g' fxrjTQOxlijg* %7t7taQxog (sie)" ^iyinnog' fieyi- 

dr]fÄog'_ 

h rd) K ^r^ycDy' xleay&Tjg' xQvaiTtTtog' ^'qycjy %aQaetg' 

d[i]oyiyrjg' aTtokXodcjQog* ßorj&og' lÄyrjaaQxi^^S' f^y^jca- 

yoQag' viarwg' ßaaiXeldtjg' dagdayog' aytlTtccvQog' r^Qo- 

xXBidrjg* aojaiyiytjg' Ttayalriog' xarwy* Ttooeidwyiog' 

a&[r}]y6[da}Qog'] aS^yoöcjgog aXXog' ay%l7ta%Qog^ agiog 

(sie)' xogyovvog' 

[ey TCü] rj Ttvd-ayoqag' iimeöoycX^g' eTvLxaQfiog' {aqxvY 

rag' a[Ä]x/ia/ü>y " irtTtaaog' q)iX6Xaog' evdo^og' 

h T(S 3 TiQaxXeLxog' ^€yoq)dyr]g' TcaQ^eyldtjg* fiiXiaaog' 

^7]vo)y' XevuiTtTtog' drjfxoTiQirog' TtQCjrayoQag' [di]oyiv7]g' 

ayd^agxog' ^vgqwy' ilfKoy' 

[Iv TcO] 7 i7cUovQog: 

1) In cxbibendo hoc latercnlo eam secutas sam rationem at eyanidas 
litteras uncis circamBaepirem. 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 87 

A folio 2' ipse Laertii contextns incipit qui hano in fronte 
gerit inscriptionem: AaBQtlov dioyivovg ßloi xal yvwiiat Ti5v 
iv €piXoüoqfla eidoxifirjGavrwv xal %wv ixaattj algiaei aQeaycov- 
%€ayz — 

Scriptns est Laertii über daabns manibns: qnarnm priori 
(P») debentur fol. l'-95', alteri (P*») fol. 95^—251^ cuius 
Bcriptnra com litterarnm daotibns tum panllo clariore atra- 
menti colore a priore differt. 

Snbscriptnm est libro Parisino: 

jiaBQtlov dioyivovQ 

(piXoa6(p(üv ßlwv xal doyiianov 

avvaywyrjg twv elg Sixa knixovQogi' 

InUovQog ):( 

in inferiore margine fol. 25r legitnr: 

'IWQVVOV TOV OQyvQOTtoloV. 

Scriptnra ntriusque librarü adcnrata est atque proprietates 
saecnli XIII Incnlenter prae se fert. compendia sat frequentia 
snnt: in primis syllabae extremae verbomm compendiose Bcribi 
Bolent praeterea constanter abbreviantnr q>aal, q)rjal, aal, 
TtBQly TtQogj riiiiqa {tjfl), ^hog ( (^), oigavog, av&Qwnog^ &e6g 
cetera similia. accentas cam spiritibas non coninngnntur. 
spiritnB asper modo hanc formam habet l-, modo banc\ ita- 
cismi non nimis freqnentes. v mntnm plernmque omittitnr; 
Ternm 68t etiam nbi adscribatnr ant snbscribatnr. alter librarias 
i semper fere missam fecit v ig)€lxvaTi'K6v satis constanter 
ante Tocales ponitnr, ante consonantes omittitnr. ad minora 
orationis membra distingnenda nterqne scriba comma nsnrpare 
solety ad maiora librarins prior puncto snpra lineam con- 
locato ntitnr, cam alter bina pnncta (:) praeferat in fine 
capitnm invenimus saepennmero Signum : — . interrogandi 
Signum prior scriba saepias adhibuit (e. gr. fol. 40' v. 11 ; fol. 
53^ V. 13 et 15). porro obelis in margine positis (— et -4-) 
qnibus similes in continno lineae respondent gravins interstitium 
band raro denotatur. versus diplis margini adscriptis signi- 
ficantur. eeterum ad interpunctionem efficiendam praeter 



Digitized by 



Google 



88 Edgarus MartinL 

librarios aniversi fere contnlere correctores. prosodia eadem 
ineonstantia exacta est atqne in codicibaB BVL* 

Correetionibas additamentisque diversis manibus patratig 
über Parisinns adflnit et abnndat non nnlla qaidem ipsi librarü, 
prior in anteriore eodicis parte, alter in posteriore, et emen* 
davere et adnotavere ; mnlto vero crebriores correetiones nota- 
laeqae sunt a sex correetornm manibus profectae qaanim tarnen 
distinctio band raro magnis difficnltatibas obnoxia est. vetQ- 
stissimns antem corrector 1) P^ eaias pigmentnm habet colorem 
fascum cninsqne litterae mediocri magnitndine sunt correxit 
mnlta erasa priore leetione; bic illic etiam omissas sive Yoces 
sive litteras in contextnm scriptoris inserait praeterea si qoid 
Video ad enm revocanda est nota illa qnae fol. 112'^ (s=si.VIio.) 
reperitnr in inferiore margine: avriad-iyrjg TtQwrog ^qiüaxo 
Tov oQiOfiov eintjy oQiafiog eari loyog o ro %l tjv elvai drjlcDf. 
seqaitnr 2) P^ cnins atramenti color etiam magis fnsens est 
litterae paallo crassiores sunt quam manns P^. mnlta ille in 
litnra correxit; non nnnqaam sna snprascripsit, rarissime in 
margine posait. longo plnrima vero mntavit 3) P^ qni pig- 
mento usus est flavo, litteratura pnsilla. is maxima diligentia 
totam librum a capite ad calcem retractavit nt vix nlla sit 
pagella qnae non eins operam attestetnr. addicendnm enm 
esse saecnlo XY, enm P^ et P^ ad saeenlam XIV pertineant, 
scriptnra adfatim doeet intemoscantnr antem eins correctnrae 
facillime a ceteris eo qnod accentns enm spiritibns oopalare 
adsolet. praeter correetiones antem ad enm redire pnto ple- 
nas libromm inscriptiones atqne notnlas argumentum tracta- 
tum declarantes (praecipue libri tertii). rara sunt vestigia 
correctoris 4) P^ cuius tinctura cannm habet colorem, lit- 
terae minntae sunt; adsignandus et ipse saeculo XY. iiacil- 
lime etiam a reliquis distinguuntur emendationes correctoris 
5) P^ qnae cano atramento arduaque et ineleganti scriptnra 
exaratae sunt, postremo commemoranda est manus 6) P'' modo 
cano modo rubre pigmento usa. litterae eins magnae et craasae 
sunt, marginem futtilibus notis implevit; interdum etiam glosaas 
adscripsit: velut ad I 88 kq>6diov: ijyovv jQog>ijv. uno dno- 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 89 

bnsve locis contextnm scriptoris correxit. ceteroquin diversa 
Don est ab ea manu quae in fol. A' Graecos versus conscripsit; 
attribuerim P' perinde ao P^ saecolo XVI. 

Saecnlo XI V item tres libri impertiendi sunt, atqne initio 
quidem hains saeouli exaratns est 

V) Codex Parisinas gr. nr. 1758 (Q) olim Fonteblan- 
densis regis Francisci I'). chartacens est formaqne qnarta. 
paginae versnnm sunt 29 — 36, versus litterarnm 42 — 45. con- 
tinet foL 1' — 3^ nescio quod frustulum Graecum, subseqaitur 
integrum Laertii Diogenis opus fol. 4^—203'. cni conficiendo 
tres iibrarii operam dedere. scripsit autem primus fol. 4'— 59^^ 
fol. 116'— 131^ fol. 146'— 203'; secundus fol. 60'— 115^; tertius 
fol. 132' — 144^ (folinm 145 vacuum). titnlus Laertii operi prae- 
fizus est hie (fol. 4'): Aaeq^lov dioyivovg ßloi %al yvw^at twv 
Iv g>iXoaoq)la evöoxifirjaavtu^v xal xwv ixdaTrj algiaec agea- 
nLOvxwv T(Sv eig 1 %6 nQWtov, 

Scriptura codicis totins satis curata est. i mutum snb- 
scribitur adseribitur omittitur. v paragogicum nnllo consilio 
positum est 

Praeter ipsorum librariorum correctiones dum describunt 
factas exstant ab aliis duabus manibus adiectae neque multae 
iUae neque magno opere notabiles. alter autem correetor (Q^) 
pigmento usus est magis fnsco quam Iibrarii, alter (Q^) palli- 
diore. rubricatoris provinciam librarius primus administravit 
qni bac*occasione oblata quaedam menda sustulit. 

Paullo post librnm Q exortus videtur 

VI) Codex Yatlcanas gr* nr. 140 (W). bombyeinus est 
formaque oetava. versus in una quaque pagina sunt 31, lit- 
terae in uno quoque versu circiter 43. complectitur fol. 1' — 
175a' (nam fol. 175 bis numeratnm est) Laertii Diogenis con- 
textum cum praemisso indice vitarum ; fol. 175b' — 231'Pbilo- 
8trati Vitas sophistarum\ fol. 232' — 259' Eunapii Vitas sophi' 
starum; fol. 260' -272' Philostrati epistulas; fol. 273^—288^ 
Älcipbronis epistulas. omnia unus librarius perscripsit. 



1) cf. Bonnetum 1. 1. pg. 579. 



Digitized by 



Google 



90 Edgarns Martini. 

loscribitar fol. 1': ^aegrlov dioyivovg ßloi xal yvta/iai 
vwv h qiiloü6q>oLg evdoxifir^aavruiy xal tcSv ixaarri aiqiüu 
aQBüxovxiov Iv irtitofÄM ovvaytjyfj (sie)' drqQrixai to avyyQafifia 
elg ßlßXovg öixa. ioBeqüitur brevis ille nominam index qai 
in fol. A^ codicis P legitar. fol. 2' ipsnm qaoqne inscriptione 
ornatnm est: AaeQtlov dioyhovg ßloi xal yvcufiai töJv h fpiXo- 
Goq)La evdoxifirjaavTCJv xal riov ixiarrj algiaei aQBOxovtwv. 
fol. 175a' snbscriptnm est (paene evanida seriptnra): Aae^xiov 
dioyivovg ßlwv xal doyfiaTiüv avvay(oyri[g riov] elg dixa [l/r/- 
xavQog]. 

Seriptnra codieis W sane quam nitida diligensqae est. 
dolendum hoc solnm qnod librarins atramentnm nsnrpaTit 
flayissimnm : nnde factum est nt seriptnra mnltis snbinde loeis 
ant prorsns evaneseeret (nt statim fol. 2) ant saltem lectn 
difficillima evaderet. cni ineommodo mederi stndnit is qni 
pigmento panllo obsenriore veteres litterarnm dnetns redinte- 
grare conatns est (W^). neqne vero nsqnequaqne ei contigit 
nt quae librarins dederat adseqneretnr. v itpeXxvarixov libra- 
rins ante vocales tantnm non semper, saepe etiam ante con- 
sonantes adhibnit. i mnti nnllns nsns est. 

Gorrexit librarins pancissima. neqne crebrae eae snnt 
correctiones qnas recentissima manns saecnli XVI (W) Inteo 
scripsit atramento. 

Exenntis saecnli XIV, qnatenns a priore librario scriptns 
est, videtnr esse 

VID Codex Barberinus gr. nr. 275 (F). cbartacens est 
formaqne octava. exhibet nnnm Laertinm Diogenem dnabns 
manibns exaratum. quamm priori (F*) et ei vetnstiori (saec 
XIV) debentnr fol. Ib'— 88^ (— 1. 1, 1— HI, 60 in. Tijg sßdofirfi 
vjovvxai l7t7tiai\ posteriori (F^) quae notas refert saec. XVI 
fol. 89'— 284^ (1. III 60 in. iTticiai ovo — 1. X extr.). illa in 
una qnaqne pagina versus scripsit 25, quornm quisqne litteras 
34—37 continety haec confecit paginas item 25 versunm, sed 
versus circiter 43 litterarnm. fol. 1 bis numeratnm est. prostat 
fol. la' «* "^ index brevis prosopon Laertianorum scilicet ad ipsum 
codicem Barberinum exactus rubroqne pigmento pictns: quem 



Digitized by 



Google 



Analdcta Lftertlana. 91 

qni fecit tarnen alienns est a rnbricatoribns libri ntpote qni 
alio colore aliaqne ntantar litteratara. fol. Ib' insoriptnm est: 
^aeQTlov Sioyivovg ßlwv Tcal yvtafiwv taiv iv (piXoao(pla evdoKi- 
fxrjaavzwv %al tcSv iv hiaartj algiaei ageoavTCov viHv dg dixa 
To a. in qao titnlo corrector tertias immatavit ßliav in ßloi, 
yvoifdöjv in yvüfiaiy aQeaavrwv in aQeaxovrwv. in calce libri 
haec snbscriptio mihi qaidem inextricabilis reperitnr: 

.IT. ^ .^ 
.Ph (?). 

Librarins prioris partis v paragogienm ante consonantes lit- 
teras omittere solet, raro ante vocales. i avexqxjivi^Tov fere deest 

Praeter librarioram manns tres aliae adparent: I) F^ 
atramento nsa flavissimo malta vocabnla snbdactis lineis or- 
nayit complevitqne codicis marginem (maxime in libro I) inn- 
tilibns adnotatinncnlis argnmentam tractatnm indicantibns; 
II) F^ panllo obscnrias pigmentnm asurpans rarins emenda* 
tiones margini adsoripsit; III) F^ snbfnsco atramento adhibito 
totnm libmm maxima cum cnra pertractavit eontextamque in- 
nnmeris locis ad alind Laertiani operis exemplar conformavit. 
mbra singnlomm libromm initia ipsi librarii seripserant 

Pergrandis nameras est libroram Laertianoram saecali 
XY. qaos deinceps ennmerabimas breviore tamen descrip- 
tione adieeta. agmen dneat 

YIII) Codex UrMnas gn nr. 108 (U) qaem olim Fran- 
cisci Filelfi (1398-1481) faisse sabscriptione folii 138^ (cf. 
etiam fol. 15r extr.) constat^. paginae versaam sant 35, yersas 
litteraram circa 72. compleetitar aatem fol. 1'— 104' Laertii 
Diogenis opns; fol. 104^—108^ vacaa sant; fol. 109'— 138^ 
Ea;c. phys. Tkeophr.] fol. 139' — 143' med. [Aristot] De 
Xenaph. Gorg. Zenon, libr.; fol. 143' med. — 151^ [Aristot.] 
Auscult, mirab. Über ab initio asqae ad finem ana mann con- 
scriptas est. 

1) Quem inter et Ambrosium Laertii interpretem quae ratio inter- 
cesserit exposuit RoamiDius Vita di Francesco Filelfo (Mediol. 1808) 
tom. I pg. 1 17 sq. Tide etiam Filelfi Satyr. Dec, I 7. 



Digitized by 



Goo^^ 



92 £dgara8 Martini. 

Laertii scriptio hoc titalo praedita est: ^acQrlov dio- 
yivovg ßiwv xai yviofxiov räy iv q>ikoooq>La evdoxifirjaavzwv 
ytal Tuiv h inaarri alQiaei oQeaavtwv to jtQWTOv. in fine aatem 
mntila est, cum desinat yerbis ovx avtbv ovv dei voptülßiv %6v 
(1. X 55). scriptnra codicis nitidissima est et diligentissiiiUL 

Gorrecta et additamenta qnae pancissima inyeniontQr ad 
ipsnm librarinm redeant qai et inscriptiones litterasque ini- 
tiales rnbro pinxit colore. 

IX) Codex Vlndobonensis gt. nr. LIX (K), ol. 17, 
Kollarii suppl. cod. GVL cbartaceus est formaqae praegrandi. 
paginae sunt versaam 29, yersas litterarnm circiter 56. constat 
foliis 178 (fol. 75 bis nameratnm est; inde Nesselias codicem 
foliornm 177 esse perperam refert) nnamqne continet Laertiam 
Diogenem. inscribitar foL 1': AaeQtlov dioyivovq ßUav xm 
yviD^civ %wv h (piXoGoq)la evdoxiiifjaavTiJV xal tiSv Ixcron; 
algiaei ageadvTwy tcSv eig dixa ro tt^cJtov. fol. 177' (reapse 
178') sabscribitar: rilog. 

Gorrecturae additamentaque qaae non panca habet codex 
K tantnm non omnia a librarii mann profecta sunt qai etiam 
Don nallis locis scholiola marginiladpinxit: velati 1. 1 100 ad 
Yocem aiatiivriTlriv: rjvoc Tvgavvlda; 1. II 17 ad vocabalam 
axavdixag: ddog kaxavov ayqlov; 1. I 26 ad rerbam (pf^aaii 
elTteiv] 1. I 30 ad yocem 7tQeaßi%rig\ 6 nqioßvg. aliaram ma- 
naam yestigia exstant et paacissima nee satis certa, at secare 
silentio praetermitti possint. 

X) Codex Barboniens gr. HI B 38 (nr. 252 in catalogo 
Gyrilli, nobis D). cbartaceus est formaqae quartanaria. narrat 
Gobetns praef. ed. Par. pg. III a confectam esse hone libram 
ab loanne Bhoso Gretensi, sedalo illo librario, qai altera 
saeculi XV parte plarimos libros Graecos descripsit (of. Gardt- 
haoseni Griech, Falaeogr. pg. 326); at yir ille doctas si libram 
Barbonicam yel pauUo adcaratius adspexisset, non est dnbi- 
tandam qain aliter indicataras faerit legitur enim statim 
principio codicis D haec inscriptio: rovrl xb ßvßklov ^eodwgov 
avT(ovlov Twv ya^altjv VTcagxei XTfi(xa^ negiix^t dh kaeQrlov 
öioyivovg ßltav (pikoaoqxov twv eig di%a xb nQWTOV ky w &akr^g 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 93 

xtA. usqne ad t6 dinatov h cJ kivUovQoq veozkiovg ad'r]vaiOQ* 
eoTi dk TtQOS i^ovtoig aal Xovxiavov dri(ifji>oni%og xvnQlov g)iXo- 
aotpcov (sie) ßlog. qnae saa mann Theodoram Gazam (c. 
1410 — 1478) scripsissG non est qaod diffidatnr (cf. etiam oo- 
dicem XIII). iam cum contextus libri Barbonici eadem manu 
perscriptns sit qua ista inscriptio^ consequens est nt a Theodoro 
Qazae codicem D exaratam esse stataamns'). complectitar 
antem fol. 1'— 240^ Laertii Diogenis opus integrum; fol. 241'— 
247''Luciani Vüam Demanactts. in ultimo autem folio (247^) haec 
exstat notnla: Antonii Seripandi ex lani Parrhasii 
testamento, de cuins notae sensu videndus Fr. Vogel ed. 
Diodori Bibl. praef. pg. V. 

Inscribitur Laertii folium princeps: AaeQxLov dioyivovg 
ßlwv xal yvwfÄiJv tüv h q>ikouo(pla evdoytifitjaavrwy xal jwv 
kv ixaCTt] al^iaec ctQeadvrcJv twv eig dixa %b nQonov. sub- 
scribitnr contextui Diogenis: zilog' kaegrlov dioyivovg ßlwv 
q>iXoc6q>(jDv rdv elg dixa ro dixavoy' g)vkka X^. pictus est 
Über laudabili cumadeuratione scripturaqueelegantiae plena est 
Gorrectorem codex D nanctus non est. 
XI) Codex Palatinus-Taticanas gr. nn 261 (8)* pagi- 
nae versuum sunt 27, versus litterarum 32--34. foL A^ hos 
habet senarios — ceterum diversis manibus exaratos — quibus 
lepide inter se de libri possessione contendunt Garolus nescio 
quis et Mnsurus (c. 1470—1517): 

OlXiüv Tod' latlv ov fiovov KcqXov XTiag 
KagXov %6d* ovx %a%^ aXXa Movovqov (sie) xriag 
Kaqlov toS* iarlv ovxl Movaovqov xriag 
Kagliov %6d^ kaziv rjdi Movaovqov xriag 
Tvxtjg Tod' iarl xr^fia xal rdSv xgcaiiivtav 
*AXV ovre Kagkiov ovre Movgovqcjv xriaq. 
fol. B' — C^ continent brevem indicem eorum [philosophorum 
quomm vitae apud Laertium enarrantur. fol. D' varias quis- 
quilias exhibet: a) quid omnium principes Graeeiae sapientes 
excogitaverint; b) SrQaßdDvog IotqixoI loyoi ^Ivdwv. fol. 1' — 

1) Theodori Gazae mann etiam über Laor. gr. plat. XXXII nr. 1. 
conscriptnB est (?id. Oardthausenom 1. 1. pg. 339). 



Digitized by 



Google 



94 £dgara8 Biartini. 

292^ oontinetur Laertii Diogenis opas; fol. 293'— 302^ Laciani 
Vila Demonactü\ foL 302^ — 304^ nescio cnios Boriptoris dispu- 
tatio Ttfog nitj&wva tj /cegl Tqg ßlßlov (ine. oi IH^&iov oQiaxe 
xal aoq>i)\ fol. 305' — 308' oompleta sunt früstolis maxime e 
Ptolomaei Oeograpkia petitis. omnia nnm soriba exaravit 

Inscriptione Laertii Über omatos est hac: ^ae^tov öio- 
yivovg ßlwy xal yvufiwv fdv h q)iloaoq>la evdoTUfifjaaptmv 
xal xiZy iv exaajt] algiaei aQeaavtwv TcJy elg äixa t6 ^^oh* 
Tov. in fine 1. X haec snbsoriptio librarü legitnr: 

lötay (pro Idwv) ro rigfia tfjv x^Q^^ ^^^ dldov (pro dldov), 
conscriptnm esse libmm S non ante saecolam XV inde efifiei- 
tur qnod dispatationem adversas Plethonem (m. a. 1451) com- 
positam continet quae certe non hoc loco primam pnbliei ioris 
facta est. 

Correctnrae libri pancissimae partim ad ipsom librariam 
redeant, partim ad aliam manum obsonriore pigmento nsam (S^). 

Ab eodem librario qno liber S exaratns est 

XII) Codex Laurentianus plut LXK nr. 88 (ft). char- 
taceus est formaque octava. paginae versnum snnt 27 — 30, 
versus litterarum 35 — 38. continet nnam Laertiom Diogenem 
fol. 1' — 262\ inscribitnr fol. 1': ^aegrlov dioyivovg ßliav xai 
yyiaiiijiv Ttjy iy (piXocotpla evdoxifiriaayTwy xal vwv hf hcaoxr] 
alQiau oQeaayrwv %ijiy elg dixa vo TtQWToy. scriptus est hie 
liber aliqnanto neglegentius quam S. 

Quaedam menda ipse librarins delevit qni etiam bis terre 
omissa in margine snpplevit maniaqne rnbricatoris explevit 
librum primam insaper pertractavit corrector nescio qnis (ft^J. 

XIII) Codex Vrbinas gr. nr. 109 (T). chartacens for- 
maqae maxima. paginae yersuam snnt 36, yersus litteramm 
circiter 46. fol. a^ habet notalam : ' %ovti vo ikkrjyixoy ßußkioy 
iOTiy TOV kfiov yeiogylov iQ^oßvvfiov ^Xkr^yog tcJ yiyei^ paalloqne 
inferins: 'hie liber est mei Georgii Hermonymi natione 
Graeei'. quarum inscriptionum scriptnra cum manai codicis 
plane conveniens sit, Georgiam Hermonymum libri Urbioatis 
109 scribam esse patet. fuit iste Graeculns orinndos Sparta 
(cf. Bernhardyi Grundriss d. gr. LiUerat. V» [1892] pg. 794) 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Laertiana. 95 

atqae per aliqnod tempos Lutetiae Parisioram adalescentes 
Graecis litteris imbnebat: inter qao8 fait Benchlinus qni anno 
1473 Parisiis commorabatar. boris aatem subsieivis Georgias 
plnrimos libros Graeoos descripsit plus minus festinanti stilo 
(vide Gardthansenam 1. c. pg. 317 s. v. Cbaritonymi). oontinet 
Über T nnam Laertii Biogenis opas quod in fronte gerit titn- 
lom (fol. 1'): ulaeQtlov dioyivovg ßiwv aal yviOfiQv tüv iv 
(ptXoaoq>La evdomifirioavTUiv aal viSv iv kxdaTt] algiaei ageoav- 
Twy Twv Big öixa %6 nqvixov, snbscriptio nolla. 

Correctiones aeqae ac glossarnm Latinamm mnititudo 
qnibus margines volaminis impleti sunt ab ipso Georgio ad- 
ieotae sunt 

XIV) Codex Laurentianas pL LXIX nr. 35 (H). mem- 
branaceos est formaqne qoartanaria. paginae 23 versäum, 
versus litterarum 47—49 sunt complectitur unam Laertii Bio- 
genis scriptionem. fol. 1' •* ^ prostat locnpletior ille philo- 
sopborum index qui in codice P legitur fol. 1' et 1^ inscriptio- 
nemqne babethanc: AasQxlov dioyivovg ßloi xal yvwfiai twv 
iv q)ilooo(pla eväoxifiriaavTtüv xai tüv kxdaTrji (sie) algiaeuv 
aQeaxovTiJv iv iTtitofiiji avvaywyi] (sie)' dn^QriTai to ovy^ 
yqafxiia elg ßlßkovg dhca, kxaazov ßißXiov %d 7cq6aw7ta, ipsi 
autem contextui hie fol. 2' praefixus est titulus: ^aeQvlov 
öcoyivovg ßloi xai yviSfiai twv iv q)ckoaoq>la evdoxifAtiaavTUJv 
ßißUov ö. in fine libri VII unum et dimidium folium vacuum. 

Scriptura codicis band tecte proprietates saeculi XV refert 
nt iis sufifragari nequeam qui eum iam XIV saeculo ortum 
esse perhibeant. 

Non nulla librarius dum deseribit sustulit vitia, pierasque 
in margine conlocavit varias lectiones, addidit supplementa 
quaedam. pauca in margine adnotavit manus subflava (U^). 
non numquam corrigendi munus participavit manus tertia (H^) 
atramento usurpato furvo. quae manus band absimilis a librario 
tarnen ab boc paullo gracilioribos litterarum formis distinguitur. 

XV) Codex Harcianas gr. nr. 394 (I). membranaceus 
estformaque quarta. paginae sunt versuum 27, versus litterarum 
48—50. exhibet unum Laertii Biogenis opus. fol. A' hanc 



Digitized by 



Google 



i 



96 Edgaros Martini. 

habet notalam: to ^d. öioyivovg laegrlov ßlot rciv q)iloa6(pwY: 
ßißklov ßfjoaaQlwvog xagörivalig tov Tviv Tovayclwv, infra 
Latine: loc 64 diogenis laertii yitae philosophornm; 
bessarionis cardinalis tuscalani. unde librnm I ad 
BeB8arionis(1395 — 1472) olim bibliotbecam pertinuiBse diacimos. 
fol. 1' iüBcribitar ^aegtiov dioyivovg ßloi %al yvüfiai tm h 
(piXoaofla €vdoyiifir}aavtwv aal rtHv ixdarrj alqioBiav aQ€awih 
rwv h sftiTOfi^ avvay(oyrj (sie)' dir^Qrjvai ro avyyQafifio elg 
ßlßXovg dhca. seqüitar copiosior nominam latercnlns (cf. 
P et H). fol. 2' ornatam est inscriptione: ^aeQrlov dioyhovg 
ßloi Tiat ypwfiai %(Sv iv q>iXooog>la evdoxifirjadvrwv ßißliov ä. 
in calce libri VII anum et dimidiam foliam scriptura earet 
fol. 191^ ncdlam habet sabscriptionem. 

Scriptura codicis est saeonlo XY mültam asitata cnios 
litterae graciles admodum sunt atqne quasi ad perpendicDlnm 
directae ex liueis pendent 

Ad paucas ipslus librarii correctiones accedunt eae qoas 
nemo alius nisi ipse cardinalis Bessarion (I^) adposuit ut earom 
cum scriptura notae in folio A^ positae comparatione evincitor 
(cf. etiam Bosei Arisiot. Pseudep. pg. 11). 

XVI) Codex Palatinus-Yatloanos gr. nr. 183 (E). mem- 
branaceus est formaque propemodum maxima. paginae yersnam 
30, versus litterarum circiter 48. continet anum Laertium Dio- 
genem fol. 1'— 198'. fol. A^ reperitur inscriptiuncnla: lan- 
notii Manetti (1396—1459). de cuius hominis docti yita ac 
librornm conlectione consulendi Wiese-Pörcoppo Qesck, d. üaL 
Lül. (1898) pg. 201 et Voigt Wiederbeleb, de* klass. AUerLV 
pg. 322 sqq. et IP pg. 80 proxx. fol. 1' exstat locnpletior 
nominum philosophornm index (cf. PHI) cd inscriptam est: 
^aegtlov dioyivovg ßlov %ai yvü^ai twv h q>iloaoq)la evdoiU' 
firjodvTwv xal twv Ixcrari; algiaecav aQeaxovTiav h kTCitofifj' 
ovvaycjyri ' dirjQrjvai to avyygafifia eig ßlßXovg dhut. haofov 
ßißklov rd TtQoawTta. fol. 1^ titulum habet: AaBqrlov dio- 
yivovg ßlov %al yvwfiai t(Sv kv q>iXoaoq)la evdoxifiTjodnofy 
ßißUov ä. in fine libri VII duo folia (140 et 141) vacua relicU 
sunt, subscriptionem inveni nullam. 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 97 

Qaae invemontiir pancae correctarae ad ipsnm librarinm 
reverti yidentar. 

XVn) Codex Marelanus gr. nr. 393 (M). chartaceiu 
fonnaque maxima. paginae 38 yersaam, litterarnm 52—62 
versiia. compleetitar anam Laertii Diogenis soriptionem fol. 
1' — 112^ fol. A^ haec habet Graeea: ro da. kae^lov dio- 
yivovg ßloi nav q>doa6g>wv parvoqae spatio interiecto xnjfia 
ßriOGttQlwyog xagdivakig %oi vauxiag et infra haeo Latina: 
loc 71 laertii diogenis vitae philosophoram. liber 
bessarionis card. nie. (cf. eod. Marc. gr. nr. 394). fol. 1' 
titalas praefixos est: AaBQxlov dioyivovg ßlcjv xal yvwfiüjv 
Twv iv q>ihoaoq>la AdoKifitjuavtwv xal twv ixaari] algiaei 
aQBaavT(av tüv eig dixa ro ngdhov, extreme libro YII anam 
et dimidiam foliam scriptara vacat (fol. 71* med. et 72'). 

Codex M satis adearate exaratas conspicaas est littera- 
ara compendiis impeditissima, at difficillimns sit lecta. 

Continet magnam vim variamm lectionum ab ipso librario 
adpositarum. praeterea corrector (M?) multa menda snstnlit 
omissaqne in margine supplevit. qui in aniversum magis atro 
atitur pigmento qaam librarias. paucissimis locis tertia (h. e. 
Bessarionis) manus (M^) comparet rnbricatoris mnnere librarias 
fanotas est. 

XYIII) Codex Arandelianus gr. nr. 531 (i). charta- 
ceas est formaqae oblonga (26 X 18,5 cm), in qao perficiendo 
tres elaboraverant manns qaaram daae totam fere libram con- 
scripserant foliis constat 178. continet opas Laertii Diogenis 
solom et integram. inscriptione fol. 1' omatnm est bac: 
ulaegrlov dioyivovg ßlwv xal yvwfidiy twv iv (piXoaoq)ia el- 
SoxifxrjoayTwv xal xiov kxdarr] al^iaei ageaarrojv xuiv elg 
dixa rb TCQtarov* 

Scriptara primae manas maximam similitadinem habet 
cam scriptara codicis Marciani 393^ com secandas librarias 
planiere ntatar litteratara. 

Correctarae paacae illae qaidem ab ipsis librariis ex- 
aratae sant 

Leipziger Stadien. XIX. 7 



Digitized by 



Goo^^ 



98 Edgarni Martiiii. 

XIX) Codex Monacensls gr. nr. 159 (N).') bomby- 
cinus est fonnaqüe prope Eiaxima. confeettiB est diTersis 
manibas temporibas diyersis. yetnstissima antem yidetnr esse 
ea pars qua Laertii Diogenis opus exhibetnr: quam saeciilo 
XV ortam esse scriptnrae speoies adfiitim argait. recentissima 
e contrario sunt folia 97—152 ut quae ad saeculum XVI re- 
vertantur. continet autem yolnmen fol. 1'— 62' Laertii Dio- 
genis librum; seqnuntur tria folia vacua; fol. 66' — ^94^ Hiero- 
clis in [Pythagorae] Aurea carmina enarrata; foL 95 et 96 
vacua; fol. 97' — 152^ Ptolomaei Magna» emuiruciianis L XI**; 
fol. 153' — 11 V Sexti Empirici Pffrrhaniarum hypoiypoteon L 
in^^ ; foL 172'— 250^ eiusdem scriptoris libros Adversus mathe- 
matieos I — X (hos turbato ordine nee satis integres). 

Pessima condicione Laertii quoque contextus est: exhi- 
bentur enim fol. 1'— 34^ libri I 11 X 1—61 med. (extrema 
yerba imdl hcelvoig av%i [sie]) ; fol. 35, 36, 37 yacua relicta 
sunt; fol. 38' incipit liber III a yerbis tcXoxwv aQlavwvag 
textusque continuus est usque ad fol. 55^ quod finitur yerbis 
vvx^wQ avvdiofiai (»» 1. IV 54 med.), iam hiat oratio: nam 
incipit fol. 56' a yocabulis (^) fieig dh vovg axadtjfialiiovg rovg 
aTto Ttkdtwvog öiekrjkv&oTeg quibus in nostris editionibus 1. IV 
peryerse concluditur, re yera 1. V auspicatur. exsulat igitur 
1. quarti posterior pars qua Lacydis Cameadis Clitomachi yitae 
tractatae erant yerum etiam liber V trnncus est, com non 
producatur ultra § 60 (expl. fol. 62': neQl %ov Idlov). inscri- 
ptione caret pars Laertiana. üla nimirum — aeque ac mnltae 
litterae initiales — rubricatori explenda relicta erat, sed eam 
etianmum opperitur. 

Scriptura eins qui Laertii operis frusta exarayit incredi- 
biliter neglegens compendiisque quam maxime obscurata est 

Manum emendatricem contextus Laertii expertus non est, 
nisi quod manus recentissima in margine libri capitnm in- 
scriptiones hie illic Latine adiecit. 



1) ExilisBimam Spengelii descriptionem cod. Mon. reperis in Hoebneri 
editione Laertii Diogenis v. 11 pg. 813. 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 99 

XX} Codex Lolikowlcensls gr. TI fc. 38 (Z)/) char- 
tacem est formaqne qüartanaria. paginae sunt 30 yersaam, 
yersns litterarnm 44 — 48. peryenerat in possessionem Bogns- 
lavi de Lobkowitz (mort. a. 1510) intercedente Harsilio Ficino 
(1433—1499), quo ille üamiliariter ntebatari exeante saecalo 
XY. continet aatem foL A' ®^ ^ breviorem vitarum indicem qui 
titolam habet: AaBQvlov dioyhovg ßLmv xal yycjfitSv tcjv h 
q>iXoaoq>ia ivdo^wv (sie corr.; m. 1 dederat evdo.,..)] foL 1' 
— 246^ med. Laertii Diogenis opus ornatnm inscriptione hae: 
ulaegtlov dioyivovg ßliov %al yywfiwv %wv iv g>tloaoq)la ev- 
öoxifitjaavtwv twv eis ^^cl tb nQui%ov. foL 246^ med. — 247^ 
yitam Apollonii Tyanaei e Suidae lexico depromptam. sab- 
scripta sunt libro haec: Deo gratias. Amen. 

Liber diligenter ae belle exaratns dnos correctores nanctns 
est qnornm alter (Z^) panca correxit addiditqne, alter (Z^) 
plerisqne loois mannm emendatrieem admoyit. 

XXI) Codex Cantabrlgiensls ooUegU S. Trinitatls gr. 
S 9. 18/19 [olim B 14, 1] (nobis C).') bombycinns est formaqne 
minnta. conscriptns est dnabns manibns saecnli XV exenntis. 
complectitnr aatem fol. 1'— 8^ Palaephati Ihcredibüia (cap. 
I— XXXVII) [man, I] ; fol. 9'— 16^ Moschopnli libellnm q. inscr. 
ovXXoyti ovofiarwv l^tvinwy (ed. F. Asulanns, Venet. 1524; 
cf- Kmmbacheri Byz. Lüt.^ pg. 547) [man. 11]; fol. 19'— 26' 
Planndis ügoXeyofieva tijs ^toQLxijg («= RheL gr, ed. Walz 
yol. V pg. 212 sqq. cf. Immisch 1. 1. pg. XXXII proxx.) [man. I]; 
fol. 27'— 38' eclogam ex scholiis in Aphthoniom ine. ^Avaaxev^ 
(oyoptaatai and twv ayaaxeva^ofihcjv (**» Rket, Gr. ed. Walz 
II 25) [man. IJ ; fol. 39'— 42' Planndis proU. in Hermog. :STiaetg 
(— Rhet. Gr. ed. Walz V 222 sqq.) [man. I] ; fol. 43'— 8r Pla- 
nndis schol. in Hermog. 2%aü€ig (»» RheL Gr. ed. Walz V 
232 sqq.) [man. I excepto fol. 53 mann II snppleto]; fol. 
86'— 97^ AjQonymi lib. IleQl XoyoyQaq)lag' Ttegl iftiGTolqg' 
TtEQi a%l%iav daayiayr] (ine. Ttaaa Idyniv idia Ix fiCQwv ox- 

1) Praecise memoratur in Serapeo vol. IV (1843) pg. 3. 

2) Cf. ImmiBchii lucnlentam ad Theophr. Characi. praef. pg. XIU 
et XXXI. 

7* 



Digitized by 



Google 



100 Edganu Martini. 

tfü avyK€iTai, pertinet haec Bcriptinncnla ad explanandam 
Hermog. ncQl idewv doctrinam. cf. Rket Qr. ed. Walz III 
688 gqq. et VII 77 sqq.) [man. H]; fol. 104'— 108' Anonyipi 
1. Ilegl axrjf^cn^f^v ^v ^EQfioyivtjg ifirrifiovevaev — owotpig («« 
Rhet. Gr. ed. Walz III 704 proxx.) et Anonymi ÜQoßlijfima 
^TjTOQMa (— Rhet. Or. ed. Walz VIII 402 sqq.) [man. I]; foL 
108^—115' Theopbraati Charaet. (cf. Immischinm 1. c. pg. XIII 
—XIV) [man. I]; fol. 116'— 127^ Epitom. Dion. HalicanL comm. 
JleQi avv&iaeotg 6vofiata)v(td.Fr.Easiow^ Lip8iael878)[n]an.I]; 
fol. 128'— 129^ Lexicon Herodotenm pnblic. a Steinio ed. Herod. 
vol. II pg. 462 proxx. [man. II]; fol. 130'— 131^ AriatidiB oratio- 
nem XX [man. II]; fol. 132'— 240' Laertii Diogenis operia 1. 
I— VI. 

XXII) Codex Ottobonianns gr. nr. 355 (0). chartacena 
est formaqae qnarta. complectitar yaria scripta diyersis tem- 
poribuB exarata: fol. 1'— 13^ frnstnm Aristopbanis Pluti; fol. 
14'— 29^ Laertii Diogenis 1. II 74 extr. (ine o^ijyatov. iyw 
dh evTvxldrjv) — 1. III extr. deniqne fol. 30 proxx. varia nnUins 
pretii scrnta continent, velnti BeQvdgdov Ogayelllov eig Tovq- 
novg Carmen. 

Scriptara fnisti Laertiani saecnli est XV. eorrectniae 
inyeniontnr nallae. rnbricatoris mnnere ipse fanotos est 
librarins. 

XXIII) Codex Parisinns gr. nr. 1405 (B). chartacena 
est formaqae maxima. diyersis saeculi XV (non XVI) manibns 
pictos exbibet fol. 1'— 17' Agathemeri Geographiae hypa- 
typosin [man. I saecnli XV]; fol. 18'— 35^ Herodoti libram I 
in fine mntilum (exit TCQoerlfirjaa fieyakwv XQrnAotiov ig Xoyovg 
ii^elv BS cap. 86 med.) [man. II]; fol. 42'— 74' Hermae mediei 
Mathematica ad Ammonium Aegypüum [man. III]; fol. 75' — 96' 
Tbeopbili Episynagogen de mundanis principiü [man. III] ; foL 
98'— 120' Laertii Diogenis scriptionis 1. 1 1 — 11 23 (explicit 
V. akka xal eig la&fiov wg q>aß(OQlvog) [man. IV]; fol. 124' — 166' 
Eanapii Vitas pkilosophorum et sophistarum [man. V]; fol. 170' 
— 219' med. S. Gregorii Nazianzeni epistnlas XXI— GGXLIX 
[man. III]; fol. 219' med. — 222^ med. S. Gregorii Nysseni ad 



Digitized by 



Google 






Analecta Laertiana. '"^ 101 

Flay. epistnlam [man. III]; fol. 222^ med. ad fin. qnattaor versus 
S. BasUii ad Gregoriam fratrem ep. de mixt. [man. III]. 

Laertii operis frnstalnm mutilatum non esse neqne partem 
esse integrae illins scriptoris editionis clarissime inde liqnet^ 
quod qnae illad perscripsit manos in medio folio 120' scri- 
bendi finem fecit: qno videlicet loco stndiun alacritatemqne 
exarandi amisisse censenda est. indice fol. 98' instrnetum est 
hoc: u±aeq%lov dioyivovg ßloi xaX yvdufiai %(av h q)iloaog>la 
evdoKifirjodvrtDv xal ttiv hcdainr] algiaei aQeax6vT<av. cor- 
rectiones — sunt perpaucae — ad ipsnm librarinm reyertnntnr. 
Ad saecnlnm denique XYI hi pertinent libri: 
XXIV) Codex Tatieaniis-Beglnensis gr. nr. 103 (X). 
ehartacens est formaqne qnartanaria. conscriptns est tribns 
saec. XVI manibns. continet fol. 1'— 90^ Laertii Biogenis 
opus [scT. man. I]; fol. 91'— 155^ Laonici Chalcondylae (fnit 
altera saec. XV parte) De rebus Turcids 1. III— VII IX X 
[scr. man. II]; fol. 157'— 174' epistulas dnas anonymas [scr. 
man. III]. ac Laertii qnidem opus qnale prima codicis X 
parte exhibetur pessima condicione est cum defectn aliqnam 
moltornm foliornm tum turbis negiegentia bibliopegi creatis. 
tenes qaippe 

fol. 1'— 12^ libri I initium; 

fol. 13'— 22^ posteriorem L III partem; 

fol. 23'— 34^ partem extr. 1. 1 et exord. 1. II; 

fol. 35'— 42^ frustam 1. V; 

fol. 43'-- 54^ particulam 1. IV; 

fol. 55'— 55^ frnstum 1. 11 ; 

fol. 55^—65^ initium 1. YHI; 

fol. 65^—66^ principium 1. IX; 

fol. 67'— 78' mediam 1. II partem; 

fol. 79'— 90' frusta 1. IX et X. 
Nulla invenitur libromm distinctio omissaeque inscriptiones 
cunctae relicto ad eas sapplendas spatio idoneo. scriptura 
vero m. I tam puerilis et quasi rnstica est vitiaque foedis- 
sima tam frequentia sunt ut eum qai Laertii librum 
seripsit non librarium qui proprio vocaretur, sed aut pueru- 



Digitized by 



Google 



102 Edgumi Martini. 

inm Graeconim libris describendis sese ezercentem aat oerte 
hominem De mediocriter quidem Graece doctnm fniase in 
aprico sit 

Correzit manag a librario diversa (X^) perpaacis locü 
paeriles errores; eadem nonnnlla in margine libri snpplevit. 

XXV) Codex Angellcanus gr. C 2. 1 (Y)/) chartaeeiu 
est continetqae nnom Laertii Diogenis opus, cm locapletior 
philosophoram lateroolns (cf. PEHI) praemiflans est hac in- 
scriptione ornatns: Aatqtlav dioyivovg ßloi xoi yvwimi TiSw 
h q)vXoaoq>la evdoxifiijoavTtJv xal tcJv htcart] alqiOBfav ige- 
amovriov h ifciro/iTJ övvaywyri (sie). ditJQtjrai ro ovyyga/Lifjia 
elg ßlßlovQ dhca. htdatov ßißklov rä TtQoowTcai secnntar 
nomina philosophornm. ipse vero Laertii textos inscriptas 
est: ^aegrlov dioyivovg ßloi xal yviSfiat rtop h q>iloaog>ia 
evdoxifirjaavTOßv ßißXlov 5. snbscriptio in librö extreme erstat 
baec (cf. Wachsmnthi Corp. poes. ep. Or, lud. yoL II pg. 54): 
uiaeQTlov dioyivovg negl ßiwv qiiXoo6q>iov %ilog. ov ioavm^ 
ftovKlvov hc rijg q)XoQ€v%lag yiyqaq>e\ 'AAGA<|)OC ^O AIPI- 
AlOC 'GK^AeVCe. in calce 1. VII unum et dimidlum fere 
foliom scriptura caret. doleo qnod mihi non licet de correctnris 
certiora referre. neqne enim mihi vacarit Romae bibliothecam 
Angelicanam adire. omnis igitar mea codicis Y notitia dependet 
ex notnlis Wachsmnthii et Gnndermanni qai illnm codicem 
suis ipsi oculis inspexere. neqne yero qaidqnam in eonun 
schedalis de correctricibns manibns libri Angelicani adnotatmn 
invenio. 

Appendicis loco tres adferam Codices qni Laertii Diogenia 
libmm III qni est de Piatone integrum exhibent 

I) Codex Lanrentianus gr. plnt. LXXXY nr. 9 (c)« 
membranacens est formaque maxima. saecnlo addioendns 
XIV. continet I) Piatonis scripta cnm variis prolegomenis et 
epilegomenis; II) quattnor Aristidis orationes; III) Libanii 
orationem Achillis; IV) Xenophontis Oeconom.; V) einsdem 
Conviv, (cf. Schanzii Slud. z. Gesch. des Plat. Text. [1874] pg. 8). 

1) Cf. filonüi Her Italic, pff. 141. 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 103 

Laertii antem vita Piatonis legitnr fol. 27' — 32^ med. atqne 
inscripta est Blog Ttkarcovog avyyQaq)Blq naqa kasQrlov öio- 
yivovg. 

II) Codex Lanrentlanus gr. plnt. LESl nr. 1 (z). 
bombyeinns est formaqne maxima. adsignandus et ipse saeealo 
XIY. complectitnr Platonis opera cum non nnllis scriptian- 
calis ad Platonem legendnm praeparantibns. tenemns nimirum 
enndem ferme pennin atqne in codice Lanr. LXXXV 9, sed 
alio ordine digestnm (cf. Schanzinm L 1.). 

Diogenis antem vita Piatonis exhibetur fol. 4'— 11^ med. 
perindeqne inscribitnr atqne in codice c. 

III) Codex Cesenensis gr. plnt. 28 nr. 4 (h). bomby- 
einns est formaqne maxima. saecnli XIV ? praebet secnndnm 
Scbanzinm qni enm diligenter rimatns est (cf. Stud. », Gesch. 
des Fiat. Text. pg. 9 sq.) I) Albini proll. rec. mann exarata; 
II) tabnlam argnmenti a librario volnminis confectam ; III) Laertii 
Diogenis yitam Piatonis consimiliter atqne in o et z inscriptam; 
IV) Piatonis dialogos intermixtis Aureis carminibus Pythagorae 
assimniati et personati Timaei opnscnlo De anima mundi. 

De codicibns vero excerptiones e Laertii opere factas 
continentibns alio loco agetnr. 



Digitized by 



Google 



n. 
üoae ratio intei Codices Laertii intereedat 

Qaoniam librornm Laertianoram pennm repraesentavirniu, 
qua illi inter se ratione contineantar exponemns. 

Qaicumque adfinitatem codicam explorataros est, animam 
attendat necesse est cum ad menda scriptarae atqae inter- 
polationes tum maxime ad lacanas. qnae qnanto adminiculo 
ad distingaendos libros sint, peritis abunde notnm est in 
primis antem eae verbornm omissiones frnctam ferre solent 
qnae inde ortae sunt qaod librarias exempli sai versam anain 
yel plares transsiloit. haram ope minimo saepius et temporis 
et cbartae dispendio nnnm codicem ex altero manaYisse 
demonstrari potest. e contrario ii orationis hiatas qai ofioio- 
televTtp ereati sunt per se nihil probant: probandi vim tarn 
demum nanciscuntnr, cum aliunde petita fulcimenta accesserunt 

Quae de ratione adhibenda praefati ad ipsam cansaDoi 
descendamus. 

A. 
De oodieum Laertianoram arehetypo. 
Universos quicumque innotuere Laertianos libros ad unum 
archetypum reverti ex communibus cum vitiis interpolationi- 
busque tum lacunis adfatim patet. quarum graviores saltem 
indicare lubet. spatiosissima autem illa est quae exstat in 
calce libri VII ubi in medio recensu scriptorum Ghrysippeorum 
oratio hiare incipit. quanta vero fuerit pars deperdita imagi- 
nari licet ope plenioris quo Codices PHIEY instructi sunt 
vitarum philosophorum indicis: quo edocemur praeter Zenonem 



Digitized by 



Google 



Aoalecta Laertiana. 105 

Cittiemn, Aristonem ChiniDy Herillnm, Dionysinm, Cleanthem, 
Sphaernm, Chrjsippum Zenonis Tarsensis, Diogenis, ApoUo- 
dori, Boethi, Mnesarehidis, Mnesagorae, Nestoris, Basilidis, 
Dardani, Antipatri, Heraclidae^ Sosigenis, Panaetii, Hecatonis, 
Posidonii, Athenodori, alterius Athenodori, Antipatri alteriaSi 
Arii, Comnti vitaa opinionesque septimo Laertii libro faisse 
enarratas. yidetur scUicet qüaternio nnns yel etiam plares ab 
archetypo afaisse cnm describi coeptas est alia maioris nt 
yidetar ambitas lacnna caius omnes nostri libri aeqae parti- 
cipes sunt reperitnr in ipso principio Laertiani operis. qaod 
Menagias (cf. Observat. pg. 150 ed. Hnebn.) insto iure coDclusit 
e loco quodam 1. ni (§ 47) nbi nescio qaae femina Platonis 
stadiosa bis compellatar verbis: q>iXo7tkdTwvi di aoi dixalcag 
vTtaQXovOf] xal nag* ortivovv %a %ov qfiloaotpov doy^ara 
q>ikorlfHüg ^rjtovar] avayuaiov r/yrjoa^iTjv vftoyQaipai xai Trjv 
q>vatv Twv Xoytjv xtL ad quem locnm in libro B mann prima 
hoc pnsilinm adscriptum est scholiom: ari ort dioyiyrjg 6 laiQ- 
TioQ TtQog yvvaiKa riva Ttjv ßißlov i7Colrja€v. ac profecto 
ambigi neqait quin Laertins mnlieri illi quam verbis snpra- 
scriptis adioqnitar (cf. etiam 1. X 29) librum dedieaverit. 
qai aatem sive amico sire fantori librum säum dicare decrevit, 
is dedicationem qua illius nomen exbibeatur in fronte libelli 
conlocare solet. atqni caret Laertii opus tau inscriptione. ne 
multa: cum nulla excogitari queat causa quam ob rem ille 
libro suo dedicationem praemittere noluerit, dubitari vix potest 
quin baec yel librariorum incuria yel alia causa perierit') 
qui defectus facillime explicatur, dum modo Laertii dedicatio- 
nem forma epistulari fuisse statuas (cf. Parthenii L negl 
igioT. Ttad^.j Hesychii lex., Quintiliani ImiU. oraL^ sescentos 
alios libros). — denique aperta lacuna laborat in omnibus 
libris Laertianis laterculus quo inlnstriores homines qui Stra- 
tonis nomen gessere recensentur (cf. I. V 61), cum quartum 
Stratonem ilico sextus excipiat. praeter hos ampliores biatns 



1) Simlliter simili in re nuper iadicavit Maassius Com, Arat, relL 
(1896) pg. LXXI, u. 



Digitized by 



Google 



106 EdgaruB MartinL 

permnlti minores per Laertii seriptionem occarrnnt qaos tarnen 
singillatim expromere loDgum est 

Ad has lacnnas accednnt menda scriptarae atqne inter- 
polatioDes omnibus Laertii codicibus communia. qaomm nu- 
merus cum et ipse praegrandis sit, iure ac merito adfirmare 
posse nobis videmur iibrum archetypam quo tempore trans- 
scribi coeptus est deteriore fuisse statu. 

lam si quaeris qua aetate ille archetypus confectus esse 
yideatur, certum equidem tempus edere nequeo. tarnen hoc 
unum satis constare existimo aliquante eum superiorem fuisse 
saeculo IX. quod recte si video ex eo conficitur, quod exem- 
plum unde derivati sunt Codices BP (cf. infra pg. 132) mainscula 
litteratura exaratum fuisse solidis eWncitur argumentis. quod 
si extremis scriptarae uncialis temporibus exortum fuisse po- 
nas (b. e. ineunte saeculo IX cf. Wattenbachii Anleitung s. gr. 
Palaeogr,^ pg. 19), archetypum aliquante ante hoc tempas 
conscriptum faisse concedas necesse est. 



B. 

De Laertianae scriptioiiis libris poris. 

Bipartitam esse codicum Laertianorum originem qui dili- 
gentius eos perscrutatus erit, facili opera cognoTerit con- 
stitaendae nimirum duae sunt classes effectae illae quidem 
ÜB libris qui praeter ea vitia quorum originem ex arohetypo 
repetendam esse omni um librorum Laertianorum consensu 
lucnlenter arguitur, nulla habent communia: hoc enim certis- 
simum diversae originis est documentum. cum vero altera 
dassis (a) e sat multis constet codicibus (DF60SUV), classis ß 
unum habet sed locupletissimum testem (B). residui autem 
Codices omnes tantum abest ut sui iuris sint, ut memoriam 
praebeant ex a et /!^ concinnatam alii ad a alii ad ß propius 
accedentes. hos Codices mixtos, illos pures nuncupamus. ac 
primum qoidem Codices pures ad partes vocabimus. 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Laertiana. 107 

1. De classe a. 
LibroB DFGOSÜV artissimo cognationis vinculo inter sese 
copnlatoB esse amplo commanium vitioram namero satis com- 
probatar. yeram ne bnias commentationis ambitns nimis 
dilatetar, graviora tantam memoriae ritia infra proponam 
meqae in libris I — ^V considerandis continebo. tabulae antem 
inseqaentis ratio ea est nt primo loco positae sint mendosae 
codicum classis a lectiones: qaibus e regione conlocatae sunt 
classis ß scriptnrae at hanc erroribus illias infectam uon esse 
perspicias. ac plerisqne qaidem locis qaibus classis a memoria 
corrnpta est, altera classis genninam seryavit scriptnram: nbi 
vero secus habet res, scriptarae classis ß adieci nncinis in- 
clusam veram lectionem addito auctoris eins nomine, respectae 
solae sunt lectiones mannum primär um. 

Tabula A. 
I 5 oQydvü) Tovro)" rovzov a (= DFGSÜV) : d^ycivo)' tov- 
rov B I 7 Xoyov a : loyovg B || 8 yorjTiKrjv /navtelav DF6SÜ 
(y. fiavtlav V) : yoijrtxijv xai (xayLav B (yoijrexjjv xai fxayelav 
epit. Laert. cod. Vat gr. nr. 96. cf. Plut. De Superstittone c. 12) jl 
11 yecjficTQlav a : yem^B%QLav rc B || 20 iv doy^aatv a : doy- 
^aoiy B 1 21 tzoiov a : noiovv B || nov DGSÜV {rov F^) : nolcj 
(i. e. 7tol(p) B II 24 tfwxijg tx, : xpvxag B || ftdfiq)clog a ; naf^q)lki] B || 
26 Y,Lßtaaov a : xlßio&ov B (Kvßia&ov? cf. Plut. Solan, VII ed. 
Sint.) I 28 didoaaiv a : didovaiv B (cf. Diels. Herrn. XXIV 306) || 
TCQonlaro) a : ovrjtaTw (i. Q.6vrjtar(i)B || 29 öivdvfialu) a : öidvfÄiB 
{^idv^alifilJP^) 11 juot a : /ufiB || 30 davdalog a : daidaxog B |1 31 ov 
q>aaiv a : q)aalv B (cf. Bergk. PLG III* pg. 168) J 33 fx^ nqo- 
t€Qoy X^^eiv velaog a : ov tcqotbqov X^^eiv elxog B {ov ng. Xti^€i 
veUog Gobetus) 1 43 ravTa a : %axa h\ol &ilw a : i&ikw B || 
kg ovQOv a : eig ovqov B || 46 avfxßovlevau a : 2vfißovXevooi 
B B 47 q>ikeyavdQiog ÜV isplX^y^ avdgiog DFGS) : q)okeydvdQiog 
B II aaXafiiv^ aq>ivTwv a : aahxptlvaq>e%iav B {aaXaiiivaq)e%üv 
Casaubonus) | 49 fi^ag üV {ri^ag DFGS) : a^ag (i. e. ?gag) B|| 
'9-WQonLog a : öoQozog B || fiavlav a : fAavltjy B || 52 av^aaze a : 
Tjv^^aars B H 55 vlxIov a : veixeldov B {Nixldov reponendum. 



Digitized by 



Google 



108 EdgaroB Martini. 

cf. Blassii Au. Bereds, V pg. 362) J 57 aveke DFGSü (ovele V) : 
avilf] (i. e. avikf]) B || 59 oü Ti&rjxe a : oix t^r^xe B | 60 fiia- 
fiiQfiov a : ^vfiviQixov B 1 61 itQoaeviTtjjae DFGSU {nqoaei^i- 
Ttovaa V) : nQoaevinrj (i. e. TtQoaevifnj) B || 64 fiel^ova a : 
TcXsLova B II 65 noivdv a : ^vvov B || 66 hcaarog a : ixavegog 
B II 69 noviSv a : tcoüHv B || t^ a : xivi B jj tov TtXrjolov a : 
tovg nL B 1 71 qfoßegav a : q)av€Qav B | 73 xcna^ovr} a : 
xaT&avrj (i. e. xat&avr]) B |j 77 o XQOVog a : XQovog B | 78 Itt! 
q>w%a a : norl gxSra B || %Qadlriv a : Kgadltj (i. e« ugadlfj) B | 
79 naTa&arcsu a : Tcaraxkalei B || kvd'ode TtitTOKOv a : ^ct- 
Toxoi' B n 80 k^a o : ivigr] B j| 81 ßaaiUwv a : ßaaili^wv B | 
avvofidog a : vfiilXog B {vfilkaogl cf. Theoer. carm. XXX 
20) I 84 alelgiog a : aXeielQiog B {Aiqtog Menagins) 1 88 xa- 
xo£ a : av&Q(07toL xoxol B jj 89 o^wrvfAWV a : ofiwvvfiw (i. e. 
ofiwvvfiq)) B II 90 aTTjkag a : airaAag B U 105 ov fpiqrig a : ^r) 
y^^^ff (i. e. (piQTjg) B || 107 olrelov DFGSÜ (oiraloy V) : rjxeiov 
B (pro "Hrelov) g 108 ^clg « : f:^;^«/^ B || 109 dwamdov a : <Jcu- 
aeada B || 111 ol dh a: (og dk B || 113 fcoXtiJTag a : noXiarag 
B 1 117 d^BOTtBfjLTCzog « : d^BOTConTCog B I 119 ßdövog a : ßaßovg 
[sie] B {Baßvog Suidae codd. B VE) | ^evg a : ^ag B (reponendnin 
Zag. cf. Diels. in actis Süzungsb. d. Bert. Akad. [1897] pg. 145 
not. 3) I l^evg yiqag a : l,ag yrjy yiqag [sie] B {Zag yijv yigag 
Dielsius) || 122 fÄOi a : fxiv B | II 3 VTihQ yrjv DFSÜV (vTteQi y^t 
G) : vTCo rnv B (cf. Diels. Doxogr. pg. 346a 1; 346b 1 ; 56t, 8) 
6 BTcayeiQag a : €7t' eyeiQag B {IneyelQag Wachsmuthias Poes, 
lud. gr. corp. fasc. II pg. 161 sq.) || 9 xa% a^y a : xar oQxog 
B II 16 fiiawvog a : fivdwvog B\\dh a : dk xal B U 21 xaxslya 
dk a : xa^elva B jj 33 rj^lovv ^rjTSlv a : i^tovy Crjrely B | 37 
ayoQci a ; ayoqa xo B^ (ayoqä xai B^) Q 40 diayvovg a : dia- 
vayyoig B || 42 xaya&a a : xaka xaya&a B || iTtiverevyfiiyoy 
a [om. ü] : iTtttezevyfjLiyiag B || 44 aq>€Xpl(üvog a : atp€g)l(oyog 
B II 46 i^inioy a : i^iniay B || 48 aqx'^^^ ^ : iQX^evQ B | 49 
TOVTü) TftJ r^orto) DFGSÜ {zovro xw TQOTtu) V) : Tovtoy roy 
XQOTtov B D 50 fteql %by XQOVoy DFSÜV (tcbqi Tuiy XQoywy 6) : 
naga Toy XQovoy B || 51 Toy — ßaatkia a : %ov — ßaotXiiag 
B II 52 hcakovyTO a : kftexaXovyro B || 55 tcSqücj a : rvQoauii 



Digitized by 



Google 



ADalecta Laertiana. 109 

B (ftQoaaoß Wachsmathins I. c. pg. 173) || ^evotpowv a : ^eivo-- 
q>6iav B I 56 Kaklidrjfildov a : xalXidijfiov B (Kaili^irjdov rep. 
vid. cf. C. L A. II 307) || 60 6io %a\ a : o»bv B | TceialoTQa- 
Tog a : neQlavQarog B || 67 fivgwyog DFSUV (fiiQoivog Q) : 
^Qävog B I ßiXjiov a : ßXhvov B || 72 %a&€d€l%ai a : xcr^e- 
ii^aevai B | 73 dfj ayavaxnjaag a : diayavaxtijoag B | 78 axo- 
ftovvTioy a (»« DF60SÜV) : KOfiTtovvvatv B J evatoxwteQOV 
DFGOSV (evatoxotegov ü) : evazoxiog B 1 80 naidlov DFOSüV 
(fceölov G) : ftaideiag B {naidiäg LP) || 81 ijAv a : fth yag B || 
82 aofihwg a : aofievog B 1 83 Ttaga diovvalw a : diowalcj (i. e. 
jdiowalff) B I 86 TtaQaßatrig a : TtaQaißdrrjg B (cf. Hoffmann 
Ion. Dial. pg. 423) 1 88 algetov a : algerrj B || 96 '^öiiDg a : rdia 
B I 97 Tei«/ws DFOSÜV (TeXlwg G) : r^o^ om. B^ add. B^jj 
100 laxi 8k a : eavi d^ ^« B y 10^ tcJ ^a^'o^ o : tcJ Aa/ot; (i. & tij/ 
^ayav) B^ av a: aif elB^ ovra a : ehai B || 103 ntapLaXov a : 
TtayxaXav B | 108 o ißgiarixog a : ovgiatiailxdg B (ov^terrexog 
Casanbonas) 1 112 fierdXXwy a : fisraXXov B (Mc/aAAot; rest 
Boeper PAtVo/. VIII pg. 5) || 113 q>lXov a : di(piXoy B | 115 Tag- 
yvQiov a : zagyvgidiov B 1 a^ro^cüA^i^at a : ajcoXoXiTiivai B^ 
(aTToAciiA^x^yae P^L) | 116 «Zx«)" << : ^ISev B (cUcy L) ] 120 yafiov 
a : /a/icd (i. e. Taii^^) B || 125 xor^il^Tre DFGOSU {xariXeme V) : 
xmäXfiye B | 127 Ifri DFOSÜV (sTtsl Ot) livB^ 130 avaTtigo- 
Tcgov a : avrjgoregov B^ {aTeigoregov B\ de forma vid. Nanck. 
rhäal. IV pg. 199 not 1. cf. et 1. VI 99) B 131 xal tov a : rov 
B I 138^aT^^cu a : ^xcrT^^ci^(i. e. ixarigipjB J 142 «Z/rov a : elvtav 
B 1 143 TCoXip a : narglda B 1 III 2 g>aGlv a : (paalv wg B | 
ÖTqXiov a : üriXioi B | 5 negl rov noXtavov a : naga t. x. B 1 7 ma- 
di^fiov bis a : inadi^fiav B 1 TeXarlaraxog a : TrAar/araTO^ B 
<cfl Wacbsmath. 1. c. pg. 10t) \ 10 ^^i^ a : ^a B (/iav L) | Ttga^ 
Toy xao5 DFGOSV {ttgtÜTov x^og ü) : x^iog ngatov B (cf. Eaibelii 
Com. Qraee. Frag. vol. I pg. 122) || iJiiXoi a : ixoXoi B y 11 ttot' 
aa&fiov DQSÜ not a ao&fiov OV nova aa&fxov F : ttot^ 
agi&fiov (i. e. ttot agid-/j6v) B y 13 Ifina^ig DFGOSÜ {hna&ig 
V) : OTta&ig B J 14 tijv ogxrioiv a : ogxrjoiv B (cf. Kaib. Cöw. 
Qraee. Frg. I pg. 123) R 7r>loxag a : TrAoxay B || tv om. a irvBl 
16 iTroia^ei a : IfcuilCei B {iftif^ei. cf. Kaib. Com. Or. Frg. I 



Digitized by 



Google 



110 Edgunii liartini. 

Pg* ^23} I 17 oy a : B 18 '^fjs yL€q>al^g a : tij %Bq>alij (i. e. 
%fj x€q>akfj) B I 21 ov firiv di a: oi /irp^ B | Xivdwevaai a : nuxi 
xirdweiaaiB | dUawaev a : dieadaaro B (cf. ArrL Anab. 1 9, 3) ] 
22 TTovr^s a : to£ navteg B || 24 d'Qaalw a : &aal(o (i. e. Oaaltp) 
B II 26 »eoTtsfiTctog a (cf. 1117): »eoTtofimog B || 32 xal a : 70^ B J 
33 17/uev a : eifiiv B | 38 Tt fieigoxicideg a : fieiQcoudddg %i 
B 1 45 elfil a : el firj B l 4S xakoi a : xaUiovg B y 51 toi^ 
Tcoy a : tovtov B || doyfia xid^ivai a : doyficeta Ti&ivai BJ 
6 t ovTO^ a («3 DGOSUV) : xol ovvog B | 66 Udo&h%i a a : 
bido&ivra B | dvayvüvai a : diavayvcSvai B || 69 xcnr' avroy 
^ctsiqov a : xora Tor '^avigov B | xora ravroy %avvav a : 
xora Tov ravTot; B J 74 XfTtlQ fiiv rov r^g y^g xvtüLov a : ^^e^ 
fiiy TiZv Ix yijg xvxkwv B {iv ä fikv Tcuy f ^oi y^ Ttvxkwp lego 
cl. Plat. Tim. p. 38 c.) | 76 xirov^eva a : /fyo|ueya B | 79 die- 
Xixdnri a : Sudi^ato B* (^eeA^^aro B^) || 84 vavtmi a : vcrnnti- 
yixfj B II 90 ßovXevead'ai a : ßovXevea^al t£ B ( rotouroiv o : 
Toeoi;TCtfv napvwv B 1 92 «Z d^ a : ot d^ B | 94 axovovri a : vcJ 
(i. ea(p) axovovTiB || 95 aAAijAov^ a : aXXovgB | 99 ipÜuovg a : luxl 
(plXovg B II 100 fieracncevaarixal a : fieraaxfi/iAaTiatixal B || 102 to 
de xoAa a : rcr ^^ ayad-a B | 103 ovxuiv a : fiij ovxvay B ^ 
IV 1 TO ^*og ö (-= DGSUV) : %6ye ri»og B \ 3 awayrrjoai a : 
avvavria&ai B^ ] 6 aya^voQog a : aya&ovogog B (cf. C L G. 
nr. 6091) || xaQxrjdoyvog DGSU (xaQXi^oviog V) : xakxqdoviog B 
(el.l>\^\%.Doxogr. pg. 129 not 3) || artiivaiaiaviivai B | tco^vi- 
xovg a : TtQOvvlxovg B (an nQOvvelxovg? cf. Etym. Magn. ed. 
Gaisf. pg. 691yl9) || 8 volg xaraaxovai a : rolg xoval B | 9 dfago- 
doxijaai a : öwQodoxijaavrag B | 13 nsgl aya&ov a : negl 
vaya&ov B || 14 Xvaifiaxov a : Xvaificexidov B (cf. Diod. Sie. 
1. XVI 82) B 16 ^Qe a : cIqb B || 20 yav^ig a : ykv^ig B | dm- 
ßalvBiv a : diaßoQog B (diaßoQoy Gobetus) 1 22 tov %Qvaoi 
yivovg a : toSv Ix tov xqvoov yivovg B | 23 TceQCevg a : %a^ 
aetg B 1 29 dfiw%" a : df40)ld" B (cf. Nauck. Frag. Trag. Or.^ 
pg. 398) II 31 TtavioTecoy a : TteveariQwv B^ (nBvicxBiay B corr.) { 
35 ctQ TOV a : yaq rot B |j 38 a^lag a : t^^ a^iag B || 44 Tiyi a : 
Tiai B y ftoQ^ a&rjvaicDV a : rcQog a^yaiwy B | 47 /u€ l§ w- 
Toi; a : /HS i^ kfiavrov B || 48 Sre Ta a : rä B | 51 ayBl- 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 111 

lero a : inavelX^to B || 53 %viv q>lX(ov a : ta q>lXo)v B (cf. 
lambl. De vü. Pyth. § 92) || 57 t6 o : r€ xa2 B || 58 ngoiM- 
vrioiog a : TtQoxoyn^aiog B || 59 öia a : av%6v rqonov dia B 
{rov avxbv TQOTtov dia L) 1 62 iTtifieltSg a : IftifXBXiaxaxa B || 

63 (ikv fiivroQog a : (xivxoqog B | 65 qniül 8i xal a : (priol 6^ 
B I fxridhv a : ovdiv B || Xoyadixw D6SV (U de coni. loyaoi- 
diwS) : koyiaoiöixä B (loyaoidiTctp L) | V 4 ilevaivldt a : 
iXevaivelai B (ISXevaivltf L) || 7 naqTtov elg &avaTOV a ; nag- 
Tcov elg aMvarov B (^fjtegov a&avarov ci. Eaibelias ad Athen. 
1. XV 696 c) I 8 fpiXla a : fpdlovg B {q)iXlov L) || tvxqotpov a : 
MvTQoq>og B 1 9 e^^ iqfxBlav a : Ttqbg kgiialav B 1 10 eig (plXiTt- 
Ttov a : TtQog (plXinnov B | 13 naidbg a : rtaiölov B 1 18 yXv 
xvv dk xov xaqnov DSÜV (yXtnei^v d. x. x. G) : xbv dh xagnov 
yXvxvv B y 19 axoTtelv a : del axoTtelv B || 30 novriQolg a : 
Ttovoig B 1 31 ana&ij a : juiv ana-^rj B | htgivev a : hixQivev 
B I 37 TtQog avxbv a : Itz' avxbv B 1 51 fxiXavxi (it 55) a : 
fieXdvxrj (i. e. MeXawrj) B || tvqwxov fxlv om. D6SUV : TtQfO" 
vov fiiv ßovXof4ac yevia&ai B {rtQwxov fxlv Menagius) \ %ei' 
Qovi a : x^lQov ^ B || 53 xaXXlvixog a : xaXXlvog B {KaXXlvog. 
cf. §§ 55 et 56) II 57 evcjvvfiag a : evwvvitievg B jj 58 dixaio- 
avvrjg a : dixaioavvtjg xqla B || 59 ftrjxavix'^g « : (xrixavixov B 
{/tirjxavixdjv rec. libri de coni.) | 60 rjad'exo ^avaxov a : ija&exo 
(i. e. ija&exo) B || 63 Igalov a : fiQalov B (cf.Fick-Bechtel. Griech. 
Personennamen pg. 136 et C. Z ö. nr. 2322 b". 3142. 6940) 1| 

64 6 oixBlog a : 6 xelog B || 67 iXsia a : r^Xeia B (iXleia em. 
Bentleins Opusc. pg. 179 ed. Lips.) || 68 TSodaXyixrj a : noöa^ 
ygixfj (i. e. Ttodayqixfj) B || 71 hnißkertitü) a : om. B {iftißXe- 
tpdxti} PL) 11 82 oXov ovv a : oXw yovv (i. e. oXip y.) B. — 

Addere possnm Codices classis a (excepto codice qui 
cnm a 1. II 74 incipiat, titnlo omnino caret) eadem — atqne 
ea mendoBa — inscriptione instnictos esse: ^aegxlov dioyivovg 
ßlfjjv xal yv(üfi(Sv xäv iv q)iXoao(pla evdoxifiijaavxiov xal xwv 
i V ixdaxT] algiaei ageaavxwv xtSv elg Z xb rtquixov, germanns 
Bcilicet operis Laertiani titalas videtar faisse hie: AaegtLov 
Jioyivovg q>iXoa6q>(av ßltav xal dayfxaxwv avvaytoyijy quem 
nanciscimar ex sabscriptione codicam BP (cf. sapra pg. 79 



Digitized by 



Google 



112 EdgaruB Martini. 

et 87) qaiqne se et vetnstate et simplicitate commendat prae- 
terea Codices omneB cla98i8 a boc habent prae ceteris Laertianis 
libris pecnliare qnod: ante vocales mira peryicacia adverbii 
ovTO){g) forma littera g praedita adbibita est, cnm ante con- 
sonantes constanter formam ovrw positam Tideamas. in codice 
B formae ovtcj et ovtojq nnllis legibus adstrict^e sunt 

Veram enim vero haec codicnm classis a inter sense ood- 
sensio cnmqae libro B dissensio non idtra librnm YII proda- 
citnr*): namqne extremoram triam librornm memoriae ratio 
in libris DQSU longo alia est (qna de infra dixero). quid 
autem inde conseqaitar? nempe exemplar nnde dependeot 
Codices classis a postremis tribns Laertianae scriptionis libris 
orbatnm faisse. 

lam si quaeris qua ratione Codices classis a inter se 
contineantor, in dnas illi familias discedont ita nt alteram 
(nobis /) libri DFGS, alteram (d) Codices OITV efficiant 
ntraqne familia larga propriornm vitionim copia instmcta est 
in examen antem perdacemus primnm libros DFGS qnornm 
singularia menda lacnnaeqne tabula snbseqnenti recensentar. 
neqae yero ennmerationem nostram altra 1. III 60 prodaeere 
Visum est 9 cum hoc loco antiqua codicis F pars — noricia 
autem huc non pertinet — finiatur. littera y consensns pri- 
mär um manuum codicum DFGS denotatur. 

Tabula B. 
I 3 yeyovivai y («= DFGS) : yiyove ÜV [B mancus usque 
ad § 4 extr.] || 4 noofi^aac y : dicMoofÄ^oacUY j 5 roiavTa om. y • 
habent UVB || xal %w Ttjg (pmvrjg y : tc5 rrjg (p(avrjg (i. e. »^ ^.y*) 
UVB II 13 L(ov ^v — og xa&rjyTJaaro y : Xwv wv — xadi^ytioaro 
UVB II 14 xajaXvei y : xara Aijy« UVB || 15 nkarcDv y : TcXatmyog 
UVB i 20 aXqeatv fiiv yag y : a^Q€Oiv de UVB B (paai om. 1 - 
habent UVB || 21 vTtd rdfxcjvog y : V7t6 7toxa(i(avog UVB) 
24 yvtlXov xat y : yLv%Xov U ycUkov ßlßXov V xvxXov recte B f 

1) Posteriorem Laertii operis partem soll ezlübent libri DGSl' 
clasais a, cum libri F antiqaa pars 1. in 60, codex IUI ez^ über V 1- 
VI 66 obmatescat. 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 113 

25 avTog fih y : avTog di UYB {Kkvtog dk Menagins) 1 32 iii' 
jtbtxei y : hiTtlfctei UVB | 35 fxiaxeve y : fiareve UVB || 38 8h 
im y : yag ItzI UVB || 40 irvi&iad'ai Tcoitinxa 6 y : %nri ^ia&ai 
jtoirjTixa 6 ÜV iTtid'ia&ai Ttoitixiiaiq B (inid'io^ai Ttoirjrixj'j, 
6 6^ de cODi.) || 46 afiq)iGßif]tovfiivrig drilovdri trjg aala- 
filvog y [F hoc looo mancns] : aaXafxlvog afÄq>iaßr]Tovfiivr]g 
UVB I 48 raq>ovg y : rovg %iq>ovg UVB | naq^ av%ov y : Ttqog 
avTov UVB y 58 Tov Xoyov y : nov fikv loyov UVB 1 59 rag 
^fiigag y : rag fthv fjfii^g UVB || ayBLV re xal diddaxetv y : 
öiddaxeiv UVB | 61 ayvag tadt y : ayviag toöI UV aiyiao- 
tadrj B i^irvaüTadt] em. Bergk. P. L. ö. 11* fr. 26 Solonis) || 
xQadlrjv y : xQaöirj (i. e. xQadlrj) recte UV xQadia B || 62 noiel 
y : TcouSv UVB 1 64 ovx om. y : hab. UVB || 65 eroifAog rot 
xoi loyta xal %QY<a y \ x. kx.%. %. toi UVB y 66 yivwaxeiv y : 
yivwaxei recte UV yiyvciaxei B | 67 na^a aav y : TtaQa ao\ 

UVB I ßtcnri y : ßiovfi UVB B 71 xv»r]qag y : xv^ UV xv 
d'TjQiJv recte B || 74 vQQadiog y : iggaölov UVB || 80 Ttori- 
Qay y : tco^^ UV TtotiQrjv recte B || ixelvog y : xelvog UVB || 
81 xot'QOTcodrjv y : x^^QOTtoSrjv UVB |] 85 avrig y : av UVB 
(cf. Schoell. Auf. e. pol. Litt. b. d. Gr. [1890] pg. 9) J 86 av 
d^Qianov om. y : habent UVB || 92 evaxrjfiov y : cvq)rjfiov UVB || 

99 rag Ijuag eyciotoldg y :. xol l/ial kTtioxolai recte UV xe 
I. ^. B 8 q>oiTwvrag y : q>oitevvrag recte UV q)oiT€VTag B |j 

100 Ti^y y : tov UV T£y (h. e. tiv) recte B 101 xalwvlöov y : 
xalovLöov UV xadovtdov B {Kaöovtöa Casaubonus) || 106 oo)- 
XQaTTjg y : acjaixQdjrjg UVB || 109 xa&^orjg y : xad-iaei UVB |i 
113 xaraaxed^fj y : xaaxei^^ recte UV xaoxe&ri B [ 116 ^eeuv 
y : xal d-edv UVB J 122 xXeirj&grjg y : xlei^Qtjg U xhqd^Qotg V 
y.Xr]&Qirjg (i, e. xlrj&Qlrjg) recte B y II 1 v/co y : aTTo UVB || 
3 yXciaari y : A^^ce UVB || 5 awrrjQlr^g y : acorrjQlag UVB || 
6 TjQcov y : ^qojvovv UV rjQwvovv B* 0]Q(o vovv P) | otti ye dfj y : 
on öfj UVB y 8 diaTfjLtd'ivrwv y : diarftrj&ivTwv UV diarfiia- 
^ivTwv recte B |-15 de y : rfi xai UVB | 22 avy^Ci? y : ai;yc- 
Cijm UVB y 27 xov y : xovre tl UVB y 32 eUev y : oUev UVB || 
33 €hai ei y : dvai UVB y 35 iQtßwkaxov y : iglßwlov recte ÜB 
iQlßanovWl ^2 xilf^ycJ y : xileii'^ U xil^v^ V xleeivw (i. e. ÄAcc^rw) 

Leipziger Stodien. XIX. 8 



Digitized by 



Google 



114 EdgATOS Mardni. 

recte B* ] 47 f^h y : fiiv ovv UVB || 55 alaxivrig y : alcxlvov U at- 
a%lvov V aiaxlvov B {AlaxtPBw Meinekiofl em. PhHol. XV pg. 333) \ 
evTteidijg y : l/ri^)g ÜV anid^g reote B | 57 ov y : otx Mvi UV 
o^x eZyai recte B | ^ovnvdldov y : ta ^ovxvdldov UVB || 58 frai- 
rf/ij — lij y : ftaidelrig — iijs UVB (yeram nondam inyentiun. 
of. Stadtmuelleri ed. Anth. Pal. vol. II pg. 67) | 61 iiQmUa y : 
%bv fjQaxlia UVB | 69 ponit y poat yerbam Xaaaiv Tocabala : 
IvBtdiCfipLBvog not* inl zw ftokvteltig ^ijv vno nlatwvog Hgnj' 
aqa q>alveTal ooi — ftoXvTeJUog ^ijv : qaae ennntiatio in libris 
UVB hoc loco deesti legitnr § 76 post verbnm diaßdXlovaif 
in banc modnm immntato initio: ngog nldzwva oveidlaavra 
rqv noXvtHeiav {ftoXivikeiav V)' aga (aga B) Ug>ri q>alv€%ai 
aoi — ftoXvxBXwg ^ijy | 70 dia tovro y : iccQa tovro UVB l 
95 nu^ofievov y : xarfjvayKaafiivov recte VYxavijvayKaafiirw B | 
97 Ter nXelata Xaßovra y:X.v. tc. reote UV X. n. B || 103 ^oUfiov 
y : ^oIkov UVB || 105 nqaßvxav y : nQaßvrag OUV rcQeaßvrag 
recte B 1 119 ^u^ ehai y : firjdiva OUVB {aV'd'QiaTtov elTtelv 
fzrjöeva em. Deyckius De Megar. doctr, pg. 82. cf. Roeper. JPkäoL 
IX pg. 14) II 120 7CQ0oeoyca}q>&dg y : nQoa€axwq)&wg OU YfCQOo- 
eaxwq>&ri dh recte B | 123 vixavoqa y : vcxatpoga OUV vei- 
xaroQa B {NixaTOQaV^\ de hoc cognomento Selenci I cf. S traben. 
Oeogr. XV 2, 9) || 124 rtegl Xoyiüiiov — qnXoaotplag om. y : 
habent OUVB | 125 xal kxdreQa y : hcatsga OUVB || 126 jtXev- 
aavTsg xal avyyevofisvoi y : nXevaavreg OUVB || 6 XQaTr^g y : 
aioxQaTrjg OUV xßcfirijg recte B || 127 avyavaxofCTOvrog y : avva- 
vaxdfiTCTovTog OUVB l 135 el x^^v 7 ' ^Q XQV'^ OUVB ( iTtd- 
ftai y : vrtWTta OUV vnmTtta recte B | 139 nagixioy y : to- 
qIxiov OUVB I 144 Tolg Xoyoig y : Iv Xoyoig OUVB | toi toi- 
ovrog y : tot ovtog OUV toiovTog recte B || III 10 ifxeXe y : 
if^eXXe OÜV ^iMo^v) recte B || 11 aXV y : om. OUVB (cf. 
Eaibelii Com. Gr. Frg. I pg. 122) | 13 ofioioxaveg y : ofzoio- 
TijTö OUV ofioicbfiara recte B jj 16 vg dh vi y z ig 8i ^f 
vi recte OUV ig dk ^wel B l IT dvg y : ölg U deig OV^ 
doi;^ recte B || 22 anoXatpofievoi y : aTtoXafixpvfx^oi OUVB 
(anoXaxpoviiBvot rep. vid. cf. Ahrensii 1. De diaL Dor, pg. 347) | 
x' av&QCJTtl^eiv y : xal dv&qu)7citeLv OUV avd-qwfciCuv recte B \ 



Digitized by 



Goo^^ 



AnalectA Laertiana. 115 

24 avtlnoda y : avxLnodag OÜVB | 28 %iaXLag y : axwliag 
OÜV noxUag recte B || aWg (— av&Qcjftog) y : Svöv OÜV 
avov recte B 9 31 aXXa ^r/y y : aXka OUVB || 38 ogyl^ea&at. 
y : w^lü'S'ac OÜVB* || 41 |y ritpaiaxiciöwv y : Iv ig)iaTiadü)v 
(pro ly ""lipiüniadwv) OUVB || 44 toü yijycycg y : yijy«yig OUVB 
(W YTflY^h em. Jacobsins ad ^n^A. Pal. VII 62) || 60 expl. F 
ant pars. 

Ex bis vero qnattaor codicibns dnos prorsuB ablegare pos- 
snmuB — dico Q et S — atpote mera apographa codicis D. 
monni iam snpra (pg. 94) libros istoB ab uno librario ezaratos 
esse; addo hie ex uno eos exemplari esse expressos cum alter 
alterius tarn similis sit quam ovi OYmn. maxime aatem nota- 
bile est qaod aterqne codex libmm tertiam non a Piatone 
anspicator, sed aperto errore a Theodoreis. media enim in § 97 
1. U haec inscriptio legitor: kaegrlov dioyivovg %wv eig öixa 
Tu tqItov: d'eodciQeioi. nnde qai tertios yolgo nnmeratar Über 
in codicibns 6 S inscribitur: lacQtlov dioyivovg twv elg dhux t6 
%B%aQ%ov\ ftldnov. quae tnrbae coniunctae com singnlari- 
bns qnibnsdam mendis (e. gr. I 30 ovTtw D6S pro ovro) FUVB; 
50 hhceaev DG^S pro %7C€aev FUVB; II 27 ßiwaeig DGS pro 
dia^g [yevi^aTi F diaZijg UV öia^i^aei con. cnm seq. el B]; 
67 eha DGS pro eha [ha F]) cnm consimiliter in codice D 
qai sine dnbio aetate libros G et S snperat, occorrant, am- 
bignnm esse neqnit hos ex illo manavisse. cni opinioni inde 
band spemendom accedit firmamentnm, qnod non secns atqae 
in codice D in libro S operi Laertiano adnexam reperimns 
Lnciani Vüam Demonactü. codex antem D cnm proxima 
cnm F societnr cognatione, tarnen ex hoc descriptns esse non 
potest — continet enim über F non nnlla menda atqne lacnnas 
qnibns immnnis est libri D memoria — nt ad commnnem eos 
fontem (y; fort, saecnli XIII) reverti indicandnm sit 

Panca adinngam de extremornm triam librornm exem* 
plaris y memoria cnias anicns testis adest liber D. etenim 
ne longius nanc rem persequar fusinsqae exponam^ impedit 
qnod adcnrata nltimornm codicis L librornm mihi non snp- 
petit conlatio. in praesens igitnr satis habeo haec monaisse: 

8* 



Digitized by 



Google 



116 Edf^iis Martini. 

cum in libris I— VII nalla inter Codices B et y iDtercedat 
ratioi in libris VIII— X plus qnam semel y cum B et L, qnem 
codioem arta cognatione cam classe ß contineri infra p. 133 sqq. 
probabOy in yitüs conspirare Tidemns (cf. Interim apparatam eriti- 
cnm quem Usenerns Epicureorum pg. 3—32 ad Epicnri epistnlam 
ad Herodotam datam diligentisaime congessit : nbi qnod pro 
codice D eins apographam G abhibitnm est nihil refert). neqae 
vero ad extremae partis exempli y condicionem explicandam 
anflQcit illam contaminatione codicnm BL enatam esse arbitrari. 
qnae sententia yel ideo reicienda est, qnod D aliqnam mnltas 
perbonas seryayit lectiones certo non coniectnra inyentas 
errantibns libris BL. conclndendnm igitnr potins est oltimog 
codicis y libros transscriptos esse ex codice aliqno classis ß 
qni mnltis quidem locis fidelius qnam B archetypi memoriam 
repraesentaret , in nniversnm antem codicis B praestantiain 
band aeqnaret yernm de hac re alio loco copiosins dis- 
ceptabitnr. 

Qaibns expeditis correctnrae codicnm F D6S expenden- 
dae snnt. atqne Über F qnidem omissa mann F^ duos co^ 
rectores nanctns est: qnornm alter (F^) sat babuit tribos vel 
qnattnor locis yariam lectionem margini adscripsisse. qni unde 
sna arcessiyerit discimns potissimnm lectionibns (p&o^a ad 
scriptnram g)OQä 1. I 96 et ßiwaeig (g posterius in extremo 
margine conlocatnm maximam partem resectnm est) ad yerbam 
yevrjor] I. II 27 adpictis: qnae dnae lectiones prayae codicam 
DGS propriae snnt (cf. etiam pg. 115). alter corrector (F*) lau- 
dabili diligentia librnm F a capite ad calcem pertractaTit 
qno in negotio nsns est codice familiae ß adfini: qnod cam 
ex innnmeris familiae a yitüs emendatis, tum mendis band 
pancis e familia ß inyectis evincitnr. yernm in bis perceo- 
sendis immorari nolo; indicabo potins statim eas lectiones 
nnde correctorem F^ codicem Vaticannm gr. nr. 140 (W) nsar- 
passe liqnet: 1 13 ad x^r^a F^ adscripsit x^^^^f V^^ vitiosa 
scriptnra in nno, quod sciam, W obyiam fit; I 32 F^ adnotavit 
ad nomen Xeßediwv lectionem Xeßavdlwv nisi in W in nulio 
libro occnrrentem ; ibidem inxta yerbnm dovvai posuit F^ pef' 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiaoa. 117 

Tersam lectionem dod^vaty cai solas W patrocinatnr ; I 34 ad 
verba rrjg eUovog F* adpinxit variam lectionem rivog elycovog^ 
qaam in solo libro W repperi; ib. librarins recte dederat 
ollloig^ cui scripturae F^ in margine libri opposuit sensn 
cassam lectionem Ttollolg^ quae cetemm stnpiditati eins de- 
betnr qai libri W evanidas litteras instaarare sascepit (F^ igitnr 
correcto codice W nsns est) ; I 47 librarins scripserat acpivxiov : 
F^ margini adposnit q>iQ(aVy qnod nnns W praebet; I 100 de- 
niqne librarins exarayerat ajutv, ad qnod F^ in margine notavit 
eopilv qnae scriptnra codici W singnlaris est. 

Codicis D correctiones cnm ad nnam omnes ab ipso librario 
— nempe inter describendum — factae sint ao solnm modo 
ad leviores calami lapsns pertineant^ salya conscientia missas 
facere possnmns. 

Plane eadem est res de codice S, nisi qnod in eo pan- 
cissimis locis manns altera (S^) aperta menda sanavit: e. gr. 
I 60 ad fnttile illnd fiiainigfiov in margine scripsit lAiiiviqiiov. 

Contra libri G correcta panllo adcnratiore scmtatione digna 
indicem. neqne vero dico pancos illos errores ab ipso librario 
dnm describit exstirpatos, sed ea qnae praecipne in prima 
codicis particnla manns altera (0^) correxit. qnae ob eam 
causam qnam maxime memorabilia snnt qnod lectiones prorsns 
nnicae neqne in nllo alio Laertii operis codice obviae nobis 
propinantnr. de qnibns qnid censendnm esset sagacissime iam 
peryidit C. Wachsmnthins qni \Carp. poes. lud. gr. pg. 53 co- 
dicem G aliqnoties 'scite emendatnm a viro docto qnodam' 
perhibet. vemm enim vero natura istornm commentornm sane 
qnam inaeqnabilis est, si qnidem evidentibns ant speciosis 
saltem admixta sunt non inntilia modo, sed etiam ntiqne per- 
versa, in quo nnmero bas dnco viri boni coniectnras: I 30 
avevgeZv pro uivÖQtov] 52 ivilaßov' ^o) yaq a — 'A&t]valoi — 
atpelXovro pro avilaßov yaq iyd a xtI; 62 fovde ^ei aaXa- 
filg (principinm pentametril) pro Tovde tckvoZ 2akafilg] 65 ol 
tS* afttnginovreg t6 kocvov pro ol &' iTtirgiftovreg t. %. («= qni 
rem pnblicam gnbemabant); ibidem ovxog de xai doQvtpoQovvta 
avTov &t ßovXovTai pro ovtoi dh xal ioQVfpoQOVvnav aitov, 



Digitized by 



Google 



118 £dgara8 Martini. 

B% TL ßovXov%at] 67 rjSltoaa pro a^itiaag. panllo melioB res 
ceBsit aliis locis: e. c. 1. 1 54 — qno loco 6^ omisit vocatmla 
di 8qov — O^ ad geoBum band male Bnpplevit fi^g; item 
I 64 noD eontra loci sententiam, neqne yero necessario ad 
verbam aftixBO&at addidit %vQavvLdoq\ I 89 puflUla exstat 
lacona in omnibos aostris libris Laertii nt qni exhibeaat: 
aXXa xal to Uqov rijg adnfjvag avavedaaa&ai avrov arco 
iavaov. expleyit Casanbonns hiatnm evident! ratione seri- 
bendo: avvbv (ro) ciTcb Javaov, alio modo damnnm reparare 
conatns est corrector G^ qni post pronomen avrbv insemit 
yerbnm txio^lv. quam coniectoram Cobetns fncnm haadqoa- 
qnam persentigcenfl in textum recipere band gravatna est 
duobns antem locis correctori contigit nt yeram ao genninam 
scriptnram redneeret: nimimm 1. 1 40 ubi imd^iad-ai Ttoirjvmi 
(i. e. TcoitiTixfj. cf. etiam Laert Diog. 1. IV 15), qnod in libris 
noBtris yarie depravatnm est (cf. pg. 113), restitoit et 1. 196 quo 
loco pro (pd'OQa legendnm esse ipiaqä (i. e. qxoq^ perspexit 
lam Tero ad familiam <f nos conyertamns. ao libros U 
et V pecaliari qnadam neceBsitndine contineri yel ex tabnlis 
argnmenti qnis Bnspicetar: continet enim nterqne Über praeter 
Laertii Biogenis opns Theopbrasti Exeerpt. Phys.\ [Aristotelis] 
commentationem De Xenopkane Gargia Zenone; [Aristotelis] 
Auseult, mirab, neqne inanem esse illam snspidonem ad- 
cnratior consideratio ostendit cnm libris UV rnrsnm com- 
mnnione yitiomm firmiter coninnctns est mntilns libellos 0. 
yemm iam proferam qnae hnins familiae propria snnt menda 
scriptnrae lacnnasqne. contineo antem hie qnoqne me in 
examinandis libris I— III 60. littera <f designatnr oonsensns 
mannnm prima mm codicnm UV aut 017 V. 

Tabnla C. 
I 4 YBvia&ai 6 {— UV) : yeyovivai y [B manons] | 14 lata- 
KQariKol <f : awxQarixol yB || 18 vov iv avTiS <f : räp h ai- 
%w yB 1 Tov TtQog ^fiäg d : rwv nqbg rniag yB || 23 fÄSQix^g dz 
fZiXQag recte FB f^ixg^g D || 29 to novfiQiov d : notriQiov yB | 
36 elTtorra d : Ttv&ofxevov yB | ngohov d : tc^tcqov yB [ 




Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 119 

yi fxil 6 \ firidh yB || 40 iftr] &ia&ai TCOiriTixa 6 d : inid^ia* 
^ai feoiTjTixa 6 y Inid'iüd'at Tcoirjtixtjg B {Ifti&iad'ai noiij- 
zixjj. 6 G^) H 47 (xa%ea6^evot 6 : fictxriaofiBvoi yB || 49 elfjLiy 
TcJy 8h avdQBiOTegog d : raiv dh avdQewreQog elfii yB || 52 ^ere 
6 : iaxesB yB || 58 iaxvgoreQoy 6 : iaxvQOTarov recte y laxvQtü' 
varoy B H 61 ayviag raöi 6 : ay^ag Todl y aiyiaora&ri B 
{Aiyvoaxadri Bergk. em. P. i. G. II^ fr. 26 Solonis) || 64 ^g cf : 
eirig yB | 72 ydß qpijat cf : d' cSg 9)i7a£i' recte y de cSg 9>ija£i^ B 1| 
83 av%ov d : avrcjv yB | xfjdfifiovg d : xpapiiiov yB H 93 ^omo- 
fzivoig d : axu)7t%ofiivoig recte y xiOTtzofievotg B a add. m. I an 
corr. dub. || 95 %xri yeyovdg ^örj d: »;. y. i'. yB 1 96 ovvog d: outcjg 
yB II 99 Triv kvöov d : tov Xvdov yB || 100 tov d : v^y y vtv 
(i. 6. Tiv) recte B 1 101 xakovldov ö : xakwvlöov y xadoi;tdoi; B 
(iCadovi'da Gaaaabonus) j 105 Tcaga noxov d : naqa tvotov (ef. 
1. II 78) yB 1 cr/x^av d : ayxvQav yB H aniofulev d : iTtiazei' 
Xev yB I 112 ay^oy cf : ay^otig yB j| 113 ovdh d ; oi(J^ yB || 
120 oUe d : dös recte y ci 5i B | II 8 dtarfirj&ivrwv d: 
diaTfii^ivTü)y y diaxinod-ivziav recte B || 33 di ^ij rf : juiv 
juij yB II 35 elftovarjg rijg yvvaixdg div.y. eL yB || 37 nequ- 
vex^cofiat d : avfirceQievex^oofiat y avv — B || 42 ipfjtpovg 
om. d : habent yB || xleivi U nhvi Y : xkeivoi y xAßßevro (i. e. 
Kleeivüi) recte B* || 43 d^ axvlov d : aiaxvXov yB || 48 xaralveiv d : 
xci/Avciy yB { 55 int^g d : evTteid'fig y aftidiig recte B || 57 ovx 
iVi d : ov y oim elvai recte B |j 65 vueuQa^ato d : elaeTcga- 
ioTo yB I 69 t/ cf : ^/vi yB || 71 /uiag ü ju/ag V : o^oteg yB || 
89 ^dovijv om. d (= OUV) : babent yB | 105 Ttgaßvtag d: 
Tcqaßvrav y Ttgeaßvrag recte B || 120 7tQoaeaiiwq>d'(ag d: tcqo- 
aeaK(aq>d-dg y 7tQoa€ayujjq>&t] 8h recte B | 126 elg yrjv d : elg 
tjXiv yB I T^g artd d : xolg arcb yB | Tcagißakov tuxI fJtixQL nsqne 
ad nBQl q>al8(Dvog om. d : habent yB || acox^anjg d : o xqdxrig y 
TCQatrjg recte B || 131 6 fihv aaxXrj7ttd8f]g om. cf : babent yB || 
136 iv d i h fihv yB 1 136 VTtdfta d : mtwTcai y indnia 
recte B || lU 10 ifxeXXe d : ^fieke y i^f^oleiv) recte B || 11 yo 
fihv d : ya fiav recte y, y'afxav B || xorodi^ cf : xara 8^ y xai 
to 8el B (xa rc^d' ^di; em. Cobetas) || 13 ofxoioTrfsa d : ofxoio" 
rareg y ofiouifiaza recte B j| 14 ^ (corraptam ex pj d : yiverai 



Digitized by 



Google 



120 Edgaros Martini. 

reete y (cf. Ahrens. De diaL Dar. pg. 112) ylyvBtai B | ov 
%ixvcL ü (xv%i%va V : a xixva yB || 17 eiaeiTai d : laaelxai yB j 
20 a^lovg inelvovg d : L a. yB || 22 Ttjvi 6 : tr^vo yB | relvutö: 
Tijvw yB II aal av&gwnl^eiv 6 : % avd'QtDniCuv y ay^-QejniCiiy 
roote B II 28 axüiAiag cf : xo^ilia^ y xox^lag recte B || ayö? if : 
cfyög y o^oy recte B |i 35 elneiv 'qQcii^keig 6 : fiqaiikeiQ drteiv 
yB II 47 dei^aei 6 : d&qaoi yB || 60 imrofi^g d : Irttvopug yB ] 
[1. V totam § 49 om. cf (— UV) : habent y (= D) et B]. 

Bepatato hoc tanta qai inter Codices U et V intercedit 
consensn procliviter qais codicem U ut ianiorem er Y propa- 
gatnm.esse crediderit. qnod ne stataamas obstat Tel id qaod 
V hiatns qnosdam orationis habet a libro U alienos. pauds 
exemplis defangar. 1. 1 20 in V omissa sunt verba ovtb dia- 
lexTix/jv cum in U legantnr; maioris ambitas lacnna in Y 
exstat I. .1 27 ubi desiderantar vocabnla rtkrjv ox^ eig Aiyv 
Tttov il&civ rolg legevai avvdiivQiipey, 6 dh ^IcQiiyvfiog tuu 
ixfxeTQrjaal g)riaiv avjov rag Ttvqa^idag Ix rffi axiag naga- 
zrjQi^aavTa^ qaae in U suo loco inyemaatnr. re ita comparata 
libros UV ex eodem exemplo (cf ; fortasse saecali XII) flaxisse 
censendnm est 

In hnias exempli postremam partem quam , cum .V iam 
1. VI 66 terminetar, ex ono U cognoscimns, paullo adcnratios 
inquirendnm est. pertinet enim illa non iam ad classem c, 
sed ad classem ß vel, nt ambagibas missis quid rei sit statim 
dicam, derlvata est ex libro B correcto. . qaod dilucide de- 
monstrari potest ope primae 1. X partis (§§ 1—16). etenim 
habet L X 1 diel^elv nnns B ^" — et U (cf. etiam appar. ab 
Usenero congestnm Epicur. pg. 359 sqq.); 2 16 la ano (com 
fenestra) r^v et mg. Xelrcu vX aliqnid deesse significaret B: 
nnde orta Qod. U lectio löLa anoXelTtei rijy; 5 föo^evia nnns 
B — et ü; 7 ßlov om. unus B — et ü; 9 twv yaQ avÖQuiv 
habet in texta B^ : i|i mg. pos. singuL lectionem pravam tov 
avägog B*»", qnam recepit ü; 14 inter fiijvoget rrjg yacuam 
spatinm nnins .et qaod excedit versns reliqnerat B^: ftartv 

kedjvog^ißöo^t] ^eaiv vataqov sapplevit B^", qaod 

sopplenientam qaalecomqae est exstat in oodicis U contexta 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Laertiana. 121 

(ceterum plerique codicea hie praebent yafirjhtovog , libri fa- 
miliae y ftvavexpiwvog); 16 ifcixovQov nnus B — etU; ibidem 
aTteoTtdaato nnuB B — et U. hinc nt de origine extremae 
partis libri U satis constat, ita dabitari potest ntram librarios 
codicifl D primoB Ultimos tres libros ex codice B advocaverit, 
an eos iam in exemplo suo cum Septem primis libris con- 
iunctos invenerit. hoc stataendum esse quam ob rem exi- 
stimem ut intellegas, pauUo longins mihi abeundum est. 

Oflfendimus enim haud paucis locis codicis U lectiones 
vitiosas in priore parte a V, in posteriore a B alienas, quae 
tamen in libris familiae y prostent rem paucis exemplis sta- 
bilire lubet. 1. I 50 Y (et B) reete exhibent ov 7t€l&wv: U cum y 
aneXx^wv; I 54 V (et B) reete ava nQtivovg: ü cum y av 6 
nQWTOQ] I 56 V leni errore olcxovfievoi pro aaxovfievoi (B): 
U cum y ol xaloviievoL^ I 71 V (et B) reete äyvfa^öy: ü cum y 
avo^ov\ I 77 V (et B) reete avdy%a\ ü cum y avdyx,rj\ ibidem 
V (et B) reete oldi: U cum y ov] I 105 V anoxQri fiai pro 
aTtoxQt] fis (B): U cum y aTtoxQr] ^ol\ I 111 V aq>ldya)v pro 
OkiycDV (B): U cum y aq)dyo)v\ II 15 V (et B) reete (pvldr- 
xerai: ü cum y q>vkdTf€ad-ai; 11 28 V (et B) reete oefivo- 
^QoawnelQ: U (in text) cum y aefiyongeneig] U 131 V (et B) 
reete di 7tu)g\ U cum y dh ofiwg. porro pauea exempla ad- 
ponam ex altera codicis parte quae ad cod. B revertitur. per- 
lastremus Epicuri ad Herodotum epistulae primam particulam 
(cf. üseneri Epicureor. pg. 3 proxx.)- 1. X 36 exh. B reete 
qnidem to roaovrov: U cum y om.; ibid. B qxpvdg avvayo^i-- 
vwv: U cum y awayofiivtoy qxovdg; X 39 B^ TcaQeyyvcSy id: 
U cum y nageyyvui to; ib. B^ hraXtjvl^ov tcJ: ü cum y iv- 
raXavl^ov rcJ; X 38 tavra dk B: TovTa U cum y. summo 
opere denique notabile est quod interdum margini libri U 
adscriptas yidemus singulares familiae y lectiones manu 
librarii qui eas ex exemplo suo transtulerit: e. gr. 1. U 7 U 
habet in continuo rijg ißSopirpLoaxfig oydorjg (cum VB), 
in margine yQ r^g xrj (cum y). quid Tero hinc efficitur? 
nimirum primum cum U describeretur correctum fuisse exem* 
plar tf ad normam codicis alicuius familiae y; de in de cum 



Digitized by 



Google 



122 EdgaruB Martini. 

haias correctionis non in priore tantam Laertii operis parte, 
sed etiam in posteriore certa Inealentaqae exatent yestigia, 
correctorem Septem primos libros cam tribos libris ex Bor- 
bonico B accitis in exemplo ö iam copnlatos repperisse. 

Qnae si reote dispntaTi, porro oonligendum est exempli ö 
extremam particalam libros VIII— X complectentem noTiciam 
fnisse. veterem enim codicis d partem (L I — VII) addicendam 
esse saecalo Xn vel etiam priori libri V aetate adfatim argaitar; 
correctorem antem codicis B saecalo XIV adsignandam esse 
scriptnra eins satis declarat: sequitar nt extremes tres libros 
exempli d saecalo XIV exeante Tel XV ineante ad yeterem 
partem accessisse credamas. qao facto nescio qais corrector 
totam libram d ad codicem familiae y conformavit. consi- 
milem fortanam perpessi sant cnm alii malti Codices tam inter 
Laertianos Über F. 

Codex qaem intima com codicibas UV cognatione 
sociatam esse tabala C demonstrat, cam vitiis familiae y pror- 
sas immanis sit lacanisqae libri U (qaaram amplissima illa 
est qaae exstat 1. III 13 et 14 abi yerba xai Ttegl räv IdecSv — 
TtBQi t' aya&ov desant) careat, cam V aatem concordet con- 
cinatqne plane, ex hoc ac non ex libro U originem doxiase 
existimandas est 

Correctiones mann a librario diversa patratas libri U et 
continent nnllas, paacissimas V: qaas ex exemplari familiae y 
addactas esse satis constat lectione avofiov pro ayviafiov^ qnod 
VI dederat, 1. I 71 restitata. 

Qaibas peractis nil iam est qnod de classe a adiangam 
nisi hoc, cam exemplam y ad saecnlam XIII yel etiam ad 
prias tempas, d aatem ad XII saecalam pertinere probabQi 
ratiocinatione adsecati simas, originem illias satis alte reee- 
dere (sc. XI ? ). 

2. De classe ß. 

Constat dassis ß at supra dixi ex ano codice B, qoia 
hie Über solas nalla cam familia a yitia habet eommnnia. 
neqae yero hoc loco qaae in eo peccata sant singnla deinoeps 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Laertiana. 123 

enamerabimuB, cum grayissima eoram cognitnri gimns ubi de 
libris mixtis P et L qni arta cognatione cum B ligati sunt 
sermo erit. 

Correcturas vero codicis B panllo adcnratins perpendamns 
neoesse est in censum autem yeniant eae solae qnas a manu B^ 
profectas esse snpra p. 80 pronnntiavi. yernm tarnen cum eas ad 
normam ceterornm librornm memoriae exigerem, dnbitationes 
mihi obortae sunt nam nni correctori iniunxerim quod dnornm 
esset, exstant enim inter illas correctiones et codicis L et fami- 
liae Y lectiones propriae: ande aliqnis snspicari possit duos ex- 
stitisse codicis Bnrbonici correctores. at tarnen cogitari potest 
annm correctorem primnm libram L, dein codicem familiae 
y ad emendandnm Bnrbonicnm adhibnisse. ntrnm yernm sit, 
mox Neapoli me diiadicatnrnm esse spero. interim satis ha- 
beo grayissimos indicare locos nbi corrector B^ ant libri L 
ant familiae y proprias scriptnras exhibeat. messem antem 
non nimis largam esse noli demirari, cnm longe maxima cor- 
rectionnm pars ad res pertineat orthographicas ant prosodia- 
cas. ao singnlarem cnm L conyenientiam bis quinque prio- 
rnm librornm locis deprehendi: II 2 Ttegl delnvov B^ cnm nno 
L: B^ manc: Tcegidelnvov P^: rcegi delTtvta d: TteQidelTtva) (i. e. 
TteQidelftvtp) reetßy; III 11 i^vat B* cnm nno L*: elvaiB^yd; 
ibid. ovnor' B^ cnm nno L*: ovrcwx^ B^cf: ovtvox^ y; V 23 
iTCixeiQrjiiatixa B^ cnm nno L: iTcix^iQrjnyca B^ycf; V 24 ifti" 
xeiQrjfÄOTixal B^ cnm nnoL: iTtixeiQrjrixal B^yd. contra scrip- 
tnras familiolae y proprias corrector bisce locis expromit: 
11138 oQyl^eo^aL B^ cnm y et L^: di^la&at B^d: L^ om.; 
mnlto freqnentiora exempla snnt in altera parte codicis B 
yelnt in libro X. ibi § 6 (pevye B^ cnm y: q>BvyejB B^: yciJ- 
yer« L; 7 UbLov B^ cnm y: Idlav B^i fidtlav L (pro ItfJeJav) ; 
12 y£DecSy B^ cnm y: veixitav B^L; ibid. fiovauiv B^ cnm y: 
fxovaiiüp BK?): fxovoevwv L; 14 ißdofxri B^ cnm y: ißdofirjg 
L (B^mancns); 16 el^' B^ cnm y: eW B^L. sed baec exem- 
pla satis snnto. 

Praeterea corrector band raro adposnit lectiones qnae nee 
in L nee in libris familiae y neqne omnino in nllo aÜo libro 



Digitized by 



Google 



124 Edgania Murtmi. 

Laertiano occnrrant. qoas qoi attente examinaverit, coniee- 
tnras yiri boni esse facile sibi persnadebit in qaa re hoc con- 
sentaneam est nt nnmero praevaleant longe perversae. ad- 
feram autem non nnlla exempla ut de ntroqne genere iadicimn 
facere possis. primam locos ab illo depraratos conligam: cor- 
rapit 1. I 52 d' elg in ^2^; 57 tccvtI in rav%a] 77 deixvvei in 
deUvvaiv; 85 fzivtig (i. e. fievjjg) in fiivocg] 121 rj (h. e. ^) %ig 
in €1 Tig; U 93 ad TtQa^ei in mg. posnit nagallaSei sensa 
oassnm; III 6 iuzta anoXv&fivai pravam aTtoXova&^vai; 16 
iuxta ig dh &rjvv€l (sie B^ pro ig di &rjv vi) insannm illnd arti- 
que metro sensni repngnans ig de &i^l€c vi; lU 18 aov in av 
tnrpavit; III 106 ter ex TtaQoixofiivfov fecit Tta^^i^/u^yccv; 

IV 3 avvavria&ai immutavit in avvavtaa&ai (sie) ; IV 7 supra 
Barbonici mendam yikvaeig (pro xavoeig) scripsit etiam yitio- 
sins iiXaioeig\ IV 16 ad avv&ifievog in margine scripsit ovr- 
&iü)v] IV 45 B^ dederat okia&aiaefav (pro oha^eg IcJy): e 
quo corrector fabrieatos est horribile istad oXXelad^ai ae wv; 

V 75 ad g>vy(av adpinxit tpvyovra. alia mitto. — prae bis 
commentis perquam infelicibus exignns admodom est emenda- 
tionnm evidentiam nameras: in qaibas nameraverim v'wip- 
&aXfz(ja (h. e. Twq>^aXfidf qnod in libris nostris yarie corrap- 
tam legitar) 1. II 28 ; meiQoteqov (pro arrjQoteQov yel avczii' 
qoTBqov libroram) 1. II 130; w (i. e. (^: libri Laert concti w) 
1. V21; ixov'^i (pro libr. %X(av) 1. V33; ditxov (pro libr. d' 
fffzov) 1. V 34 restitatam. 



C, 

De libris Laertianis miztis. 

Qaoniam Laertiani operis libros paros perpendimos, trän- 
sitam faciamas ad misellam codicam mixtoram plebecnlam« 

Cam libris poris fiimiliae siye olassis alicaios memoria 
pare mereqae propagetar, Codices mixti diyersornm exempla- 
riam conlatione contaminati mixtam qaasi exhibent memoriam. 
camqae correctores paacissimi certa lege et constanter, plarimi 
obiter neqae alla ratione aat yia manere sno foncti sint, non 



Digitized by 



Goo^^ 



I 

j 



Analecta Laertiana. 125 

certa coDBtantique ratione isti libri cum probis pnrisque exem- 
plis coninngantary sed modo ad hanc modo ad illam gtirpem 
pertinere yidentar, nt saepissime perdifficile sit nnde originem 
Bumpserint eerte definire. abnndantissime vero — etsi iam 
ante exstitisse difSteri band licet — boc librorum genns re- 
nato in Italia litterarnm studio efflornit, cum bomines docti 
indocti reternm seriptornm Volumina ex latebris obi diu de- 
lituerant protrabere protractaqae inter se conferre coepissent 
sedolo qnas inTenerant scriptnrae discrepantias in margine 
librorum adnotantes vel etiam Bcalpello adbibito alterum li- 
bram ad alterius normam conformantes. quid igitnr mirum, 
Bi longo maxima pars codicum recentiorum (b. e. sc. XIV XV 
XVI) ad genuB mixtum pertinet? 

Antiquissimi autem inter Laertii libros mixtos sunt Co- 
dices P et L, uterque saeculo XIII ortus. 

1. De coldiee P. 
Ac primum codicem P in quaestionem vocabimus. quem 
ex eodem exemplari descriptum esse atqne librum B primus 
adseruit Dielsins in censura Bywaterianae conlectionis Hera- 
cliti Epbesii reliquiarum (cf. Jenaer Literatur- Zeitung a. 1877 
nr. 25 pg. 394 not), verum, ut adsolet, vidisse virum egregium 
eo quod seqnitur laterculo interpolationum lacnnarum mendorum 
codicum BP propriorum declaratur. 

Tabula D. 
I 6 ovo lag nal &aoiv yBvioeojg P^B : ovo lag d'ewv xai y€- 
vioBwg a II 17 hilenTixal PB : lkey%tn^ol a \ oiytela oxolfjg 
P^B : ij^ oxolijg a \ 19 iihv P^B : (xhv olv a || 20 na»' 6 om. 
P'B : habet a || 26 %viot Piß : %vt0L di a | 30 aQiotOTilr] dij' 
fiov Pi (rest, P2 aQioxödrifAov) aQiovotilr]dififÄOv B^ (induxit 
litt. Tilrj super o acc. pos. B^) : aQiOTodrjfiov a || 32 öiövfiel 
P^ dlivfAU B : öcvdvfialio a (Jidvfialq) L) || 34 olov &' STtra 
P^B : olov STteira (cf. Wacbsmutb. Corp.poes, gr, lud, pg. 100 sq.) 
II 36 Ini'cvyxaveLV P^B : ro iTtixvYxavuv a \ 37 i//i;;f^v BvnoQog 
P^B : xv^riv evrtoQog \\ tpvaiv evTtaldevTog P^B : ipvxrjv evrcal- 



Digitized by 



Google 



126 £dgani8 Martini. 

devTog a || 40 iTCid^io&ai TCoitjTiicijg F^B : im^iad-ai ftotfjnxa 
6 y inri -S'iad'ai noiriTVKa o ö {Im&ia&ai TtotfjTUtfj. 6 6^) | 
44 xQinoi P^B : %iQ7toio a || 53 %i.ixi]g PB : t^s i^^^$ a | 55 
aneiQOnaXov t6 P^B : aTteiQonaXov yaq a | 56 17 ^riixla om. P^B 
: habet a || 61 XQadla P^B : nc^adlriv y xqadLri (i. e. TCQadifj) 
recte <f { 65 TelevTwv PB : reXft^TCciv de a || 66 ovroi P^B : 
ovToi dia^li i^eQTCoiaattwv P^ k^eQftotoetwv B^ : l^iQTCOig kyw 
y i^iQTtoiQ iywv recte rf|| 76 diTtkijv P^B : dtnl^y ärai a\ 
80 1^)^(71:17 PiB : l/r^criri; a | 82 avTvSp om. P^B : habet a[ 
84 aXiÜQioQ P^ oilet^/^iog B : alelgiog a (AiQtog Henagioa)! 
94 Iklavae P^B : hcavae recte yU iae V | 98 ofAoloytjg PB: 
6fioloyqar]g (i. e. 6f4oi,oyi^ar]g) a 1 99 f^oir^'vcrs P*B : g>oirwytag 
y qpo^TfiiJyTag recte <f || 100 jw^ya P^B : /u«; a | 104 wtoy^afpetai 
P^B : knv/Qaq>BToti a || 113 ^Teiovreg elalv P^B : ^Terovrcaffiy 
recte y d^TevovTBOiv ö \ nkateiv PB : nkcnelrj a (|yr' aXctrelq 
Yalckenaer. ad Herod. pg. 602 b ed. Wessel.) | 116 ov ^ev ov 
P^B : jU€t' ol a || otpS-aXficSv P^B : 6g>&aX/A0lg a 1 lailai P^ ia^ 
B : iakoncivai a || 119 /9a/}oi;$ Pi ßaßovg B : i9adt;o$ a (Baßvog 
Saidas) || 122 o^eo Jirj^ig P ot^w Ai;^^^ B : ovt' alrj&ig a (venun 
nondnm inventum) || II 4 &aUri PB : &akrj (i. e. Oakfj) alQyi- 
veö&ai Pi ylyvead^ai B : yevia&ac a || 18 Trc^i aHot;^ <1 litt.) 
a^ Pi ^€^1 aAAot;^ äg (g po8terins ras. B^) : Ttegilalovaag a \ 
21 aya»6v P^B : aya»6v tc a || 22 l^%ei P^B : avveCsqxei a\ 
28 /AaraioTccT^ ^x. P^B : fjuxraioiad'^ ^x. « || 40 ^et P^ text 
B : elxB a P^mg. || duavog P^B* : SvKavipiog a y 41 aTroAAt'ot- 
awv P^B : ciTtoXvovawv a H 46 adXvQog P^ i'ilAv^o^ B : aalo' 
Qog a (cf. Rose. Arist. Pseudep. pg. 84^ 7) | 49 xjbLvov P^B : 
nleivlov a || 56 xaAAiJi^/uot; P^B : xaXXidtifildov a (KaXXifiri- 
60V Diod. Sic. XVI 2 et inscr. [C. LA. II 307]) 1 57 xai d/av 
Pi xa«5eiay B : %al xvqov itaidelav a || 58 iniyvwv P^B : 
xariyvwv a (cf. -4nMö/. Pal. 1. VII 98 pg. 67 vol. 11 Stadtm.) i 
79 (og di xal P^B : xal wde a || 83 öwQla P^ dwQiai B : öuf- 
Qldc <x ] 89 cpiXridovla P^B^ : arjdovla a j| 95 xarrivayxaafiivo) 
PB : TtuCp^evov y xcevrjvayxaaßevov recte rf || 100 ^ccg P^B: 
a H 103 TcJ— y€w Pi tw — y€c5 B : TOv—vecS a || 1 16 elöev P^B : 
elxev a {elXev L) || 129 int to öeZnvov P^B : iTci delfcvov «tj 



Digitized by 



Google 



Analecta Lftertiana. 127 

130 aTTjQor^QOv P^B^ : avorrjQOTeQov a (areiQoreQov B^) | 132 
fia&oiav ivavrla P fia&oiavevavtla B : fia&oiev ivavrla y 
^a»oi hautia recte <f | 139 Ig o P^ Harn B : Scug a \ 142 a^- 
(pULQafo PiB : afi<piaQ€w a || III 10 fiä P^ /ua B : /u^v a (fiav 
L) II 20 fCQoia&ai P (a 88. P^ ant P^) TtQoia&ai B : TtQoaia&ai 
a 1 avT^ om. P^B : habet a || 22 OTtovdfg Pi OTtodrjg B : a/roi;- 
dag d I ^oAAcTg Pi TToAAcog (AA in ras.) B : tcoXXwv a (TtokJiä 
L) 11 28 ofiov P^B : ifjiov recte y l/uov (f || 54 o di to xa^' o- 
kov—iml ixiqovg om. P^B^ : habet a l 62 axag^aAoig P^B : ax^- 
f^aAoi t) a {a%iq)aXoL ij. cf. Schanz. 5/i/£f. x. Gesch. d. plaL 
Text. pg. 13) II 79 diedi^aro P^B* : SieUx^ « {duki^aro L) 
1 82 ^ /uiy Pifii : to fiiv a || 88 iVa vovg P^B : toi;^ « || 103 
ante ipsam definitionem bonae canstüutionü legum medio in 
textn libroTum BP legitnr nota marginalis evvofiiag diaigeoig : 
baec verba absnnt a memoria codd. classis a || panllo infra 
item ante defin. malae cansiUtUionii legum legitnr avofilag 
dialgeoig : absnnt ista verba ab a | 104 ante ipsam defini- 
tionem contrariorum medio in textn exstat lemma diaiqeoig 
tm havTicDv : abest a classe a || 105 hiqoig P^B : ovderi- 
Qoig recte y\J avderlotg V | 106 ante ipsam definitionem can" 
sün in textn exstat notnla: avfißovUag dialQBCig: abest ab a 
i 107 ante ipsam definitionem vocis medio in textn legitnr lemma 
qxavijg dialqeaig : abest ab a H IV 20 diaßqog Pi diaßogogB: 
iiaßalveiv a {diaßoQov em. Cobetns) 1 21 i^wfiouüTtivF^ i^ofioioj- 
vrjv B : i^wfioiOvadTiv a | 24 aaxXriTtidiov P^B : aoxhqniBlov 
a I 25 ev^v förj P^ ev^eidrj B : h ev&vfilri a (h ei&evlj] 
ci. Hnebnems) | 27 iTtixinXvae P^ iTtix&clvaai B : inixkvas a \\ 
fiüav piB : fiekaivav | axQi P^ oxQi B : x^^Q^^S « 11 31 elaa 
lUUvd^a Pi eig axikevd^a B : loa Tcikev&a a || 36 Tchv^ova- 
'Mvg PIB : Tckiv^iaxovg a | 40 rjlidi halQatg Pi ijkidi etal- 
Qttig B : rjulaig halgaig a || 45 oiixrelQwv % P^ oi%%lqiay % 
B^ : oixT€lQ(o a' a I 52 ivdvaat P^B : ividvaev a \ 55 axv&iaaa 
P* anv'&eiaaa B : oxv'^lg ala a || oyrjovv P* ortjovv B : o 
J^ov a II 56 dvXr^^aai Pi &vh^fiaaiv B : ^rjfxaOLv a (cf. snb- 
inde seqnentia verba ^ccJy fe'daia« ^lyag) || 63 irtelQa P^B : 
^g inelga a 1 65 koyiaoidiyuS P*B : koyadixw a excepto ü 



Digitized by 



Google 



128 Edgarus MarÜiii. 

ubi de ci. rest. est Xoyaoiöixw (koyaoidix^ L) | Y 8 q>iUovg 
P^B : g>iXla a (g>Mov L) | 9 vUrj P^B : avxw (i. e. avxfi})a\ 
58 avTov Try axoXfjv PB : airov rrjv axolrjv « | 81 dcKoh P 
dcKaev B : ö&caeTlag a | hockrjevoQx^ a P ixuXrjivoQX^ B ' hacXr^- 
ala ho^og a (hcxlrjola hoQxog corr. Frobenios) | 86 xdlliara 
T€ xal rare ägiara P^B : XQ?MaTa tb xal aQiara a (cf. B. 
Hirzelii 1. Der Dialog vol. I pg. 322 not. 1. secus indieat Vos- 
eins De Heracl. Pont. vü. et scr. [Rostocbii 1896] pg. 20 sqq.). 

Sed iam sabsistamns. etsi me continui in iis vitiis I. 
I— V adferendis quae nisi in testibns BP — huc faciunt etiam 
ei libri qaos recto itinere aT profectos esse infra ostendetnr — 
non reperiantttr, tarnen valde magnam yim nos coacervasse 
vides. neqne illa convenientia, qnae ceteroqnin usqne ad finem 
Laertii operis perseverat, levidensis aat fortnita est, immo 
intimam ac firmissimam enuntiat ntriasqne libri cognationem, 
adeo at ambigi neqaeat qain cum Dielsio statuendam sit co- 
diees BP ex commani exemplari (nnncnpemns c) nnllo inter- 
cedente descriptos esse, addam hoc unnm, in externis quo- 
qae rebus maximam inter hos libros intercedere similitadinem 
qaippe qui soIi in calce operis Laertiani hanc habeant — band 
dnbie perantiquam — snbscriptionem : Aaeqxiov Jioyivovg 
q>ih)o6(piav ßUov xal doyfiariüv avvaywy^g {avvayiayris B) rcJy 
sfg 7 ^EfclxovQog, neqne dubinm videtar esse qain etiam co- 
dex B, anteqaam prima eins folia avellerentar, indice illo 
yetastissimo bonaeqne frngis plenissimo, qni hodie tantam 
in libro P non nnllisqne eins apographis conservatur, prae- 
ditus faerit. praeterea nterqae codex in calce libri Vü 
maius spatinm scriptora vacanm relictnm habet, cnmqne in 
testibns classis a iisqne codicibns qni cnm ea aliqno modo 
contineantnr 1. YII finiatnr verbis Tteql tiSv keyofiivtov, in L 
adeo» vocabulis Ttjv '^dovr^v aya&bv J, in libris BP post ver- 
bum Xeyofiivcjv exstant etiam voces vnkg Tfjg. 

Sed iam sciscitantem te audio : quid ? tametsi Bnrbonicum 
et Parisinnm ex eodem fönte fluxisse cum Dielsio antnmaa^ 
illum inter libros puros, hunc inter mixtos refers? profecto 
haud contra res se habet, invenimus enim inter vitia con- 



Digitized by 



Google 



Analecto Laerüana. 129 

textoB codieifl P praeter ea qoae cnm libro B communia ha- 
bet , non paaca ab hoc aliena. quomm minuta tantam pars 
ab ipso librario iDvecta iudicanda est, cum pleraqne recnr- 
rant in libris familiae a. nnde si qnid video concladendnm 
est quo tempore P describebatar, exemplnm e ad normam 
libri alioüios familiae a correctum faisse. at vero ipse iudi- 
eare possis, graviorem quam in 1. 1— V inveni codicis P cum 
familia a convenientiam , qnatenns ad menda scriptorae per- 
tinety seqnenti tabnla exhibebo. 

Tabula E. 
111 yew/AeTQlav Pa : yewfietQiav t£ B | 21 Ttotov Pa : 
Ttotovv B 1 31 ov fpaOLv P^a : q>aalv B | 33 ^i; tvq. Xi^^ecv 
vilxog Fa : ov nq, Xrj^Biv elxog B (ov nq. hq^H vemog Gobe- 
tos) 1 40 evq>oQog Pa : %(poQog B || 49 ij^ag Vö^^aa y] : a^ag (i. e. 
?^og) B 1 ^tüQaxog Pa : dogarog B | 53 drjfjtorelelg Pa : to^ dij^o« 
tekelg B | 54 «y o ftQdhog P^yü : äva TtQWxovg BV | 55 vt- 
xlov Pa : veixsldov B {Nixldov L^) | 64 fiei^ova Pa : nXelova 
B I 65 lüoivbv Pa : ^vov B || 78 knl P^a : n;otl B | 105 ov (piqrig 
Pc : fiT] g>iQrjg (i. e. q>iqj}g) B |1 II 1 vnb P^y : ano Brf J 5 yLata-^ 
^(xia de om. Pa : habet B H 21 xaxelva dh Pa : xaxeiva B H 42 
xkeivii Py [idivi V xUivi U] : nleeivu} (i. e. Kkseivw) B^ J 46 i^i- 
mov Pa : i^iTtictv B | 48 otQXievg Pa : iqxieig B | 52 ^x«v 
Pa : mXd'Bv B || ixaXovvTO Pa : kftexaXovrro B | 60 öio xai 
Pa : o&ey B y 73 drj ayavaxttiaavra Pa : diayavoKvi^aayva 
B II 82 aafiiv(og Pa : aOfisvog B || 98 anoßdlluv Pa : ano- 
ßaUlv B II 100 %o%i dh Pa : %a%L de ye B | 102 ov Pa : av el 
B I orra Pa : elvat B || 11^ l^rivwva P6 : xal ^i^vwva By || 127 
inl Pa : iy B K 143 nokiv Pa : navqiSa B | III 2 (paalv Pa : 
q>ao\v cJg B I 5 TtBql %6v mol. Pa : Tra^a rov xoL B | 7 oxa* 
irifiov (pr.) Pa : hcaörjfiov B || Ttkarlataxog Pa : 7tXa%io%axog 
B I 21 dUawaBv Pa : duawaato B H 22 anearabiafiev Pa : 
aTteoTaXxafiiv voi B (aneataixafiig rot Cobetus Menagio duce) 
8 Ti^y Pa : Tay B I Sfifiiv PyU [alt. /u in ras. V] : af^iv B (a- 
/«iy? cf. Ahrensii 1. De dial. Dar. pg. 259) || SfAfiiv Pa : afilv 
B (cTjuly?) I 24 ^qaclw Pa : &aal(ü (L e. Gaal(fi) B || av- 

Leipaiger Studien. XIX. 9 



Digitized by 



Google 



130 Edganu Martini. 

iLnoda Py : avtlnodag B<f | 25 aydijg Pö : teav&tjg By 1 29 
iv Pa : hl B | 33 ijfiev Pa : elfih B | 48 wxXov Pa : xH- 
lovg B 1 51 TOVTfav Pa : zovwov B | doyfia vi&. Pa : doyfiata 
Ti&. B I 74 vTtkg tov vffi y^g xvxkop Pa : vftkg fih twv k 
yijg xvkXcjv B (Iv S fih twv S^(o yijg xiulwv oonieci) | 76 xi- 
yovfjieva Pa : yivofxeya B | 84 vavttxi^ Pa : vavTtfjytxij B 1 95 
aXXfjlovg Pa : aXlovg B | 100 fievaaxevaatixal Pa : fieraaxfi' 
fiaviGTixal B | TtQOTCQow Py [ftgwreQov U] : nqiHxov BV 1 103 
ovxiav Pa : /u^ ovrwv B | 105 elvat Prf : %i6iv By | IV 1 w 
rid^og Pa : %6ye tj&og B | 9 diDQoöoxijaai Pa : d<aQodo%rflwf 
Tag B I 13 TteQl ayaS-av Pa : ftegl raya&ov B | 20 yaiiig 
Pa : yXv^ig B | 22 tov xqvaov yivovg Pa : Täv hx tcü xP- 
yhovg B | 23 Ttegaeig P^a : Tagaeig B | 42 oxXoaQioKi^g V^ 
[6xXoaQia%og y] : oxkfo agioxeig B {oxkoa^eanog. cf. Waebs- 
mnth. Corp. poes. gr. lud. pg. 110 sq.) | 44 TtoQ^ a&tjvalm ?a: 
TCQog adrivalwv B || 47 naig Tag Pö [näoi Tag y] : Ttlelatoi 
BliB oTe Ta P^a : 6 to B | 50 fAefiergijfjiivoig Pö \}ii] T^ 
TQiptivoig y] : /u^ T^(^^hoig B || 51 avelXero Pa z inofel- 
Xero B I 59 3ia Pa : avTov TQonov öia B (tov ctvTov TQOTtov 
Sia L) I 65 fifjdiv Pa : avöiv B V 4 iXevoivldi Pa : llevci- 
velai B CEXevaivlijc L) 1 8 tcoZ yaQ Pö [TolyaQ yj : toi fon 
B I 9 elg igfielav Pa : nQog igfielav B 1 10 elg q>lXutn&f ?o' 
ftqog OiXiTtTtov B || 19 aiMTtelv Pa : del oxortBiv B | 51 fä- 
XavTi Pa : fieXdvTrj (i. e. MeXavTjj) B | x^iQovi Pa : x^^^ '- 
B I 63 iQaiog pasaim Pa : ^Qalog B | 67 iXeia Pa : rflila B 
(iXUia em. Benüeins). 

Vides codicis P memoriam non leyiter sordibas classis 
a inquinatam esse ut pro sincero dassia ß teste iste lib^r 
nentiqaam possit haberi. sententiae antem nostrae de indole 
condicioneqne exempli e qnali faerit quo tempore P ex eo de- 
scribebatur vehementer soffragantur variae leetiones qna« ater- 
qne codieis P librarius (P^P^) eontextoi Laertii adiecit qaaeqae 
ita comparatae sunt ut scriptorae classis ß lectio alterins 
classis opposita sit. eamm notabiliores subimigere lioeat 

I 63 av€q)d'iy^aTO ss. n P^ : avs^p&iy^cno B aneif^^T 
^oTo recte a Q 78 inl in text. P^a : tvotI in mg. P^B|81 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 131 

.avTcS ovaa in text P^a : ovaa avtw in mg. P^B | II 3 yX(aa' 
of] in text P^^ : U^ei in mg. P^By | 40 ^ci in text. P^B : 
€lxe in mg. P^a || 70 inaiTBlv in text. P* [inetelv B] : inal- 
TTjv in mg. P^a I 93 oiöiv aronov in text P^a : ovdiva tqo" 
Ttov in mg. P^B || III 7 a^adriiiov 88. I P^ : axadi^fiov a, hta- 
driliov recte B | 20 TtQoiod-ai ss. er P^ : Ttqoiüd-ai B Ttgoai- 
a&ai reote a || 22 xal Td gg. ^ra P^ : xal B xal Ta reote a || 
41 Iv fiq>aiariad(üv in text P^y : ly lq>ia%iad(ay in mg. P^Bcf jj 
IV 6 aniivat 88. ye P^ ; ciTtiivai a, aviiyai recte B 1 54 ^crA- 
^i in text Pi [xaAJi B] : x^Ax/dt in mg. P^a || 59 ?/ 88. toi 
P* : Te recte B Tot « || V 93 nayHaXog in text P^B : Tcav 
xakog in mg. FUf [rtäv xaXog y]. 

Ha8ce yaria8 lectionea quibua addendae annt eae quae 
in altera codicia parte exatant, a librariia codici8 P nna cnm 
Laertii contextn ex exemplo e tranalataa neqne poatea nescio 
nnde adiectaa eaae eoUigi licet primnm ex atramenti colore 
cnm continui pigmento plane convenientCi dein ex eo qnod 
nterque librariaa pariter iatiua modi yariaa lectionea adpoanit« 
qnod antem codicia B lectiones modo in continna oratione 
modo in libri margine conlocatae annt^ id merae librariornm 
tribuendnm eat licentiae. tenendnm igitnr eat exemplar b 
aaecnlo XIII retractatnm fiiiase ad fidem libri vel potiaa du- 
ornm libromm clasaia a : nam qno minna de nno libro co- 
gitemaa, renititur id qnod inter vitia commodnm ennmerata 
et £amiliae y et (f propria inveninntnr (cf. I 54; II 1; 42; 
III 24; 100 ^ I 49; n 114; III 25; 105; IV 42; 47; 50; V 8). 

Postremo commemorem codicem P cum libro L qnocnm 
alia vitia vix habet commnnia participare hos errores in aliia 
libria non obvioa: 

UI 11 €T€Qov om. P^L : habent Ba || 108 to xv%6v P^L : 
To Tvxov B^a (verum nondnm repertnm) 1 IV 15 y&yovijg PL : 
yeyuig Ba J 17 lyvvav tivog P*L : lyvolav B lyvvav recte «• 

Excnssa libri P memoria proximnm erat nt correctnrae 
eins expenderentnr. verum cum illae maximam partem ex 
libris mixtia anbinde adcnratiua examinandia arceaaitae sint^ 
panllo inferiu8 de iis ediaaeremua. 

9* 



Digitized by 



Google 



132 Edgaros Martinu 

In dispntatlone de codionm Laertianornm archelypo (pg. 
106) exemplar nnde derivati Bimt libri BP nnciali litteratan 
«xaratam fnisse contendi. qüod ne temere iecisse yidear, rem 
argnmentifl comprobandam mihi esse sentio. 

Res me iadice simplicissima est: etenim si qnis über 
mano soriptos vitia eontineat qnae oisi e perperam intellecta 
scriptnra minnseala explicari non possint^y e codice minnscnla 
litteratnra perscripto originem traxisse arbitrandos est: gin 
antem hoc vitiomm genere careat, ex libro mainacnlae sorip- 
türae manasse perhiberi potent, atque id eo totioa quo fre- 
qnentiora ernnt menda praya leotione litterarnm UDcialiam sab- 
nata. iam cnm codicom BP vitia ad hanc normam exigimns, 
nnlla Yidemiis exstare male perspecta litteratara minoscola 
exorta, cnm numerns vitiorum alterins generis pennagmis flu 
enotavi ex libris I— -IV codicis Borbonioi haee exempla: L 1 26 
'GAeCYPrlA pro 'GAAlOYPreiA; 28 AG *ANAPIOY pro 
AGANAPIOY; 50 T^AAOC pro TGAAOC; 73 AN API (sie) 
pro 'AN API; 77 aIaN pro AIAN; 92 AlAA^f'GIN pro MA 
AYGIN; n 43 AYCfnnoY pro AYcItHTOY; 61 MIATlÄ 
AHC pro MIATIAAHC; 83 AßpUl pro AHpIaI; 102 AYCl 
MAXOC pro AYGfMAXOC: 106 KAPXHAONIOC pro KAP 
XHAONIOC; 132 'GPGTPlA* pro'GPGTPJA (i. e. "Egetfli/) 
134 'OM(|)AAHC pro 'OM(|>AaHC; 137 KAÜGIAH pro KA- 
nGIAH; UI24 AGJIaAmANTI pro AGftZiAMANTI; 26 AY 
cfoY pro AYCIOY; ibid, TJl A pro TftI Ä; 56 0PACY 
AAOC pro OpAcYAAOC; ibid. AHNaIoIC pro AHNAfoiC 
IV 7 KA^f'CGIC pro KA^CGlC; 30 aS^AATG pro AYAATAI 
commisit hosce errores B^ emendavit tantam non omnes B^. 
et codex P mnlta hnins generis menda continei qnornm m 
adferre satis habeo qaae^in libro primo invenerim: 129 AAGZfiN 
pro 'AA^ZßN; 41 GKA6ZAC0AI pro GKAGZACGAI; 

1) Huc fadunt confasae litterae a et a>, a et c, e et «, cv et «} 
^ et V, cetera conclamata. 



Digitized by 



Google 



AnalecU Laertiaiia« 133 

71 'A0HNAIC pro AIoInAIC; 111 (|)AcrnN pro (|>AerßN. 
quae omnia vitia ne quis iam in exemplo e fnisse dicat, moneo 
ea quae e codice B protraxi, non in codice P, qnae vicissim e 
libro F enotavi, ea non in codice B prostare, nt demnm libra- 
riornm BP imperitia sive neglegentia vitia illa progenita esse 
yeri simile sit 

Quibus repntatis equidem facere non possam quin com- 
mune librorum BP exemplam nncialibns litteris exaratum 
fuisse stataam. 

2. De codice L. 
Codicis P memoriae condicione satis explicata iam trans- 
eamas ad codicem L considerandnm. qui über etsi tam pro- 
pinqaa cognatione familiam ß contingit, facile ut codicem haios 
&miiiae fnndamentam eins esse agnoscas, tarnen haud medio- 
criter eontagione familiae a contaminatns est atque intimam 
qnidem eins cum famiiia ß necessitndinem tabula F docet 
qua congessi memorabiliora menda in quibus LB contra libros 
alterius classis conspirant. 

Tabula F. 
I 21 ig>' ci! LB ; ktp' o a \\ 32 itovTjaa/Aevcjv LB : wvij- 
oaiihiov a I 33 o^ nq. Xi^^eiv elxog L ov tvq. Xr^eiv eiiwg B : 
^ij TtQ, Xi^^eiv velxog a (ov Ttq, kij^ei velxog Cobetus) | 39 tw 
di LB : reo (i. e. r(p) a || 44 tginoio L* tqiTtot B : riqTCÖio a H 
oixr^aof^ev LB : olxrjao^ev « B 51 x^tttoü L^B : xvnqov a\ 
58 iaxvQfjii;a%ov LB : iaxvQOTorov recte y loxvgoteqov rf | 59 
adi%olBv LB : adixolev ay a || 60 exsiv LB^ : %« a | 61 alyiag 
tadl L aiyiag tadrj B : ayvag taöl y ayviag zadl rf {^lyvct- 
atadt] em. Bergk.) 63 avB(p&iy^axo L^B : afceq>'9-iy^ato a \ 
[inde a 1. I § 65 — 1. II § 17 med. codex L lacunam habet 
sc. XVI expletam. de hoc Supplemente infra dixero] l! II 19 aTto- 
(fv^aag LB : anoqnijvag a (cf. Wachrainth. Corp. poes. Or. lud. 
pg. 167) i ^rjTOQOfivxtovg L*B : ^rjTOQOfiixTog a (^rjTOQOf^vxTog 
Wachsmuth. L 1. pg. 170) | 21 öia&jg eha fivi^fi(av L dca- 
&]a€e T^afin^fiwv B : yevi^otj' ei firij/ucoy el F^ ßuicetg' ei 



Digitized by 



Google 



134 . £dgarus MartiiiL 

fin^fiwv el D dia^ijg' el funqixwv d recte pnto <f | 30 y* alaiqo- 
koylav L^B : yliaxQokoylav a || 34 iftl to LB^ : inl tcü (l e. 
t(p) a I 43 xavaai L^B^ : xkelaai a | 48 aftoxQirofiivov LB: 
OTtoxQivaf^ivov a || 50 twv ^eraycSv LB : tov ^evctyiv a 1 66 
iwnfj^fVai (of. I 32) LB : wvrj&rjyai a 1 70 inat%elv L e/re- 
TBlv B^ : l7talti]y « | 76 5'ay LB* : ov<J' ay ce || 80 ^eacaa^ai 
LB : Te&eaa&ai a | 92 ovd^v aTQortov L ovöiva vqotcov B : 
o^d^y ävoTtov a | 103 ^»ijal LB : £9)1} a || 104 §y L cJy 6 : 
o^ a 1 112 fjterakiov L fietaXlov B : /u6t' a>lila»v a (i(2£ya^t 
rest. Roeper. PhiloL v. IX pg. 5) y 113 Ttf^ayiiQav L tcc/io- 
ywQov B : fiiiayoQav a | 130 OTroiloyTO LB* : ctTtwJüovto a\ 

135 l^tatTflavtog LB : dieQam^Gavrog a || III 10 ov^h LB: 
oi;a^ a 1 11 &i x' LB : ^i d' a (hi % cf. KaibeUi Com. Gr. 
Frg. pg. 122) | 15 q)vaiMov LB : cpvaixuig a ^8 ^^^ L^^^* 
'^Q^^ ^ II [III 38 med. — 48 extr. laonna exstat in oodice L 
snppleta saeculo XVI] | in 74 vTthg fihv twv ix yijg xtnduv 
LB : iftig fih %bv T^g yijs xt;xAoy a (h ä fih %wv e^(a yijc 
xvxkiüv conieci) 1 76 dvo L*B* : ovo fiiv lav a {dvo dv B^U)l 
83 ol ßiaa^ivteg L*B* : rj ßiaa-d-ivreg a || 97 vcJ awfictti LB: 
GtifiaTi a I 103 TColiTevovtai LB : noXiTevwvrai a | IV 9 hai- 
Qovg LB : hagovg a H 10 yewfÄevQiX'qv LB : ysüifierQlav a- 
aatQovofiixfiv LB : aavQovofilav er || 17 yivofXBvov LB : y^o- 
pievov a l 20 oif tuzI elg LB : ovx ateig reote y ovx oti;$ (f| 
17 To L ^ To B : To a 1 acT/ia LB : acJ/uo d^ a | 24 r; 
oV L*B : &äk(ov a | 25 Ix^golat L*B : fivxolai a \ 31 c^'g 
ov LB : cJ ov (i. e. tp av) a | noXhSv neveoTiQWv L*B : ^0^' 
AcJy TcavBOTiiav a {TtoXhSv nevioTBUiv B^) j| 35 vftoXaßwv L*B : 
iq>ri vfcokaßiav a || 37 aTiavd-^ orivovv L* (v post 6 ins. L^) a/ray^^ 
ovtivovv B : navd^ ovrivovv a | 42 ox^toi agioMig BL : o^^ 
oQiaxog y oxXoaQiaxfjg d {oxXoaQeaxog Wachsmnth. ö^rP- 
;?ow. 6rr. fad. pg. 119 sq.) || 54 x^i^^ L xaWl B :xaix^^^ «1 
61 ovTCjg' el xal LB : ovrwal* xal a | 64 avaavop L*B : ayo- 
oräg £9^17 a I alvitTOfiivrjg LB : alviztofiivov a || 66 o^d^ L*B : 
ovd^y a I 67 avdgovßag LB : aadqovßag a || V 1 aweßlov LB : 
avveßlü) a | 7 xagnov elg a&avcerov LB : xagnov elg ^ota- 
%ov a {%ixeQov a^ava%ov d. KaibeliuB ad i^Men. XV 696 e)| 



Digitized by 



Google 



Auüecta Laertiana. 135 

fiaXa Kavyrj toiovO- L ixahxKavyti%oiov& B^ : ixaXamavYri toIo 
■&^ a (fiaXanavyiqTOio &^ Athen. 1. o.) I 1^ igTtviiatdog LB : 
iQTtvXldog Y (?) ö (Egmlllöog P^) || 13 ava^lwg LB : ava^iog 
a (ava^lip Gobetas) || 14 iTrmoafiri&ij L imxoafii&^ B : ini" 
KOfiiad-ij (i. e. inixofÄiadjj) a || 26 i^rffpiiva LB : iStjjnfjfiira a l 
37 TtQog diaxlXioi LB : ftQog diaxiXLovg u \ h\ nQWTov (ikv 
ßovXofiai yevia&ai LB : om. haec verba a (TtQwtov fih Mena- 
gius) I iftiKOfiiO&f^vai LB : ifcixoafirj&ijvai a || 60 Xafiipaxog 
om. LB : habet a || 67 ^Xela L rjXela B : tXeia a ClXUta em. 
Bentl.) 1 68 ä L a B : av Y oV (f (wg Scaligerns £^ lacobsins 
ad Anthol Pal. VII 1 12} | 78 ßcQovlxjjg LB : ßsQevUtjg a 
excepto U qni ßegvUrig || 91 aTeq)av(ü&ij LB : a%Bq>avia- 

Porro quo magis quam firmo validoqae vincnlo L cam 
familia ß copalatns sit adpareat, adferam locos non nnllos 
qaibns BL contra omnes ceteros Codices (etiam P quem his 
locU ad a correctnm esse pntandam est) consentiant, qaibns 
tarnen ntrins classis lectioni albns adioiendns sit calcnlns per 
se diindicari neqneat agnntnr praecipue verboram con- 
locatiönes. 

I 7 d^eovg avrolg LB : avTolg &€ovg Pa | 36 vrto&ia&ai 
LB : vTtOTl&Bad-ai P« \ II 38 fieyaq)Qovovvtag LB : fxeyaXo- 
q>QOvcvvrag Pa || 51 eig %r^v iXXada fieza ayrjoiXdov LB : fiera 
aytjaiXaov elg t^v iXXada Pa 1 59 vixootQatov LB : nvd-o^ 
OTQarov Pa I 81 IXiyxerai vnb LB : iXeyxetai naqa Pa|| 
113 xQovog ov LB : xQovog Pa | III 25 iftiatQaq)^vai elg av- 
%6v LB : iTtiCTQaiffjvai TtQog avtbv Pa || 51 yogylag [yoQ- 
yelagB]* iTtnlai ovo LB : IjcnLat dvo' yoQylag Pa | 64 a^- 
vov %ijiy Xoyiav LB : %(av Xoywv civtov Pa || 79 ofioXoyov- 
fiivov LB : (ofioXoyrjfiivov Pa 95 otm oQ^vjg LB ; xoxcJg 
Pa I 96 vnhQ avvov eirtt] LB : eiTtt] vnkg avrov Pa || 98 &e- 
Qov di evaia&rjola LB : ^ di evaicdifjola Pa | 107 iatl tu 
fih LB : ra fiiv loxi Pa | IV 37 yoiv LB : ovv Pa | 40 « 
ayav LB : dl ayav Pa | V 11 neQiervxofiev LB : hervxofiev 
Pa I 38 TtQog oXLyov amedi^firjoe LB : anedij/Atiae nqbg 6X1- 
yov Pa 1 67 %a^a LB : xa&afteQ Pa | 73 xal TteglatQWfia xal 



Digitized by 



Google 



134 . £dgarai MartinL 

lAVTifAiav el D dia^ijg' el fiv7^/A0)v el reote puto (f || 30 / alaxfo- 
Xoylav L^B : yXiaxQoloylav a | 34 iml to LB^ : i/tl tw (L e. 
t(p) o I 43 xttvaai L^B^ : xlelaat a || 48 aftonQivoiiivov LB: 
anoxQiyafiivov « | 50 rdiv ^evaycjv LB : rov ^evaytv a 1 66 
iwyr^^vai (cf. 1 32) LB : tLvrj&^vai a || 70 krtaiveiv L he- 
relv B^ : iTtalrriv a g 76 5*ay LB* : oid' Sv a || 80 »eaaaa^ai 
LB : Te&eaa&ai a || 92 ovdhv axQOJtov L ovdiva %q6ftov B : 
ovdiv atOTtov a \ 103 qtriol LB : Igpi; a \ 104 Sy L cJv B: 
o^ a\ 112 fievaXlov L f^erallov B : /u6t' aAAoiv a (iUe^cfAZat 
rest. Roeper. PAtVö/. ▼. IX pg. 5) y 113 Tifiaywifav L vBiftcf 
yÜQav B : tifxayoQav a | 130 a/roiloyTO LB^ : arcwXovto a| 

135 l^ci;Tf;aayTog LB : diBqiarrjaavrog a H III 10 ovd^kv LB: 
oidh a I 11 ^£ X LB ilki d' a {Iki % cf. KaibeUi Com. Gr. 
Frg. pg. 122) 1 15 q>vaixdv LB : tpvomSg a || 18 rot? L^B^: 
^Qk ^ II [III 38 med« — 48 extr. lacnna exstat in codice L 
snppleta saecnlo XVI] || III 74 vTcig fih twv h, yijg xüdm 
LB : tfTtkQ (xhv tov t^q yrjg xvxlov a (iv ä fikv %civ Ifyi fjß 
xmXfjDv conieci) 1 76 dio L^B^ : Svo fiiv wv a (dvo dv B^U)i 
83 ol ßiaa&ivTcg L^B^ : ^ ßtaad-ivteg a | 97 vcJ awfictti LB: 
Oijiixaxt a y 103 noXiTevovtai LB : TtoXiTeimvrai a | IV 9 htai- 
Qovg LB : haqovg a y 10 yewfierQtxrjy LB : yewfievQlav ai 
aatQovofxtxfiv LB : aazQovofilav a y 17 ycvofievov LB : y^yo- 
pievov d I 20 ov xal eig LB : oix aUig recte y oix ahig (f\ 
i] To L ^ To B : to a l adufia LB : acJ/ua di a l 2A f^ 
ov L^B ; ȊXcjv a y 25 kx^golai L^B : ^vxolai a l 31 (tc 
ai) LB : cJ ov (i. e, (p av) a^ TtolXwv neveoTiQwv L^B : ftol' 
XdSv Ttayeotiwv a {noXhav TtBviözewv B^) \ 35 vrtolaßwv L^B : 
$q)r} vfcoXaßwv a | 37 anavd^ orcvovv L^ (v post 6 ins. L^ a?royt? 
ovTivovv B : Ttavd'^ ovtivovv a y 42 o^^«*' agioxEig BL : o^iö- 
oQiaxog y ox^oa^^axijg <f (ox^Lod^^oxo^ Wachsmuth. 0^7« 
;?öc*. 6rr. /iid. pg. 119 sq.) y 54 xa>L*' L xaAil B : xaix/Jt ßj 
61 ovrwg' ei xal LB : ovrwal' xal a y 64 ayaaira^ L^B : ovo- 
crag tipt] a \ aiviTTOfiivTjg LB : alviTxofxivov a y 66 ovdi L^B • 
oidiv a y 67 avdgovßag LB : aaÖQovßag « y V 1 avveßlov LB : 
üvveßlo) a I 7 xagitov elg a&dvarov LB : xagnov eig ^ova- 
tov a (%ixegov a&avarov ci. Kaibelins ad Athen. XV 696 e)| 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 135 

fiaXa x^avyrj toiov& L fidkaiiavyriTOiov& B^ : fialoKCCvy^ rolo 
■&^ a (fiakcmavyi^TOio ^' Athen. 1. c.) I 12 igrcvlatdog LB : 
iQTtvUdog y (?) ö (EQftvkXldog Pi) | 13 ava^lwg LB : ava^iog 
a {ava^l(f) Gobetos) || 14 kftixoafitj^ij L i7tixoafii&rj B : Itti- 
KOßia&ij (i. e. iTcixo/Aia&jj) a || 26 i^riyf4iva LB : i^yrifiiva a || 
37 nQog diaxlXioi LB : ftQog diaxiXLovg a 1 51 nqdhov fihv 
ßovXofiai yevia&ai LB : om. haec verba a (ftQcÜTOv (üv Hena- 
gillB) II iftixof4io^,vai LB : iTCiKoafiij&ijvai a |j 60 XapL^omdg 
om. LB : habet << | 67 riXela L iiXela B : XXeia a ClXleia em. 
Bentl.) ^6% a L a B : av Y ov a ((og Scaligerus el lacobsins 
ad Anikol. Pal. VII 112) || 78 ßeQovixTjg LB : ßsQevUrig a 
excepto U qai ßßQvixrjg || 91 areq>av(a&{j LB : areq>aviü- 
^elrj a. 

Porro qno magis quam firmo validoqae vincnlo L cam 
familia ß copulatos sit adpareat, adferam locos non nnllos 
quibns BL eontra omnes ceteros Codices (etiam F quem his 
locis ad a correctnm esse putandam est) consentianti qnibns 
tarnen ntrins classis lectioni albus adiciendas sit calculas per 
se diiadicari nequeat. agnntur praecipue yerbornm con- 
locatiönes. 

I 7 d^eovg avrolg LB : avtolg ^eovg Pa || 36 vjtoS^io&ai 
LB : VTcatl&eod'ac Ta jj II 38 fX€yaq)Qovoivrag LB : fieyaXo- 
q>QOvovwag Pa jj 51 elg vfjv iXXdda fierd ayrjGtXdov LB : fiera 
aytjCiXaov elg t^v iXXada Pa || 59 vixoavQatov LB ; Ttv&o- 
avQdvov Pa 1 81 IXiyxerai vtco LB : iXiyxerai na^d Pa || 
113 TLQovog ov LB : nqovog Pa | III 25 iTtiarQaqf^vai elg av- 
Tov LB : iftiatgaq>^vai nqbg av%6v Pa | 51 yogylag [yoQ- 
yeiag B]* InnUxi ovo LB : Innlai ivo' yoqylag Pa | 64 ov- 
TOtJ TciJy Xoytav LB : Tiav Xoywv civtov Pa | 79 ofioXoyov- 
fiivav LB : wfioXoyifjfiivov Pa 1 95 ovx oQ^wg LB : xcmaig 
Pa I 96 inig avrov eXrcr] LB : B%7tvi VTtiq airov Pa || 98 &€- 
Qov di evata&rjola LB : ^ d^ eiaiadTiala Pa | 107 iavl zd 
fihv LB : ra fiiv iozi Pa | IV 37 yovv LB : ovv Pa || 40 te 
äyav LB : 8i ayav Pa | V 11 nBQtezixofiBv LB : hervxofiev 
Pa 1 38 Ttgog oXLyov dftefh^f^rioe LB : dnedijfifiae nqog 6X1- 
yov Pa I 67 xa&d LB : xa&dfteg Pa || 73 xal TtegloTgiafia xal 



Digitized by 



Google 



136 Edganu Mardni. 

ovo nqoüüBipaXaia LB : nuxl dvo 7t(foa7tsq>alaia xal negl- 

HuQO codicam BL consensnm nsqne ad finem operis 
Laertiani perdnrare at intellegas, nnnm saltem exemplnm e LX 
Petitum adferam: § 2 pro ygafifActToSidaanalov uterqne oodei 
praebet ngayfiati (sine acc B) Siddaxalop lectionem sensn 
carentem. 

Classis a antem yitia, com 1. 1— V codicis L perloBtrarem, 
bis mihi sese obtalere locis: 

Tabnla G. 
I 20 iv doyfjiaacv La : doy^aatv B | 21 nav ha : ftoiw 
(i. e. Ttolq)) B I 26 xlßiaaov ha : xlßia^ov B (Kvßta&op Flut 
Sol. YII) 1 28 ftgonlazw ha : ovtjiotw (i. e. ovTjtoTtp) B 1 40 
erctj S'ia&ai ftoiriTixa 6 Lcf im&ia&ai noirivixa 6 y : im- 
&ia&ai nonf]TiKijg B (iTti&iad-ai TtoitjTtx^' 6 G^) | 43 ig oi- 
Qov ha : elg avQov (i. e. bIq 2vqov) B I legisg Lcf : legicg te By| 
47 aalafilv^ aq)ivTwv ha : oaXapilvaiperwv B (JSaila^iya^cttfv 
Gasanbonns) 1 [1. I 65 — II 17 L^ deficit] | II 37 ayogi La: 
ayoQa xa B^ {iyoQ^ xal PB^) | 44 atpetpltovog ha [om. U]: 
atpBtpiiovog B | 56 xaXridrjjitrfdov L xaXXidrj/nlöov a : xalh- 
dtjfiov B (^aAAi/uif^oi; cf. pg. 109) | 60 fteialoTQixTog ha : yr«^/- 
orgarog B | 71 jueag LU ^u/ag V : ofioiag By || 86 nolefiatifg 
Lcf : ntoXeiiaevg By | nagaßaTrig ha : ftagaißdtrjg B | 108 o 
vßgiOTtxdg ha : ovgiaTiaiixog B^ (oi^iOTixog Gasanbonas) 1 120 
/a/iot; La : /a;4a> (i. e. ydfiip) B H 125 xatihnB LyU xnri- 
A6i7r€ OV : xarilrjye B 1 142 elrtoy ha : drvav B || III U xa- 
Todrj L^cf [xarad^ y] : xai to öbI B (xa rod' ijötj GobetiM)| 
14 TTiv ogxriciv ha : ogxijaiv B || 22 xal av^gwftl^Biv B<f [x'av- 
&gianitBLv y] : av^giOTtlteiv B | [III 38—48 extr. L^ manens] 
1 66 öiayvwvac ha : diavayvwvat B | 89 vqg Lrf : trg ye By | 
90 TOiovTwv ha : toiovtcjv nav%wv B | IV 3 awaw^aai ha : 
avvavtia^ai B^ | 6 fcogpixovg ha : ngovvlxovg B (an ngavnl- 
xovgT) I 8 Tolg xataoxovai ha : xolg xovol B | 20 öiaßalviif 
ha : diaßogog B (diaßogov Gobetüs) 1 V 26 qnHJixor xata 
OTOiXBliav Lcf {(pvaixd xa%a atoiXBlov y] : g>vapuav Tuxra ctoi* 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 137 

Xelov B 1 53 yiaXXlvixog ha : naXllvog (l e. Kakllvog) B || 
64 6 ohMog La : 6 xelog B | 77 tcJ IWci Ld [to Unei y] : 
To iftl B (yeram nondnm inventum). 

Haeo igitar sunt menda scriptarae classts a in codicis L 
memoria obvia. inter qnae enm exstent quae familiae d 
propria ac singnlaria sint (cf. 1. I 40; 43; II 71; 86; III 11; 
22; 89; Y 26; 77), codicem illam dassis ß qni pro fnnda- 
mento memoriae libri L babendaa est ad libnim aliqnem 
familiae d correctnm faisse statnamas necesse est 

Gommemoravirnns identidem in codice L novieia esse 
fol. 9 — 19 et 38 ntpote recentissima saecali XVI mann exa- 
rata. qnae nnde sua snmpserit videtar iam inqnirendnm esse, 
vernm missis ambagibns quid rei sit ilico pronnntiabo. 
cnm Tidissem folia isla novieia tarn seris temporibns perscri- 
pta esse, saspieio mota est qni illa exaravit ei prae manibns 
fnisse libnim ipsius bibliothecae Lanrentianae. nee opinio fe- 
fellit faisse codicem aliqaem familiae y docnernnt me hae 
leetiones statim foL 9 exstantes: I 67 Trauer oov pro naga aol\ 
ibid. ßKorrj pro ßiovq; 1 71 xv^Qag pro xv^i^qmv] 1 80 noxiQav 
pro 7toti(ft]v\ ibid. hceivog pro Tielvog (cf. p. 113). adportari 
igitnr inssi libnim 6 qni onus hnins familiae testis Florentiae 
adserratar ac sine nllo negotio supplementa codicis L ex isto 
libro petita esse cognovi. continent enim praeter errores 
qnosdam codicis O proprios omnes correctoris G^ ad 1. 1 65 — 
II 17 coniectnras quamm grariores saltem saprapg. 117 percen- 
snimiis. praebent igitar cam ano 6^ I 67 ^^Iwaa pro aSici'- 
aag\ 168 agerrj pro a^^in^V; ibid. t^v Ttevrrjxoar^v Ttifinttjv 
pro Tr]y /r. gcn^v; I 73 i/ioi pro ifiiv\ ibid. iftizilletg pro 
iTCiOTikleig; ibid. i^i^fnjg pro i^i^Ttoig; I 77 zl ag>avig pro. 
aq>avig; cetera. 

Qaibas rebas peractis correctiones altera mann (L^) saecalo 
XIV &ctas specolemar. de qoibas qaid stataendam sit at per- 
spioiatar, ea adposnisse saf&cit qaae L^ in libris I — IH 
emendayit. haec exbibentar tabala H a qaa tarnen arcendaa 
dnximas tarn eas correctiones qaae ad res orthographicas pro- 
sodiacasve spectarent, qnam eas qaibas aperti lapsas librarii 



Digitized by 



Google 



138 Edganu Martmi. 

elaerentnr. adscripsi vero seddo Bmgulis manns L^ lectioni- 
bns eoram oodicam nomina in quibos eadem scriptiira in- 
venitnr. 

Tabula H. 

In inscr. ßliov L^ : ßloi L^P^ || ib. yviapiüv L^ : ^voi^i 
(sie) L* [yvwfiaL P*] | ib. otQBüivtwv L* : aqB(Ji^6v%(av L^P^ 1 1 9 yo^ 
vrjTOvg L^ : mg. yQ %al yevtxovg L^ \yivvtjroifg P, tx 88. P']| 
17 iUyxtixol L^ : Uexnxol L^ [hkexrixal BP] | 20 h dayfia- 
atv L* : mg. yq voi^fiaaiv Iß [vorjfiaoip P^] | 21 ftoiovv L^: 
TtoLov UPa \ 28 drikovoiv L^ : didovci L^ [diöovoiv BP] 1 30 
daldaxog L^ : daldalog L^ [öald^ P quod et pro daldaxo; 
et pro daldalog accipi potest] | 34 aOTQovofÄi^fia. ra öi U : 
aOTqovo(xri(jia%a dl L^BP^ 1 40 navi(ovl(o L^ : Ttavwvlw L^P^ ! 
41 TLogalkka L^ : mg. yQ yoQyaaiaöa Ifi [yogaiaöa BP*a] | 
43 fiaXXov L^ : erasit L^; omissum a P^ | 53 %fß vifirjg V : 
rifiijg L^BP 1 54 ava TtQwrovg h^ ; av 6 TtQmtog L^P^y | 57 
fie&vwv L^ : mg. iaiog fie dvwv L^ | 63 av€g>&iySato L^ : an- 
Bfp&iy^aro \ßa [avcgp^^loro P^] || 64 lyy L* : erasit L^; om. 
P^ I [a LI 65—11 17 med. vetus cod. L pars manca] i II 19 
^rjTOQO/ÄVHTOvg L^ : ^tjTOQOfiixtog L^Pa || 28 fia%ai6Ta&* iqua; 
L^ : fiaraioTixv* ^^€cg L^BP* || 30 y^ alaxQoXoylav L^ : aUf- 
XQoloylav L^P || 42 Xarovg L^ : mg. nkivw L^ [xleini Py] | 
43 xavaai L^ : mg. yQ nXvaai L^; verum xXeloat Fa || 49 xlei- 
vlov L^ : xelvov L^BP^ || 55 anidiig om. L^ : mg. anu^^ 
L2 [inei»iig Pi] || 89 aridovia U : q>il7jöovla L^B^P* || 187 
fiera xQonlöov (?) L^ : fder' aoxkeiTtlöov L^ [yemm jum 
xXaiftftldov Ba, ßt in ras. habet P] || 130 avateiQoteQot U : 
aiotriQOTBQOv IflVa \ 139 ^oa L : ^ota L^ | 142 Idla» U : 
mg. yq tjXelav L^ [ijAe/av P^] | III 1 Tteqixjiovtj ^g L^ : ftiQi' 
xtiovrig L^B^P* | 2 tvyxaveiv L^ : i/rtn7%oyfiiy L^ | 7 Ätö^JJ- 
/uot; (prius) L^ : axadrjfdov UPa | 11 ivtl L^ : h t^ L^P^ | 
xcrrodj) L^ : xcrroidi} L^ [xcrTCtf di} P] | 19 rov n(fw%op om. 
L^ : mg. Tov L^ [tov BPi] || 22 afilv bis L^ : SfifÄiv L^Pa i 
33 elfiiv L^ : ^/u^y L^P« | 63 votjtwv L^ : inde fec. ov täv 
L» [ovTiov Pi] I 66 kxdo»hxa U : kxio»iv%a a 1? [ixdo»ini 



Digitized by 



Google 



AnalecU Laerüana. 139 

a Pa] I 76 yivofieva L^ : xivovfieva L^Pa | 83 ol ßiaoi^ivreg 
L^ : ri ßtaad-ivreg L-P(f | 105 om. oiderigoig L^ : bab. ovde- 
riqoig L^P^a (ni quod V praeb. ovdevloig). 

Proxime, nt videre liceti lectiones oorrectoris L^ accednnt 
ad memoriam codicis P qnocnm ano saepias coDgrannt adeo nt 
faeile qnis eo inolinet nt correctorem libri L codioe P yel apo- 
grapho eins ante manns P^ retractationem facto nsum esse exi* 
stimet. qnam sententiam prinsqnam amplectamnr , scrnpnli 
qnidam amovendi snnt. exstant enim inter lectiones manns 
L^ certae qnaedam a libri P memoria alienae. qnae cnm ne 
in ceteri8 qnidem Laertiani operis codicibus compareant, sn- 
spicari snbit correctoris illas sive neglegentia sive coniectandi 
qnadam pmrigine creatas esse, hoc statnere adeo cogemnr, 
si ntrinsqne rei certa inyeniantnr exempla. atqne socordiae 
qnidem correctorem insimnlare mihi videntnr innnmeri ei loci 
qnibus librarius codicis L in nno verbo bis peccaverat, cor- 
rector antem alternm tantnm scriptnrae mendnm snstnlit: e. 
gr. 1. 1 33 L^ dederat x^i;<J€wy pro XQ^^^^'^v, corrector vero 
satis habnit commntasse oi in lo nt nnnc legatnr xQriaeLOv\ 
1. II 38 librarins scripserat vTCT^hxpev pro iTti^leiXpeVf corrector 
antem satis esse dnxit t in €i emendavisse. eodem spectant 
hi loci: 1. 1 inscripserat L^: ui. J. ßliov xat yvw/Äwv cetera, 
inde fecit L^: ui. J, ßloi xal yvü)(iat (sie); 1. III 63 L^ de- 
derat vorixiSv: pro qno ovzvdv reponere sine dnbio in animo 
habebat L^ cnm litteras vori in ov immntaret, vernm oblitns 
est accentnm snper co conlocatnm delere nt nnnc in L scrip- 
tnm Sit ovTüJv. ista incnria cnm non tantnm bis qnattnor 
lociSi sed nt modo dixi sescentis etiam aliis observari animad- 
Tertiqne possit, non nimis religiöse Timm bonnm corrigendi 
officinm praestitisse apertnm est. qna re perspecta non fa- 
eile qnemqnam mihi oblocntnrnm opinor, si lectiones 1. 1 17 
IkexTMol (L^ ikepcTixol: P hckexTixol) et III 66 ixdo&ivra a 
(L^ hdo^ivra: Pa hido&ivri a) inde enatas contendero qnod 
L^ scriptnram librarii L^ pamm adenrate ad libri P memoriam 
conformavit. neque iam grayor lectiones 1. 1 41 yogyaatada 
{yoQüiada BPa); 1. II 42 xlivci (xUini Py)] 1. II 43 xUaai 



Digitized by 



Google 



140 Edgarai MartioL 

(idelaai Pa); 1. II 127 fier^ aaxlBCTildov (jieva xlemftiiov 
BPa) ad meram correctoris oscitantiam leyitatemqne siye oca- 
lorrnn hebetadinem reyocare. coniectnrisantem viram bo* 
nnm non abstinnisse nt comprobem, nnum sed nobile adponam 
exemplam. 1. 1 57 in conteztn yerbornm libri L rectissime 
exhibetnr %(S S^xom, av fiedvujy krjg>&ij, d-ivavov eltai fijt 
t,r)filay] ad qnae yerba L^ baec in margine adnotayit: iatog 
IIB dviav\ re ita comparata nihil est qnod dnbitetnr qoin et 
singnlares lectiones 1. II 139 ^oia et 1. III 2 imtvyxi'if^^v ex 
ipsins correctoris officina prodierint. 

Qnae cnm ita sint, nihil impedit qno minns libmm L ope 
codicis P yel exemplaris ex eo ante manns P^ correctioDeiD 
dedncti correctnm esse arbitremnr. 

3. De codice T. 

Proximnm est, nt de codice T dicamns. inscribitor 
A. J. ßliüv xal yvwiiiSv rcJv iv (piXoüoq>La evdoxi/Äjjaanm 
xal %wv I V kxaGTf] algiaei aQeadvrwv vwv elg dhca vo ftgä-- 
Tov: qnae inscriptio cum propria sit librornm classis a, dis- 
qnirendnm est quaenam ratio inter bos et codicem T inter 
cedat. conlatis antem hnins codicis libris I II III samma eam 
cognatione cam familia y contineri pervidi. conspirat enim 
cam hac in bis erroribus (cf. tab. B et pg. 121): 

Tabnla I. 

I 5 xai %ü. T-qg qxoy^g Ty : tc5 rijg ^(orqg B<f | 13 3W 
i;y — og xot^yr^oaxo Ty : Xiov wv — xa^tjyi^aaro Brf|| 14 xoro- 
kvei Ty : xara^yei B(f || 20 aYQ€Oiv fikv yaQ Ty : ai^eaiv i^ 
Bd J 21 V7td Tafiwvog Ty : vnd norafitavog Bö | 24 xt!x^r 
xai Ty : xvxkov recte B xvxXov ü xUkov ßlßlov V | 32 ift- 
TtlTtrsi Ty : kKnlmBi B<f | 35 fiaareve Ty : fidr^ve Bd'|38 
di iftl Ty : yaQ inl Bö || 40 hu&iod^ai noirjtacd 6 Ty : im- 
&ia&ai TtoiriTixrjg B %7tri d-iad-ai noitftVKd 6 cf (hti&io9at 
TtoirjTix^' de ci. 6*) | 46 afiq>iaßtjrovfiivrjg dijlovoti r^g aaia^ 
filvog Ty [exe. F qni hoc loco mancns] : cakafilvog afifUfßi^oir 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 141 

fiivrjg Brf || 48 taq>ovg Ty : rovg Taq>ovg Bö || Tcag^ avxov 
Ty : TtQog avrov Bd | 53 kTtirgiTto} TyU : iniTgono} B ini- 
TQoniS recte V | onola drj TyU : Oftola de BV || xav Tyü : xai 
^v recte B xal xar V ] 56 o! xaloviievoi TyU : aaxovfievoi recte 
B olaxovfievoi V || 59 rag fifii^ag Ty : rag ^iy fifiiqag Bd || 
«r^'^iv T€ xai di8aa%Biv Ty : diddoxeiv B<f || 65 etoifiog rot 
xal loyta xal igy(o Ty : xal Ao;/co xai egya) Ikoifiog toi B(f [| 
66 yivciaxeiv Ty : yiyvciaiui B ^/lyoioxet recte <f J 67 /Jewji) 
Ty : ßiOT^ Brf | 71 avoftov TyU : ayvwfiov BV^ | xvdr^qag 

Ty : xv^'ßwy recte B xi;^ cf || 74 iggadiog Ty : iggadlov 
Brf I 80 helvog Ty : xfevog Brf || 81 xoiQOTtodriv Ty : x^^Qo- 
Tcoöriv Brf I 85 av %ig Ty : av Bcf || 92 evaxrjfiov Ty : evq>rjinov 
Bcf II 99 (poirtjvrag Ty : q)OL%iv%ag B q^oixevvrag recte <f || 101 
xalcüy/dov Ty : xaJot;£dot; B xaXovldov 6 (Kadovtda Gasan- 
bonns) | 109 xa^iarig Ty : xa&iaei B<f || 111 (jqpaywv TyU : 
q>Uy(av recte B aq)Xiymv V jj 116 d^säv Ty : xal &eu)v Bcf | 
122 xXujj^Qfjg Ty : xkrjd'Qlrjg (i. e. xlfj&QLrig) recte B xAe/- 
i>^ff U xAiJi^ßotg V II II 5 aomjQlrig Ty : awTtjQlag Bö || 8 
dioTjtii&irrußv Ty : diaTfiiod'ivrcjv recte B öiaTfirjd'ivrcjv ö [ 
28 ae^voTtgertelg TyU text. : aefivoTtQoacjTtelg BVU mg. || 32 
«Id^y Ty : oWcv B<f || 35 l^f/JwAaxov Ty : iglßwkov recte BU 
Iglßanov V | 47 ^^y Ty : ^Iv ovv Bö || 55 aiaxivrig Ty : aia- 
;^/yoi; B aiaxlvov U alaxlvov V (Alaxlvecj ci. Meinekins 
PAi/öt vol. XV pg. 333) || evTteid^rig Ty : aTre^g recte B 
irti^g <f B 58 naiölrj iij Ty : Ttaideltjg i^g Bö (verum nond. 
inv.) 1 61 riQaxJiia Ty : tov rjQoxUa Brf || 69 T habet cum y 
hoc loco post verbum iaaoiv vocabula: ovBiöitpixevog Ttor* 
inl lü TtoXvreXwg l^rjv vno nXaxwvog €q)r] ' aga q)alveral ooi 
— noXvzsXmg ^^r : qnae euuntiato in libris B(PL)(f hoc loco 
decBt; legitur § 76 post vocabulum diaßdXXovaiv pauUulum 
commutato priucipio: Ttgog TtXdzwva dveidlaavra ttjv noXv 
TiXsiav (noXitiXeiav V) ' aga (aga B) %q>rj q)aLve%aL aoi — no- 
XvreXüig ^rjv || 70 did %ov%o Ty : nagd tovto Bö || 95 Ttie- 
yofievov yT^ text : xcenjvayxaofiivo} B xcerrjvayxaofiivov recte 
dT^ mg. II 105 ftgavvrav T ngaßvrav y : mgeoßvrag recte B 
ngaßvvag (f || 124 negl Xoyioptov — q)iXoaoq>lag om. Ty : habent 



Digitized by 



Google 



142 Edgaras Martini. 

B(PL)<f I 144 tolg koyoig Ty : h koyogg Brf | %oi roumos 
Ty : Toiovxog recte B %oi ovtog cf|III 11 aU,* Ty : om. 
Bcf I 16 ig di vi Ty : vg di ^v vi recte ö ig dl »rr 
vvel B. 

HaDC tantam codicis T cum familia y coneordiam nsqoe 
ad finem Laertiani operis perdurare seqnentes libri X ineontis 
lectiones satis demonstrant (cf. Useneri Epicur. pg. 359 8qq.): 

X 1 Ix«; fikv Ty : hcel^ei B {hei&i PL) | 4 %olg dwiexa 
TOig Ty : voig dudexccrof tüv B {volg iwd&ca vwv PL) | n]g 
xd Ty : tolg xd B (Tijg eixadog em. Haebnems) | 5 q>i]0lv Ty : 
q)lXov B II avayvcvrag ooi Ty : avayvovri * et 88. coi B^; 
B^ quid dederit obscnram (avayvovTag oov P) || ^eddorog 
Ty : ^eoöojQog B 1 9 tov dk avÖQog T rov d^ avdgog y : %(Sv 
yaQ avdQcSv B^ tov avdgdg B^ (r(^ yag avögl em. Oaasendas). 

Sed haec satis santo. adparet interiorem consensionem 
intercedere inter codicem T et familiam y nt ambigi yix possit 
qnin codicis T memoriae fundamentam fnerit exemplar fami- 
liae y (nnncQpemns hoc r). pnris antem hains familiae testi- 
bns ne libmm T adscribamns repngnat qnod hie non nnllis locis 
cum illis codicibas dissidet cumqne aliis libris facit: nnde 
patet codicem r prinsquam Über T ex eo describeretor, mal- 
tam pristinae integritatis amisisse aliomm libroram contagioDe. 
in qnibns nnmerandas est testis aliqnis familiae d caios ali- 
quam mnltae lectiones propriae ant in ipso libri T contexta 
yerbornm ant in margine librarii mann adscriptae legantar: 
ex quo ef&citur nt eas non ab Georgio Hermonymo primo 
advocataSy sed iam in exemplo qno ille ntebatnr exstitisse 
existimemas. significabo antem potiores 1. I et II locos qai* 
bns T singnlaria familiae d yitia expromit: 

I 4 xoofiokoylav text. T^d : xoofioyovlav mg. T*y [B 
mancns] H ysviad^at mg. T^cf : y&yovivai text T^y [B man- 
cns] II 23 i^egixijg mg. T^d: iiixqag text. T^BF recte, /utx^^g D| 
61 ayviag radi T<f : aiyiaoTadrj B ayvag Tadl y {jii- 
yvaOTadrj em. Bergk.) || II 65 V7tB7tQa^a%o mg. T*rf : dcB- 
nga^azo By | 120 7tQoaeax(üq>&<jjg Td : 7tQoaeox(aq>9ri dh recte 
B ftQoa€axwq>\^6g y || 123 vixaxpoqa Td : veixatoga B vixa- 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 143 

voQa y (Ntxarofa PO | [cf. et 1. IV 42 /u^ ngog agldrilov T<f : 
^Qog aQldrjXov By]* 

Venim ne sie quidem contextns libri T condicio plene ex- 
planata est: restant enim acripturae qnaedam et a fam. y et 
a libris fam. d alienae. sunt partim bonae lectiones yeraeqve 
qnaa tamen coniectando librarins nancisci handqnaqaam po- 
taerit: velnti 

I 29 8i5vfJLalia T P^L [8l8vpt.i B] reete pro divdvjualcj a | 
43 tdxa T BPL pro ravia a | Aeo^^vcor^^ T L [Xeaxrjvci- 
Tijg BP] pro ido%riv ahelv y Xiaxriv wt^g V^ aiv^g V^ Xioxrjv 
ahelg U | 49 fiavlrjv T BPL pro fjtaviav a \ 69 xovg nXrialov 
T BP (L* manc.) pro t6v nkrjolov a \ 71 (paveqav T BP (L^ 
manc.) pro q>o߀Qav a | 73 xor^avi; T BP (L^ manc.) pro 
Tunad-ävT} « || 103 oxv^lrjv T BP (L^ manc.) pro axv&lav a \ 
U 9 xaradxcg T BP (L^ manc.) pro xar'aQxrjy « || 17 dh xal 
T BP (LI manc.) pro <Ji a | 33 a^iovv ^rirelv T BPL pro 
Tf^iovy trjrelv a || 57 ovx ehai T BPL pro ov y ovx %vi <f | 
67 &vQwvog T BPL pro (ivQuJvog a [nisi qnod G habet /ut^cJ- 
rog] I 115 TagyvQidlov T BPL pro TogyvQlov a \ 126 x^arij^ 
T BPL pro 6 XQa%rig y amxQorrig cf | III 10 [lav T L [jua B 
jwa P] pro jU€v « I IV 23 xaQOevg T BL pro nequ^g aP^. 

Haa acriptaras a librario codicia T coniectnra inyentaa 
ease band facile qniaqnam antnmarit. immo arceaaitae sunt 
e libro aliqao familiae ß vel ei adfini. quem artins circnm- 
scribere licebit conaideratia contextna libri T mendia a familia a 
alienia. qnomm aane magna para Georgii Hermonymi culpa 
procreata eat; de aliia antem idem non yalet, cum etiam in 
aliia atqne iia vetnatioribna libria occnrrant qaomm vitiornm 
grayiaaima mihi yidentnr eaae haec: 

I 59 adixoUv T BPL falao pro adixoUv ttva\\IL 68 ßU- 
vov text. T^Li pro ßliwov B [ßlalvov Pi; ßiXjiov mg. T^ a] | 
X 2 7t (og Trjv TL pro anooz'^vai r^y a me reat [otvo cum 
feneatra vijv et mg. XbItcbi B^; aTtooT^v P^; anoXircelv y] || 

4 7CQoayoQ€V€iv TL pro nQoayioyeveiv Py [TtQoayeveiv B*] | 

5 avTüi xomo) TL pro avto tovto BPy || 7 raika ra nXeloiia TL 
pro TCL TtXelOTa lovrce qd. ci. Enehnina [ra nXelora Tavra BPy] || 



Digitized by 



Google 



144 Edganu Martiiii. 

12 ^r^fioTwv TL pro ^tjTäv BPy | 13 Ivaupavovg TL pro tan^ 
üiq>avovg BP^y | 15 «Z^* outwg TL pro ircei^^ ov%ia BP 
[?7r6tv^* ovtoig y]. 

Correctam igitar erat exemplam r non nallis locis si non 
ad libmm L at tarnen ad fratrem eins gemellam. namqae 
ne de ipso eodice L cogitemas, obnititar potiSBimiim spatiosa 
illa hnias libri lacana qnae 1. 1 65 incipit et nsque ad 1. II 17 
pertinet saecnloque demnm XVI repleta est atqni hao ipsa 
in parte codex T aliqnotiens a familia a desciscit atqne ab 
altera familia stat (cf. pg. 143). 

Gorrectiones qnae perpancae in T inyeninntor ab ipso 
librario inter scribendam nt yidetar factae sunt ac tantum 
non omnes in erroribns orthographicis prosodiacisye remoyen- 
difl yersantur. 

4. De libris CKXZ. 
Qaoniam codicis T memoriam ezcassimas, ad libros CKXZ 
considerandos nos conyertamos. qnos pecnliari qnadam ne- 
cessitadine inter se coninnctos esse band panoa singniaria 
eorom scripturae menda laonnaeqne manifesto ostendont: yide 
sis tabalam inseqnentem.*) 

Tabula E. 

1. I 50 il&yela om. CKXZ : habent BPL a T | 53 ava- 

Xoyovv CKXZi : avakovv BPL « T | 57 yeyQatp^ai CKXZi : 

yiyqcL(fE BPL a T || 58 TtaqaXliay CKXZ : naqaliav BPL a T | 

66 i\lLovv CKXZ : i\lLov BP a T J 71 ^v^qov KXZ xv^ai- 

qov C : xe;^jj^cüy recte BP nv^i^Qag yT xv^ cf | 75 anowyct- 
vofievog CKXZ : aTcorefiofievog recte BP a anorefjiofjievoi T ] 
81 ofUXaog CKXZ : vfiillog B v^lkaog P* avvofiilog a T 
{vfilXaog?) I 93 iruyQaiprj avrri CKXZ^ : iTceyQCKprj BP « T | 
11 4 avxoL xe — Xeaxrivoixai om. CKXZ : habent BP « T ? j 

i) Quod ad lectiones codicis C attinet, me usiim esse qaibasdam 
veteribos conlationibas quae yereor ut ea qaam noa hodie exigimas ad- 
curatione confectae sint, lectorem memoria tenere volo. maltis vero locis 
abi certa dabitationis ansa erat, lameuos libnim C mea caosa inspesit 



Digitized by 



Goo^^ 



Aoalecta Laertiana. 145 

120 7tQoaeaxag>&r] CKXZ : 7tQooea^q>&ri 8k BPL Tcgoae- 
aKwq>&dg y 7CQoa€mwg>^wg <f T | HI 22 Sfifiig OKXZ : afilv 
BLi Sfifiiv P«T (afilv?) I 68 wv %bv hxog — novelv om. 
CKXZ : habent BPL « T (?j | 73 xai yaQ vvya^a — fiiQtj elvai 
om, CKXZ : habent BPL « T (?) || 105 aya^ov ioTi — dlxaiov 
elvai om. CKXZ : habent BPL « T (?) | IV 9 eirvxlav CKXZ : 
evOToxlav BPL a T 1 15 TtQoaTtraiaag CKXZ : ftQomo^ag 
BPLaT I 16 ScTijff fih om. CKXZ : habent BPLaT (f)\ 
41 ßavyikov CKXZ : ßovoilov BPL a T | 49 ntaXw CXZ ttov 
ic5 K : TtutQaa^w BPL « T | V 2 ravTa CK^XZ : avra BPL o T || 
9 ovarriadvriov CXZ ovatrjaav K : avarayra BPL « T || 23 qpeAo- 
aogpo^ CKXZ ; q>lXog BPL « T | 23 imxeiQrjfücov CKXZ : 
irtixeii^aia recte B^P a T i7cixeiQr]fiaTtxa LB^ | 24 eioayu)- 
yfjg CKXZ : ovvayaty^g BPLaT || 51 d/dw/ut om. CKXZ: 
habent BPL « T [ 60 Tr^pi lov TtQorigov — rcegl %ov fiiklov- 
Tog om. CKXZ : habent BPL ex T | 65 d^ CKXZ : delv BPL a T y 
93 Ttäv xaAov CKXZ : TCayxalogBF^L nay %aX6gTy nav yiaXog <f. 

Hie eonsensns nsque ad finem Laertianae scriptioniB 
permanet. 

Elacet igitnr Codices CKXZ ad communem fontem (voci- 
temns 9) reyocandos esse, in cnins indolem natnramqne infira 
nobis adcnratins inqnirendnm erit, cum qnae ratio inter libros 
CEIXZ intercedere videatur explicayerimns. etenim hi libri 
mrsam in doas partes digredinntar: ad qnamm alteram per- 
tinet codex K, ad alteram libri CXZ. habet nimirnm sna 
ntraqne pars yitia: atqne K qnidem panciora nnmero, plnra 
libri CXZ. ille propriam habet lacnnam 1. 1 52/53 (nbi omittit 
vocabula %ovtov iTttarikkei — ^Elk'qvwv) propriaque, at panca 
seligam, haec menda scriptnrae: 

I 53 ßaaiv K falso pro ßaoiUvotv BPL a TCXZ | 55 (xa- 
Xiara K pro xalXiGTa BPL^ « TCXZ || ßovkrjfiaTog K pro ßr^ 
fimog BPL a TCXZ | 59 rpvxalg K pro 'tpritpoig BPL a TCXZ [ 
61 dix6»vfiog K pro dix6(^v»og BPL « TCXZ || 63 di rot K 
pro ök TovTo BPL a TCXZ. 

Qnae exempla ideo adposni, ne qnis Codices CXZ e libro K 
propagatos esse crederet. 

Leipdgor Stadion. XIX. 10 



Digitized by 



Google 



146 EdgaroB MartinL 

Godicnm vicissim CXZ baec potissimam in libris I—IY 
sin^laria menda sunt: 

Tabula L. 

I 13 diitQirpe CXZ^ : ig>iXoa6q>iae B ig>iXoa6g)r^oe recte 
PL2 a TE iq>tloa6q)€i L^ | 22 kTCoXiroyQaq>t] CXZ : imhto- 
yQaq^»tl BPLaTK || 100 axovai CXZ : axovaiov BPoTE| 
102 diateXovvra CXZ : ImTeXovpra BPaTK | EL 18 xoro- 
(pQOveZg CXZ : xal q>Qov€lq BPL a TE | 47 intaBig CXZ : im- 
yXriaBiQ BPL a TE | 105 diatarag CXZ : öiaTa^ofimv 
BPL « TE 1 1 10 i^ CXZ : ^vrioxe recte BPL ^oxee yU(T?) 
Syrioxri V ^^ E | 141 ifißei^iarara CXZ : ifißgi^iarara 
BPL o TE 1 ixolaatov CXZ : mokcncov BPL a TE | m 5 o V 
/rioxoti CXZ : diowaicncov BPL a TE | IV 42 n? t^^/»^ CXZ : 
Ttj diatQißfj (i. e. Tfj dtoTQißfj) recte BPL a T t^ dioTQvß^ L 

Maxime antem libri CXZ adflannt lacimiB qnarnin nota- 
biliores in libris qninqae prioribns sunt hae: 

Tabula M. 
I 37 T^y dh rvxrjv evTtogog om. CXZ : habent LßTK 
vijy di tpvx^v evTtoQog BP^ || 58 äSdcaXoy om. CXZ : praebent 
BPLöTE l 6S h tfj nQiinji om. CXZ : habent BPßTKl 
106 eXri om. CXZ : habent BP « TE || 108 %al ftv»oiihov - 
TtagovTog om. CXZ : habent BP a TE || II 102 av r ao(pi(nrjg 
— elnelv om. CXZ : praebent BPL a TE || 105 Nixlav — üqb- 
aßvrag om. CXZ : habent BPL a TE vacillantes quidem in 
ultimo Yocabulo | III 29 TcaXaiag om. CXZ : habent BPLaTKj 
50 Totg ök difjyrjfiariTcoig om. CXZ : habent BPL a TK 1 92 r 
TtaQcniQOvoafievoi om. CXZ : habent BPL a TE | 103 tfltor 
ih iäv — ifjLfiivwoiv om. CXZ : habent BPL « TE 1 108 cor- 
rupta verba %o tvxov xal (B^oTE) vel to x^ov xal (P^W 
om. CXZ g IV 6 T4^ fih fivcjnog del om. CXZ : habent BPLATK | 
7 aU' afc' avÖQiavTog om. CXZ : habent BPL a TE 1 12 /refl 
rov ovTog om. CXZ : habent BPL oTE | 22 juijt' hl fQ^r 
Qovg om. CXZ : habent BPLaTE || V 2 il&ovra — iXio»^^ 
om. CXZ : habent BPL aTE || 12 "iTCTcaQxov om. CXZ : habeot 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 147 

BPLaTE I 17 a7toq}iQeTai d^elg avtov xal om. CXZ^ : prae- 
bent BPL a TK 1 59 7C€qI ovqavov om. CXZ : habent BPLoTE | 
61 vofii^erai om. CXZ : habent BPL a TE || 87 negi ' 4qx. xal 
'Ofi. a ß om. CXZ : habent BPL « TE. 

lam si qnaeris qaanam ratione libri CXZ inter se copn- 
lati Binty certis quibusdam indiciis satis constare yidetur co- 
dicem C, qai tantnm libros I— VI exhibet, ex Z derivatam 
esse, idem de libro X valere puto, etsi pro certo adfirmare 
band andeam. yernm utnt res habet, secare enm missnm facere 
posBumas, qnia et traneus est et tarn rndi mann exaratns, nt 
diligenti sorntatione omnino indignns sit 

Qaae enm ita sint, exemplnm q e consensn librorum EZ 
reparandnm esse patet. 

Memoriae codicis 9 fandnm ac principinm esse testem 
aliquem familiae y yel librnm enm hae familia singnlari ne* 
cessitndine sociatnm qni yel cnrsim librornm EZ contextnm 
perlnstraverit facile peryiderit. qnippe scatet ille ynlneribns 
8criptnrae istins familiae propriis. qnornm ea infra proponere 
labet qnae in libris I— III deprehendi missis tamen omnibns 
qaisqniliis minntiisque (cf. tab. B et I). littera 9 significatnr 
coDsensns primarnm mannnm librornm EZ. 

Tabnla N. 
I 5 xal TiS rijg q>wrijs (fyT : tcJ (i. e. iv) r^g gxovijs BPLrf j 
14 xtnakvei (fyT : xaraX^yei BPLcf | 20 aigeaiv fiiv yccQ pyT : 
algeaiv dk BPLrf 1 38 6h irtl pyT : yaQ iftl BPL^ (L^ om.) rf| 
40 int&ia^ai noir^t%a 6 pyT : irti&ia&ai Ttoiririxrjg BPi ^m] 
^ia^ai Ttoirjrixä 6 L<f {iTti&ia&ai noiritixfj' 6 G^) || 46 a^- 
(pioßriTovfiivtjg drjXovort Tijg oakag^lvog pyT : aaXafiivog afx- 
g>iaßrjToviiiiv7jg BPLcf | 48 noQ^ avtov QyT : ngog avrov BPLcf ( 
59 ayeiv re xai didaaxeiv ^yT : didaoxeiv BPLrf|| 61 xQadlTjv 
eyT : KQadlri (i. e. xpod/ij) recte Lcf xQadla BP^ | 99 rag 
ifiag irciOToXag (fyT : ral i^al iTtiotokal recte <f t« ifial 
imoToXal BP | (potfwvrag (fyT : q>ocr€vvtag recte rf q>oi' 
TÄras BPi I 122 xÄ€£i?^ßijg ^yT : xXrj^Qlrig (i. e, xXrj^Qlrig) 
lecte B xXei&(flr]g P^ xXi^&Qoig V xXeld^Qtjg ü | II 28 aefivo- 

10* 



Digitized by 



Google 



148 Edgaras Martini. 

nQBTtelg ^yU^ text. T : a€(JLV07tQ00(a7telgW^h\}^ mg.V 1 69 9 habet 
cum yT hoc loco post verbnm Xaaoiv yocabnla haec : 0YBi6t![p' 
fievog 7to%* iftl tcJ 7toXv%Bhag ^'qv vno TtXdriavog ifpri* aQafah 
veval cot — Ttolvrekwg ^rjv : haec enuntiatio in oodicibas BPIxf 
hoc loco deest; legitar antem § 76 post verbam diaßaXlovoLv 
paallalnm immatato principio : TtQog nXaxwva oveidlaana zijf 
TtolvriXeiav (TtoXiTikeiav V)* aga {aga B) ^q)rj q>alveval aoi 
— TtoXvtehag f^y | 70 öia tovto ^yT : Ttaga touto BPIxf| 
95 fcie^o^evov pyT : xavfjvayxaa^ivov recte Lrf xaTtjyayxa- 
Ofiivw BP I 97 Ta nlBlaxa Xaßovxa pyT : A. tt. B L %. nX. 
recte PLcf 1 124 tvbqI XoycOfiov — q)iXoaoq>lag om. ^T : babent 
BPIxf II 127 avvavcacoTtTovTog ^yT : avvavctaafi7c%ovvog BP^Ldj 
144 xolg Xoyoig QyT : iv Xoyotg BPLrf | ib. roi xoiovxog (>yT: 
xotovxog recte BL xot ovxog Pö [ lll 16 ig de vi ^T : vg 
dh &riw€l B ig di &fjv vll P ig di ^fjv vY (i. e. ig di d^r^f 
vi) L<f II 22 x' avd'QWTtl^eiv QyT : av^QWTtlCeiv recte BP 
xai avd^Qü}fcl^€iv Lcf | 38 6Qyl^€o9ai ^yT : (oQylo&ai B»P(f | 
44 xov yrjyevhg ^yT : yrjyevkg BPcf (yfj yrjyevkg rest. lacobsins) | 
90 aXXo pyT : gy ök BPrf om. L | ib. xqIxov pyT : aXXo i' 
BPcf om. L. 

Eandem rationem q inter et y (Tj in posteriore Laertii 
operis parte intercedere nt perspicias, contemplemur 1. X 1—16 
et 42—67 (cf. Useneri Epicur, pg. 359 sqq. et 3 proxx,). 

X 4 xrjg xö ^yT : xolg xd BPL (xi;g elxaäog em. Huebnerns) 
l 5 avayvovxag aoi pyT : avayvovxi ♦ et 88. aoi B^ quid 
B^ dederit obscnrnnii avayvovxag aov recte P avayvovxi aoi 
L II ib. d^Bodoxog pyT : ^eodaigog BPL | 13 evgvdtxov pyT: 
svQvöoxov BL evQvXoxov pi {EuqvXoxov rep. Menagius) | 
42 avxwv om. .QyT : habent BPL | 54 ex tvoXXov pyT : 
Iv noXXolg BPL | 55 nQoalQeaiv qyT : Ttegialgeaiv BP^L | 
ib. firidk aei QyT : fi^v ovde ([ov]ö' B) ael BPL Cujyi' or(Ji 
öei Gassendus em.) ) ib. xovxoig pyT : xovxov BP^L || 57 f/^- 
7tQoa»ev pyT : oTteiQOv BPL ( 59 fiaxqtav pyT : jcnjxoiy recte 
BPi ^tx^wy L 1 62 iXaxloxwv qyT : xdSy iXaxlaxcov BPL {xov 
iXaxiOTov corr. Meibomius) 1 64 dia pyT : öia BPL | 65 xo dh 
Xoinbv — a'ia&t]aiv om. pyT : habent BPL | 66 aw/iaxi pyT : 



Digitized by 



Google 



Analecta Laeitiana. 149 

dtLQoxi BP^L 1 ib. ioTtaQfiivoig (fYT : no^^olg BP^ ertog- 
fiolg L {hn€Quafxolg em. üsenerus) | 67 ftavata^ovaiv pyT : 
fiorait^ovaiv BPL {(,ia%^t,ovöiv rest. Usenerns). 

Consnlto sapra dixi fandamentam memoriae ezempli 9 
esse testem aliqnem familiae y aat librnm hnic familiae arte 
cognatam. nam reapse memoria codicis q non tam ad familiam y 
quam ad librnm T (potiusve r) pertinet. qnod primam ex eo effi- 
citnr qnod nterqne über cnm in nniversnm memoriam familiae y 
seqnatnr, certis qnibnsdam locis ea derelicta ant cnm cf ant cnm L 
yel rectins eins fratre gemello (X) facit. exhibet e. c. nterqne 
1. 1 61 ayviag cnm (f, cnm y praebeat oyvaQ^ IV 42 ^17 nqbg 
agldr^Xov cnm (f, cnm y recte expromat Ttgog agldrjkov, prae- 
terea exempli q contextns omnes eas continnit lectiones qnas 
e libro X in codicis T memoriam inyectas esse snpra pg. 143 
ostendimns (excepto nno loco [II 115] nbi q seryayit familiae y 
scriptnram). hnc accedit qnod q cnm T in non nnllis prorsns 
singnlaribns neqne in ceteris Laertianae scriptionis codicibus 
occurrentibns concordat erroribns : yeinti 1. 1 9 'iaea&ai xal aOa- 
varovg qT : xal ad^avaiovg eaea&ai recte BPcf xa£ eaea&ac äd^a- 
vaxovg Ly || 60 xaXliara qT : agiara recte BPL« || 1. IV 4 U^i- 
ad'ai qT : ix^iaai BPLa || 20 yavaig pT : yXv^ig recte B yXv^ig L 
yav^ig Po || 32 rlg hiygaipev qT : ri ovviygaipev recte BPLcf vig 
ovriyQaip€vy\&l a qT : artavra BPL« 1 1. X 2 twv aorpiaTwv aal 
yga^^anatdiv qT : rdov ygafifiaTioTcSv BPLy (qnod Usenerns 1. 1. 
pg. 360 tradit yerba aog). xal in cod. H ab altera mann addita 
esse, fallitnr yir snmmns: in hoc libro nee yola nee yestiginm 
istornm yocabnlornm adparet) || 35 fn^lv avayeygafifiivcjv qT : 
avayeyQafifiivwv fjfilv BPy iyyeygafifiivwv L^ || 36 axQißo)' 
fjiivov Q dxgißwiÄevog T : QXQißaifiarog BPLy 1 ibidem XQ^^^^t- 
om. qT : habent BPLy. qnae cnm ita se habeant, statnendnm 
yidetnr esse, cum q plus nno nomine ad ipsum T redire ne- 
queat, ntmmque librnm e communi fönte (nimirum r) propa- 
gatnm esse, cni sententiae minime adyersatnr qnod codicis q 
memoria a libro L panllo propins abest, modo fingamns in 
libro T lectiones ex X accitas non omnes scalpello admoto ipsi 
scriptoris contextni incnlcatas, sed partim, yidelicet nt legen- 



Digitized by 



Goo^^ 



150 EdgaruB Martini. 

tibus optio daretur, margini adscriptas fuisse. qnam coniectu- 
ram meam etiam ii loci, licet Bint pauci, commendare videntor 
ubi T cum Ä facit, cum 9 a familia y stet, ut L II 115 quo 
loco T exhibet taQyvgidlov (cum BPL), Q autem %aeyvQlov 

(cum yrf)- 

Neque labefactare potest uoBtram de commuui codicum 9 
et T origine opiuionem quod cum libro T nullnm cum P Bit 
commercium, iu priore parte librorum KZ (in altera non item) 
luculeuta codicis P vestigia adparent apertiBBima 1. I et n 
sunt baec: 

I 62 TBq)Q6oavTa qP : r€q>Qcia(xyrag BL«T | 68 ileyelaf 
ifP : kXeyela BaT [111 q>day(av 9P : (pUyiov recte B ctpa- 
ym yUT a(pUy(üy V || II 30 alaxeoXoyiav 9P : yhcxRolaylin 
recte oT y aioxQokoylay BL^ 1 142 naQBiodvAg Q? : fcageujöbg 
recte «T vTteiaöug L 1 ibidem rjXelav q ^keiav P^ ; idlav BL^rfT. 

AlÜB autem locis unuB K cum P facit, cum Z cum yT 
conspiret, veluti II 46 oakvQog KP^ : cala^og recte ZahT 
[iXkvQog B] I 62 irtie^elro KP : kTCii^ero ZaTBL | III 107 
q)&oyyfi KP : (p^oyyoi ZaTBL. 

Maxime yero notabile est quod codex K adpictum habet 
manu librarii ad 1. II 102 pusillum hoc Bcbolium: {mctyiixag) 
Xdxavov ayqiov quod initium est amplioris Bcholii quod uisi 
in libro P non nuUisque ex eo ipso dcBcriptis codicibuB nan 
invenitur cuiusque forma plena haec est: (maviuag) laxavav 
ayqiov aq>^ ov axavdvKOTtiahjv agtaroqxivrig %bv tvQiTtiivjv 
oTtoxakel* juij fioi vd OKavdixofttaXav 7teQiTQay(pdei (<rf. He- 
sychü lex. s. v. axdvdt^. 

Haec omnia qui pensitaverit, non poterit non iudicare 
codicem q simili modo atque r, hoc est ita ut yariae leotio- 
nes band raro in margine exstarent, correctum fuisse et qui- 
dem ad fidem codicis P yel apographi eins ante manns P^ 
retractationem facti. 

Superest ut de correcturis codicis Z dicamus. namque 
libri K correctiones praeterquam quod ab ipso omnes librario 
ea qnae scripsit cum exemplo suo diligenter conferente patra- 
tae sunt, tantnm modo ad res parvas leyisque momenti per- 



Digitized by 



Google 



Analecta Laertiana. 161 

tment yix ut dignae sint in qaibiiB expendendis yel panlisper 
immoremnr. idem plane yalet de paucis Ulis emendationibus 
qnas codioi X nescio qais corrector attalit codex vero 
manum emendatricem omnino non est passiu. 

Sed etiam libri Z correctionnm eas solas in examen roca- 
bÜDQB qnae ad mannm Z^ a nobis insignitam reyertnntnr ; etenim 
qoae a correotore Z^ factae sunt emendationes tantam non 
omnes in apertis vitiis exfltirpandis yersantar. ad Z^ antem 
hasoe referendas esse censeo correctnras: 

I 50 ßla mg. snppl. Z^ : om. Z^ \iävoq recte BPLaTO] | 
75 a7ta%vyxav6ii&^og Z^ : anoTvyavo^evoQ Z*K [aTtoref^ofievog 
recte BP« aTtore^of^evoi. TJ || 84 tiqIvcjv Z^ : njvajv Z^aTK 
[%lvwv ßipi] I 93 an€<p^iySaTO Z^ : aTtetp^varo recte Z^BPaTK 
i II i yjevdoeid^Z^ : xlJevdoq>d^ Z^ {xpevdo<parj recte BP«TK] 
I IV 31 TCBviatBQog Z^ : neviozewg Z^ [TtsvBCfiQwv B^L /re- 
viateoty recte B^mg.Pi neg eoie wv text. P^ navBOtiujy 
aTK{?)] I 32 fiveg iviygcnpev Z^ : rig iviyQa^sv Z^TK [%i 
avviyQoilJev recte BPLrf Tig ovviyQaipev y]. 

Qnae correctoris Z^ lectiones hoc habent memorabile at- 
qne eingnlare qnod a memoria ceteromm librornm Laertiano- 
rnm qni ad nostram aetatem pervenere alienae annt nt ab ho- 
mine aliqno critico medii aevi (an Ficino?) excogitatas eas 
esae Bnspicari snccnrrat. corroboratnr haec opinio adcnratiore 
singnlaram correctionnin consideratione. praecipae antem 
prima earnm ei qni ocnlis nti didicerit originis notam quasi in 
fronte innstam gerit: omiserat nimimm ZU. 150 in yersnSolonis: 

hc vetpiXrig (pigetai xiovog fiivog rjdk xold^rjg 
yocabnlnm fiivog. ad quem yersnm Z^ in margine adnotayit 
ßla nt legeretnr: 

Ix v€q>iXrjg g>iQeTai Xiovog ßla ii8h %alaC,rig. 
qnod snpplementnm ad loci sententiam factnm esse qnis est 
quin yideat? non secns comparatae snnt ceterae yiri boni cor- 
rectnrae nt dnbitabile non yideatur esse quin res nobis sit cum 
coniectnris atqne eis partim inutilibus partim peryersis. 

lam eo proyecti snmns nt quo memoria edlttonls prin- 
eipisLaertiani operis referenda sit diindicari liceat. prodiit ista 



Digitized by 



Goo^^ 



152 EdgttOB Martini. 

editio anno MDXXXIÜ Banleae ex of&cina FrobenL qii 
sabsidioram gaornm rationem reddidit praeCatiuncnlae pg. 3 nbi 
legimns haec: ^Exemplar nobis exhibuü vir Hebraicae Graeeae- 
que lüteraturae professione elarus Maithaeus AurigaUtu quai 
eo testari vüum est ne et U debita laudis partiane fraudetur. 
excndendam igitar cnrarat Frobenias Matthaei Anrigalli (1480 
— 1543) codicem Laertiannm. interea bic codex pessnm üt fide- 
lem ipsins imaginem editionem Frobenianam relinquens. con- 
textnm huins editioniB cum acrins intnemar, ad libronun CXZ 
memoriam proume accedere yidemns: exhibet enim omnu 
ea vitia qnae hornm librornm propria esse snpra significaTi- 
miis (cf. pg. 146proxx.). potest vero adcnratissime demonstrsri 
onde Anrigalli über originem traxerit snnt enim qnae am- 
bignnm esse non sinant qntn e codice Z expressns sit do- 
cnmenta adferam non omnia, sed ex omnibns potiora. 1.153 
libri Laertiani qnicnmque ad exemplnm q redeant in contexti 
verbornm habent avaXoyovv pro avaXovv] Anrigalli autem co- 
dicem avaXovv praebnisse Frobeniannm testatnr exemplar. iam 
cnm hnnc locum in codice Z eTolyimuSy margini librarii manu 
adscriptam cernimns leotionem avaXovv. porro 1. IV 6 quem 
ad modnm in libris CXZ item in editione Frobeni omiBsa 
yidemns yocabnla T(p i^hv pivwTtog del. oratio lacanosa 
esse asterisco medio in textn posito in editione Frobeniana 
indicatnr, perinde in libro Z factum est. postremo in editionem 
principem receptas yidemns omnes eas coniectnras, qoibas 
obmit corrector Z^ memoriam libri Z (cf. snpra pg. 15t). hinc 
manifestum fit libmm Matthaei Anrigalli apographnm faisse 
libri Z correcti. pntabam eqnidem principio illnm codieem 
enndem esse atqne libmm Z: sed hoc yel ob eam cau- 
sam credi neqnit quod codex Z posteaquam procnrante Mar- 
silio Ficino (1433—1499) in possessionem Boguslayi a Lob- 
kowitz (+ 1510) peryenit, non desiit ad bibliothecam bnios 
yiri nobilis pertinere neqne nmqnam nsque ad hano diem 
ex castello Bandnitiano elatns est. procliyis antem conieetnra 
est apographnm istud codicis Z ab ipso Matthaeo Anri- 
gallo (sen Anrogallo) Baudnitiae confectum esse: namqnefoit 



Digitized by 



Goo^^ 



Analecta Laertiaoa. 153 

hie vir doctas orinndus a Commotavia qnod oppidnm Bohe- 
miae in propinquo Bandnitiae sitnm est. 

Hig rebus expeditis iam patet accessus ad correctiones 
libri P contemplandas. 

5. De codicis P correetionibng 
eittsqne propagine. 

Codex P plarimornm librornm Laertianornm anctor atqne 
parens exstitit. cai qnod temporis invidia pepercit grato 
nobiB congratnlari debemns animo: etenim si ille intercidisset^ 
diflcriptio librornm ex eo derivatomm grayiggimas pararet 
dif&cnltates neqne omnino qnisqnam ex una eog omneg radice 
pnllnlasge angnrari pogget: tarn enim diyergi inter gege gnnt 
gpecie ac diggimileg. qnae res inde gnam nancigcitnr expli- 
cationem qnod codex P complnrieg ad aliog librog diligenting 
correctng atqne pogt nnam quamqne harnm correctionnm de- 
scriptng egt 

Iam gi placet gingnlarnm mannnm potiggimag correotnrag 
exentiamns qualiqne qnigqne correctornm exemplo ngng egge 
videatnr ediggeramns. vernm et hoc loco menm egge dnco 
monere totam hanc qnaegtionem gane qnam Inbricam egge nt 
qnae infra digpntatnmg gnm pro ntiqne certig yenditare band 
ansim. tarnen gpeg egt conatnm non prorgng frngtra a me ca- 
ptnm egge, cnm de igtig rebng gimüiter fere indicare gentiam 
Dielgium qni gnbgidia gna ntenda mihi permigit liberaliggime. 

Ac primnm qnidem de correctore P^ yideamng. ad qnem 
hag qaattnor priomm librornm correctioneg reyocandag egge 
arbitror:*) 

1. I 21 nov P^LoT : Ttolu) P^B || 28 TtqmLazo} psLcrr : 
ovriiatw P^B || 30 aQiOTodrjfiov P^Lor : aQiaroriXrj' drjfiov P* 
[agiOTo^iier^drifiOv B] || 38 xaXavtiviavog P^Lor : xakavriavog P^ 
[xallartiavog B] | 81 ovvofJLiXog gg. P^oT : vfilkaog P^ (SfiiX- 

1) Rationis insequentium tabularam ne neacias sis, ubi deerunt 
Bigla mg. (in margine) bs. (suprascripsit) exp. (ezpunzit), litteras qnibas 
correctoris lectionea a scriptaris m. I differant in rasara litorave con- 
locatas esse scito. r » T^K^Z^. 



Digitized by 



Google 



154 EdgaroB Martini. 

Xog B ofilXaos q] | 100 ^laa F^ar : heiaa P^B | 109 dwoia- 
dov P^mr : dwaidda P^B 1 116 ialunUvai P^ot : Saiten P^B | 
II 16 %6 evQBlv Y^Yq : eig %d evgelv PiByüT | 23 %av oqi- 
atelov P^Lor : %a aQia%ela P^ [%a aQta%la B] || 50 %ov l&a- 
yov P2ar : rcJv l^vayüxv P^BL || 115 liivxoi P^a : iihxi P^Blf 
(T?) I 116 ät^v P^^ : bUbv P^B [afAfy L] | HI 22 ünovii^ 
P^LoT : OTCovdfjg P^B 23 fcaqmalovv VHjctr : xaracailovy 
P^B 1 IV 25 oÖB iftBl TtUov FViSö' inl ftUov Pi [o dl liti 
ftXiov B oÖB inl nUov Ijft] \ 42 i^yi^aeig ^ 88. /<]} P^ 
i&iyrjoeig fi^ &t : k^ytjaeig P^BLy. 

Correctorem P^ enm nno V semper Goncinere vides at 
hand Bit temerarinm Btatnere ei hnno libmin praesto faiflse. 

Ad correctorem P^ has referendas esse existimo Ubri I 
mutationes: 

1. 1 9 y€vv'7]tovg, ix ss. P^ : yewrjtovg P^BLmr | 20 %a&* 
o add. P», habent Lot : om. P^B || 29 ali^wv P^BLor : lai- 
^wv Pi 1 33 deSarjxe P^Lor : dedame Pi [aoq>la B] R 37 rkr^f 
F^Lat : ^i^»' P^B 1 t/wx^v P^Ixwr : q^oiv P^B B 39 tcJ (eraso 
di) P», «r(y ar : Tci di P^BL || ^fiäv P»Lar : ^jutv PiB|43 
ovQOv P^Lctr: av^ov P^B 1 44 a&qviwv P^rf: a&tjvalwv Bl/fx 
%iQ7toLO P^OT : TQinoi P^B [t^^tto^o L^] B 61 HLQadlt] P'W: 
xQadla P^B [x^ad/i^y yr] | 89 ofKavvfion 88. y P', ofiüfvvfioff 
oT : OfMüyvfiaji P^q [ofuayvfKO B] | 113 xal rai' P^dip : xoray 
PiyT [xorav B] | 119 ^evg bis P^ar : C«ff bis P^B. 

Correctorem P^ ex simili fönte hansisse atqoe P^ con- 
stanti illins cam familia d concentn evinoitur. ona correctio 
prima (1. 1 9) ex <f petita esse neqait. qiiae meo qnidem ar 
bitrata nihil alind est nisi ipsias correctoris coniectnia. oerte 
scriptnra yevixovg in nnllo alio libro Laertiano comparet nisi 
in L abi margini altera mann adpiota est qnam e libro P 
sna snmpsisse snpra demonstratnm est (of. pg. 137 sqq.). 

Manns P^ et P^ cum ad saecnlnm XIV pertinere vldean- 
tnr, corrector P^ procnl dnbio saecnlo XV (fortasse inennti) 
adsignandns est. is multo stndiosins ceteris omnibns libri F 
correctoribns operi Laertiano emacalando resaroiendoqae 
operam impertiyit qnippe qni, cum reliqai priorem tantmn 



Digitized by 



Google 



Amdeeta Laertiana. 155 

Laertii seriptionis partem percensere satis habaissenty librnm 
P a capite ad calcem pari cora pertractaret eins subsidia 
Qt adcnratiiiB definire possimas , gravioreB qaibos 1. 1— IV et 
1. X initium instrnzit emendationes adponamn« necesse est. 
sunt antem hae : 

InBC. sie immutavit: A. d. ßloi xal yvcHfiai rcHv iv g>iko' 

aofla eifSoxifirjaawwv xal väv hcaarri alfiaei afeodvrwv %äv 

eig dhua %d TtQchov seoniidam L^^ : A. 6. ßlwv xal yvcDfitiv %wv 

iv (p. eifd. X. t. hc, oIq. aQeaxovttov P^; cod. B insor. caret; de 

titalo libroram oT cf.pg. 111 || I 32 diivfialia F^Lq : didvfiel P^ 

[dldvfiet B; divdvfialio aT] || 34 olov ^etra P^Lcrr : olov &' 

kTtta P^B I 40 ini^ia&ai TtoirjTiKa 6 P*yr [i'^nj &ia&ai rcoii]- 

tixa c Ld] : iTtt&ia&ai TtoiijTixrjg P^B | 44 agfiodititara 

add. P^ cum BLor : om. P^ | 47 aalafilv' agfivrwy P^Lcrr : 

aalafilvaq>er<Sv P^ [aaXafilyaq>eTWv B] || 54 iva nqdxovg 

P^BL^V^ : av 6 nQfozog P^^ÜT | 60 imvov P^Lor : at/tbv 

piß 1 64 ovv lyv, ijy add. P^ cum BL^ar : ovv P^ J ib. ovijaai 

P*LaT : ovav Pi text, ovlv*"' Pimg [ovlvai B] J 79 %(na- 

^cnvei P*ar : Tiavcntkalei P^B | ib. iv&ade add. P* cum or: 

om. Pi cum B || 81 ofilXaog F^q : vfillaog P^ [vfiillog B av 

vofiikog aT SB. P^] I 88 Qv&QiaTtoi eras. P^ om. «r : äv&QcoTtoi 

P^B I 94 a^tatoiriiiov P^ ax : agtorofii^dovg P^B | ib. oQxaölag 

P^Bor : ^QccKlelag P* || 100 afilv P^or [ni quod ü ^filv] : ifiZv P* 

[«^y B] I n 22 avve&iTei P^or : k^'^rei P^B | 27 alkoig dia- 

&ig elra fivrjfiwv F^Lq : alXoig dia^rjatj t' dfivi^fi(av P^ 

[alXoig Sia^i^aet v^ afin^fiwv B ^Xkrjai yeyrjcij' ei fivTjf^wv el 

F^T iXXrjai ßidaeig' ei fivqfiwv elD alloig öiaCi^g' el iivri" 

fim el <f] II 36 %Xeye di, dk add. PS ^keye di m : %keye P^B 

{iXeyi %e L] || 46 »^g V^h^Q : »eov P^aT [»eviv B, fort et 

P^J 11 ib. avtiokoxog, prim. o ss. P*, awioloxog r : avtlXoxog 

P*B« 1 66 xaXXidti/Aldov F^at [xaXijdrjfii^dov L] : xaXXiSi^fiov 

P* 1 58 wniyvwv F^at : kniyvwv P^B | 113 TtQorjye P^BLor 

* iiiiye P^ | 120 ydfiSn, ov 88. P^, yafiov Lar : ^a^cjt P* [ya- 

^w Bj y 125 onTjvoQQatpov P^Lyr [axijyo^^aqpot; d] : axfjvoygd- 

ipov P>B 1 127 {rvyavaxoTTTOVTO^ P^yr : avvavcMdfimovTog 

P^BLcf I 131 xai TOtJ, xal add. P*, xai toJ at : to5 P^BL |i 



Digitized by 



Google 



156 Edganis Martini. 

141 elnov P^Löt : elrtav P*B | 143 iq&CQiimv P^or: kq^qbav 
pi [iQetQiwv BL] 1 III l 7t€QixTi6vfi ^g P^L^yr : neqiuxim^ 
P^B^L^ [jteqmxiovrig rjq d\\7, Ttegidelrtvoj P^yr : TtCQidehtfov 
Pi [7t€fl öbItzvov LB2 (ßi om.) tcbqI delrcvw cf] I| 10 fiav P^Lt 
: fia P'' [^a B fxh a] || 14 ttjv oQxrioiv^ rt^v add. P*, xt{9 
oQxrioiv Lot : OQxrjOiv P^B || 16 irtma^ei T^at : irtwl^ei P»B 
[iTTo^^e L] II 26 Tov Xvoiov P^ar : %6y Xvalov P^B | 66 i/o- 
yvwvai mg. P*, hoc Lot : dfavayvcJyat P*B | 79 dieU^aio 
P^LB^p : dudi^a%o P^B^ [dtcA^^^i? «T] J IV 3 avvavtriüm 
P^LoT : avvavriod'at P^B^ J 6 TtoQvixovg ss. P^, hoc Lot: 
nqovvUovg P*B || 8 yccnaaxovai P*L«r : xoval P^B || 17 lyyiJay 
(er. Tivbg) P^, iyyrorv ar [lyvolav B] : lyvvav rivbg P^L | 20 dia- 
/?a/v€tv P^Lar : diaßgog Pi [dta/^opog B] | 21 llo^oioia^v 
P^ry : i^o}fiOi(jiTr]v P^ [l^o^ofwrijv B i^(Of40ioi&r]v ^/^ L ifüJ- 
IxoLoia^v d] i| ib. ixoivtDvehrjv P*ar : xotvuvelTrjv P^L [xo^- 
vcuyi^Djy B] | 23 taQoevg P^BLr : 7t€Q0eig P^a | 25 /xi^zo&Jt 
P^ar : ix^golac P^BL^ | 27 inixXvae P^Lar : l?r/xixÄi;a« P^ 
{inixeycXvaai B] J ib. fiiXaivav P^Lor : fiiXav P*B||35 not- 
vidae P^Lar : norvtaaai P^B | 40 riXelaig P^Lp [^ifi/afg «TJ : 
riXidt Pi [rfÄtde B] | 48 6 xa (del. rc) P*, 6 %ä BLp : m 
Ta Pi«T 1 56 dvi^fiaot P^Lar : &vX^fiaaiiv) P«B 1 63 wg i^f/^or, 
(ag add. P* wg irtelga Lot : knelqa P>B | 65 Xoyaoidixw P^LÜ^: 
Xoyiaoidixw P^B [Xoyadixu) yVT] | [cf. etiam V Id^aidog ?*at : 
fcaid' (sec. acc. =*> naidlov) P^ [TTo^d/or BL] ) 51 ifcixocfifi- 
&rjvaL F^ar : iTtixofAio^rjvai P^BL | 60 Xa/Aipaicog add. P* cum 
«T : om. PiBL 1 ib. ^avarov add. P* cum ar : om. P^BL]. — 
X (cf. üseneri Ejricur. pg, 359 sqq.) 2 mag rfjv P*T [yrwgf^y 
Lq] : aTtoaxr^v P^ [aTro (cum fenestra) rijy et in mg. Xebtei 
B aftoXtnelv xriv y] \ 4 Xeovxla xe P*Lt : xal Xeov%iia P^ 
[xai Xsovxla B^y] || 6 €v(pgavxolg P^Lr : €vq)QVTOig P^ [et- 
gpavTor^ B €vq)dvx7]g y] || 8 drifionQiroy P^Lyr : drjfioxQhov 
P^B I 9 TiQoxaxaaxed'ivxeg P^Lyr : TtQOOxaxaax^d'ivxeg P^B| 
11 €fc d' anlaxcjv circumpuDgendo delevit P^, omiait haec 
yerba q : £i d' anlaxiov P^BLyT ( 12 fiovoaojv ?^(f : fiov- 
aiwv P^BH?) liAOvaevwv L novawv yTB^] ) ib. ^tjfiaxm P*Lt 
: ^rjxcüv P^By | 13 Xvaiq>avovg yg P^, Xvmqtdvovg Lr : rav- 



Digitized by 



Google 



ÄDftlecta Laertiftoa. 157 

aiqxivovgP ^By || ne^l rrjg^ Ttjg add. P*, ftegl rfjg q : 7C€qI PißLyT | 
15 ^2^* ovTtogj yq P^, Lr : %tc%i9^ oZtw P^B ^Tteid^ ovtiag y], 
yeram haec Balis snnto. 

Tabnlam modo propositam qai attente perlegerit, cor- 
rectorig P^ scriptnras cum nno q numquam non congraere 
facili opera animadyerterili. re ita comparata correctorem 
illnm ad plagnlas libri P emendandas codicem q vel apo- 
graphnm eins nsurpasse eldcet. 

Fanllo post manns P^ retractationem ad corrigendnin co- 
dicem Parisiensem accessit P^. ad quem correctorem hae re- 
verti yidentnr mntationes additionesqne L I — V: 

I 26 xlßtaaov ss. P^, xlßiooov Lax : xldia&ov Pi [xlßc 
o&ov B] I 32 äidvfialtDy alw scr. P*, v ss. P*, divdvfialu) «T : 
didvfiel Pi [dldvfiei B didvfial(o Lq] | 79 agiorodi^fiov mg, P*, 
itQiOxodriixov ax : aQiarofiivovg P^B 1 II 46 adlvQog ss. a P^, 
oalaQog Leer : aalvQog P^ [iXXvQog B] | 55 aneidTjg 88. kjcl 
PS im^g d : anei&^g ?^qL^ [aTVi&fjg B evnei&^g yT] | 60 
neialatgaTog BB.'P^, nsioloxQaxog ax : fteqLatQoxogP^B \ 120 
ootpikov, ao circnrnpuDgendo exstirpavit P^, (pllov Ddr : üo- 
(pLXov PiLF [omtpllov B] | III 2 ava^tUörig bs. P^ ava^atdrig 
Lcrr [ava^iXriörig B] : ava^iddrig P^ | ib. drjkioX ss. v P^, (JiJ- 
Aioy aT : öriltoi P^BLp | 11 &eßov ss. P^, %tbqov Bar : om, 
P^L I 19 TtQÜxov add. P^, nQ(5xov ax : om. P^BL^ [L^ totam 
Colon omisit] \ ^\ 6 öh x6 xa&^okov did xov inl fiigovg add. 
P^ habent haec verba Lot : om. P^B | IV 8 dta xovxo add. 
PS habent BLar : om. P^ | 20 xo (deleto ^) PS x6 axirj x6 
P^ [^ To B ij ri L] 1 56 Xlnri P^rf : Xlnei PiLyr [AcZ/rct B] | 
V 77 x(i STtBi SS. PS Tc5 i'/rce L(f : xo iici P^Bq [ro i'/rct yT] || 
79 aXXfog mg. P^ cum rf : aUw (i. e. aXX(fi) PifiLyr. 

Desnmptas esse correctiones manns P^ ex exemplari fa- 
miliae 6 quacum sola perpetuo conspirent nemo non yidet 

Postremo eas correctnras congeramns quae a correctore 
P^ (saec. XVI?) profectae esse videntnr. non nimis eae fre* 
qaentes snnt; plnrimae earnm in libris I— III reperiuntnr. 

I 8 ötiyvwv mg. PS L^ : ovo" iyvwaav PiB«r ss. L^ | 
41 xoqoLXXa mg. P^, L^ : yoQOidöa P^ßar [yogyaotada mg. 



Digitized by 



Google 



158 Edgarufl Martini. 

L^] I II 19 aftotpriiag gg. o P^, aftoq>rioag BL : areogfi^ag 
P>mr II 99 g)av€Qwg ok gg. r P^, q>aveQwg re L : q)ap€^ 
dk P^Bor g t03 TTa^occrAoy add. P^ cam BL : om. P< [fttofialof 
ar] 1 105 TtQsaßvtag gg. ijy P^, n(f€oßvTrjv L : TtQCcßvrag 
P^BK (?) [TT^or/^vray y ngaßvvag d nqawtay T om. Z] | 138 
yvvfxl%\g gg. P*, yrratxog L^ : YvyaUBg P^BöT | III 66 

%h.aiovg gg. dt P^, dixalovg L : eUalovg F^aT [eZx^oi;^ B 
ehalwg 9]. 

Patet ex hac tabula correotorem P^ libro L ngom egse. 

Ceterag aatem qnae in codice P comparent manag a libra- 
riig diveraag miggag facio, cum ant a corrigendo prorgng absti- 
nnerint ant dnobog tribogye looig oorrector